Biz tárbıelep jatqan urpaqtyń boıynan ózin, óz otbasyn, Otanymyz Qazaqstandy súıip, onyń bolashaqta Máńgilik elge aınalýyn armandap, soǵan laıyqty óziniń úlesin qosa biletin tulǵany kórgimiz kelse, Otandy súıý – ımannan ekenin esten shyǵarmaǵanymyz abzal.
Bir ókinishtisi, statıstıkalyq málimetter de búginde elimizde alańdatar ahýaldyń ekendiginen habar beredi. Bizdiń eldiń tek sýısıdtiń ózinen álem elderi arasynda aldyńǵy tórtinshi oryndy ıelenip turýy eshkimdi beıjaı qaldyrmasa kerek. 2016 jylǵy málimetke júginsek, tek bir jylda 1756 óz-ózine qol salý jaǵdaılary oryn alǵan. Sonyń ishinde tek 700-den astam dáıektiń ǵana naqty sebepteri anyqtalǵan. Olardyń basym kópshiligi jalǵyzdyqtan, ózin kereksiz sezinýden, turmystyq aýyrtpashylyqqa shydamaýdan, ata-analarymen, týystarymen til tabysa almaý sııaqty jaǵdaılardan óz-ózine qol jumsaýǵa barǵan. Al qyzdarymyzdyń kámelet jasyna jetpeı júkti bolyp qalýy jaǵynan Batys Eýropa elderiniń ózin eki-úsh ese artqa tastapty. Taǵy da statıstıkalyq derekterge júginer bolsaq, tek sońǵy bes jyldyń ishinde 33 051 osyndaı júktilik jaıly dáıekter tirkelgen, sonyń ishinde mektep qabyrǵasynda júrgen 15-18 jas aralyǵyndaǵy 9 906 qyzdarymyz jasandy túsik jasatqan. Osyndaı jaǵymsyz jaǵdaıattardyń oryn alý sebebi nede?
Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda atap ótken «ultymyzdyń rýhanı jańǵyrýyndaǵy qoǵamdyq uıymdardyń róliniń de asa mańyzdy ekenin» eskere kele, 1992 jyly qurylǵan «Jibek joly» qaıyrymdylyq mekemeler qaýymdastyǵynyń atqaryp jatqan qyzmeti jaıynda birer aýyz sóz qozǵamaqpyz.
Búgingi tańda «Jibek joly» qaıyrymdylyq mekemeler qaýymdastyǵyna kiretin elimizdiń barlyq óńirlerinde taralǵan qaıyrymdylyq mekemeler sany alpystan asty. Qarjylandyrý kózi otandyq demeýshilerimizdiń qarjylaı jáne múliktik járdemi bolyp tabylady. Qaıyrymdylyq mekemeler búgingi kúni mektep jasyndaǵy balalarǵa, orta deńgeıli oqý oryndary men joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine durys baǵyt-baǵdar kórsetip, ata-babalarymyzdyń joly, salt-dástúrlerine saı tárbıe jumysymen aınalysady. Osy maqsatta negizinen Nur-Sultan, Almaty sııaqty úlken qalalardaǵy, oblys, aýdan ortalyqtaryndaǵy aldyńǵy qatarly mektepterde, lıseıler men gımnazııalarda, orta jáne joǵary oqý oryndarynda alys, shalǵaı aýyl balalarynyń kelip bilim alýyna múmkindik týǵyzady. Sol úshin halyqtyń tyǵyz ornalasqan úlken qalalarda olarǵa turaqty jatatyn ornymen, kúndelikti as-aýqatyn aıyryp otyratyn osyndaı qaıyrymdylyq mekemeler qyzmetteri uıymdastyrylǵan. Kópshiliktiń qajettiligine saı qyzmet jasap jatqan qaıyrymdylyq mekemelerdiń qalyptasyp, aıaǵynan turyp ketýine qarjylaı da, qol járdemimen de kómek berip, janashyr bolyp júrgen el azamattary kóptep sanalady. Sonymen qatar kúndelikti qajettilikterimizdi óteýde qarapaıym turǵyndardyń, jeke kásipkerlerdiń, saýda núktelerindegi, bazarlardaǵy bólshek saýdamen aınalysyp júrgen kópshiliktiń kórsetken kómekteri orasan zor.
Jaqsyny kórmekke degendeı, bizdiń mekemelerdiń tárbıelenýshilerimen kezdesýge kelip, qurmetti qonaqtary bolyp ketken memleket qaıratkerlerimen, laýazymdy tulǵadaǵy el azamattarynyń birqataryn, sonyń ishinde Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Abaı» qaıyrymdylyq mekemesinde qonaqta bolyp, tárbıelenýshi shákirtterimizben birge estelik sýretke túskenin atap ótý biz úshin úlken abyroı. Zııaly qaýym ókilderiniń sanıtarlyq talaptarǵa saı keń, jaryq ári jaıly jataqhanalardy aralap, tálim alýshy jastarymyzben jaqyn tanysqany olardyń el bolashaǵyna degen shynaıy janashyrlyǵynyń belgisi. Al kúndelikti oqý-tárbıe jumystary barysyna kelsek, mekemedegi synyptar zamanaýı talaptarǵa saı elektrondy quraldarmen qamtamasyz etilgen, shákirtterimizdiń oqý úlgerimderiniń jetistikteri kún saıyn, toqsandyq qorytyndylary synaq tapsyrý arqyly jiti qadaǵalanýda. Toqsan qorytyndysy boıynsha jetken jetistikterimizben ketken kemshilikterimizdi saraptap, aldaǵy merzimge qajetti is-sharalardy josparlap oń nátıjege jetýdiń joldaryn qarastyramyz. Múmkindiginshe úshtildilik saıasatty júzege asyrý úshin aǵylshyn, orys tilderin tereń meńgerýge, bolashaqta ǵylymmen shuǵyldanýǵa yntalandyrý maqsatynda matematıka, fızıka sııaqty kúrdeli pánderden qosymsha repetıtorlarmen jumys isteýge jaǵdaı týǵyzýdamyz. Mekemelerdiń shtattyq kestesinde tárbıe jumysyna jaýapty arnaıy pedagogıkalyq bilimdi ustaz laýazymdary jáne tárbıelenýshilerdiń densaýlyǵyn qadaǵalap alǵashqy medısınalyq kómek kórsetýge jáne sanıtarlyq normalardyń talaptarynyń oryndalýyn qadaǵalaýǵa tıisti orta dárejeli medısına qyzmetkeri laýazymdary qarastyrylǵan.
Tárbıe jumystaryn júrgizýde memlekettik jáne kásibı merekelerde, basqa da arnaýly datalarǵa baılanysty ótkiziletin mádenı-sporttyq is-sharalar josparlary bekitilip, soǵan sáıkes únemi baqylaýda ustalynady. Sonyń nátıjesi mektep shákirtteri de, stýdent jastar da óz ortalarynda bilim jaǵynan da, qoǵamdyq belsendiligi jaǵynan da kózge túsip, dúbirli dodalarda júldeli oryndarǵa ıe bolýda. Júıeli túrde berilip otyrǵan rýhanı tanymdyq jáne ımandylyq, patrıottyq tárbıemen sýsyndaǵan túlekterimiz ártúrli salada qyzmetterin adal atqaryp, otbasylyq qundylyqtarǵa asa mán beretin jarasymdy otbasy quryp, elimizdiń ártúrli óndiris oshaqtarynyń tirekterine aınaldy. Atap óter bolsaq, búginde shamamen, bilim salasynda 340, mádenıet salasynda 100, dinı birlestikterde jáne din salasynda 265, zań salasynda 93, densaýlyq saqtaý salasynda 162, qurylys salasynda 433, kólik jáne kommýnıkasııa salasynda 165, kommýnaldyq qyzmette 111, baılanys salasynda 69, aýylsharýashylyq salasynda 300, jıhaz jasaý kásibinde 136, jeke kásipkerlik salasynda 956-dan asa túlegimiz eńbek etip, el ekonomıkasynyń damýyna belsendi aralasýda. Bizden tárbıe alyp shyqqan túlekterdiń birshamasy top jaryp shyǵyp, jahandyq básekelestikte de óz bilimderimen biliktilikterin jetildirýi arqyly aldyńǵy qatarly birqatar elde, AQSh, Eýropa, Ońtústik Azııa elderinde, Reseı Federasııasynda el abyroıyn arttyryp eńbek etýde.
Beriletin tálim-tárbıeniń negizgi temirqazyǵy bolyp tabylatyn árekettiń bastapqy qadamy, ol, álbette áýeli olardy ımandylyqqa baýlýdan bastalady. Sol sebepti biz tárbıelenýshilerimizge negizgi sabaqtarynan tys ýaqytta bir mezgil ata-baba murasymen jalǵasyp kele jatqan súnnet joly, Matrýdı aqıdasymen, Hanafı mazhabymen ushtasqan rýhanı-ımandylyq negizderin úırenýlerine qolaıly jaǵdaı týǵyzamyz. Oqytylatyn pánderdiń, oqýlyqtar men ádebıetter tizimi Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrliginiń arnaıy qurǵan komıssııasynda tekserilip, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń saraptaýynan ótkizilip maquldanǵan. Sonyń nátıjesi tájirıbemizde baıqaǵanymyzdaı, qoǵam tarapynan bizdiń mekemelerdiń qyzmetine degen suranystyń jyldan-jylǵa artyp kele jatqandyǵy. Oǵan sebep, birinshiden, balalarynyń bolashaǵyn bizge amanattaǵan ata-analardyń bizdiń mekemelerdiń qyzmetine degen senimderiniń artýy. Ekinshiden, bizderdiń áleýmettik áljýaz toptardyń arasynda udaıy ótkizetin qaıyrymdylyq sharalarymyz. Úshinshiden, shet jerden elge oralyp jatqan aǵaıyndardyń balalarynyń bizdiń mekemelerden ótetin beıimdelý sharalary, ıaǵnı olardyń oryssha til, kırıllısa árpimen jazý zańdylyqtaryn úırenýleri.
Osy ýaqytqa deıingi málimetterge súıener bolsaq, «Jibek joly» qaıyrymdylyq mekemeler qaýymdastyǵy quramyna kiretin qaıyrymdylyq mekemelerden tárbıe alyp shyqqan túlekter birlik pen beıbitshilikti dáripteıtin, sabyrlyq saqtap qarapaıym halyqpen etene aralasatyn, toleranttylyq pen turaqtylyq tuǵyrynyń nyǵaıýyna belsene atsalysyp azamattyq pozısııasyn nyq ustanatyn eljandy top ókilderiniń qatarynda kóptep sanalady.
Bizdiń mekemelerdiń jınaqtaǵan ońdy tájirıbesin eldiń ıgiligi úshin áleýmettik mańyzy zor júk arqalaǵan joba retinde usyna otyryp, qoǵamdyq kelisim aıasynda júrgiziletin is-sharalarda bolashaqqa paıdasy tıetin óskeleń urpaq tárbıeleýdegi qyzmetterimizdi odan ári damytýǵa zań aıasynda bolyp jatqan ózgeristerge saı birigip aqyldasyp áreket jasaýǵa shaqyrý. Birligimizdi nyǵaıtyp, berekemizdi arttyratyn bolashaǵymyzdyń baǵdarshamy retinde ózimizge tán ulttyq erekshelikterimizdi ulyqtap, atadan balaǵa mıras bolyp jetken baǵa jetpes qundylyqtarymyzdy dáripteı bilsek, aýyzbirshiliktiń almaıtyn qamaly joq, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi. Aldymyzda kezdesetin qandaı da bir kedergilerden qınalmaı, eńsere ótýge nıettensek, keńesip pishken ton kelte bolmas degendeı, tatýlyqtyń tátti dámin tattyratyn, ári rýhanııattyń shyńyna shyǵaryp, aqıqattyń aq jolyna jetkizetin árekettiń tek osylaı bolmaq ekendigine esh kúmán joq.
Ahmetjan OMAROV
«Jibek joly» qaıyrymdylyq mekemeler qaýymdastyǵy zańdy tulǵalar birlestiginiń tóraǵasy