Bolshevıktik ınkvızısııa

Bul bizdiń, tarıhshy­lar men shyǵarmashylyqtaǵy qalam­das­tarymyzdyń aǵa urpaq aldyndaǵy qa­ryzy da, paryzy da edi. Zerdeli de oıly zertteýshi Ilııas Manashuly Qozybaevtyń aǵymdaǵy jyly ja­ryq kórgen «Bolshoı terror» v Kazah­stane» atty monografııalyq eńbegin oqyp shyqqanda maǵan joǵaryda atal­ǵan úmit tóbesin kórsetkendeı áserde boldym.

Másele, mynada. Biz, tarıhshylar qaýymy qazaq qoǵamynyń alystaǵy emes, keshegi HH ǵasyrda júrip ót­ken jolyna syn kózben qarap, qo­rytý isinde kesheýildep kelemiz. Ýa­­qyt tez, aryny qatty sýdaı bir or­­ynda turmaıdy. Qoǵamǵa qajet sóz óz ýaqytynda aı­tylǵany jón. «Aıtyl­masa sóz óledi» deıdi halyq. El taǵdyryna qatysty sóz búgin aı­tyl­­masa taǵy bir on jyldan soń áser­li kúsh-qýatyn joǵaltyp alýy ábden múmkin.

Bul arada sóz tarıhshy tarapy­nan aıtylatyn pikir jóninde. Tarıh­shynyń sózi tarıhı faktilerden týyn­daıdy, solarǵa súıenedi. Tarıhı quby­lystar men prosesterdi qalpyna keltirýge (rekonstrýksııa) múmkindik beretin faktiler jıyntyǵynsyz tarıhı eńbek týmaıdy. Saıası repressııa tarıhy da osy qatal zańdylyqqa baǵynady. Otan tarıhynda bul taqy­ryptyń uzaq merzim jetimsirep jat­qandyǵy ony zertteýge alýǵa múm­kindik beretin arhıv qorlarynyń zert­­teýshilerdiń qoly jetpeıtin seıf­­terde saqtaýly jatqandyǵynda edi. I.Qozybaevtyń eńbegimen tanysyp, HH ǵasyrdaǵy qazaq tarıhyna qatysty bul sovettik qujat saqtaý júıesiniń irgesiniń sógilýi múmkin-aý degen oıda qalǵanymyzdy jasy­ra almadyq. Sonymen, otandyq ta­rıhnamaǵa kelip qosylǵan bul qo­maq­ty eńbektiń jańalyǵy nede?

Birinshiden, I.Qozybaevtyń mo­no­grafııalyq zertteýi Qazaqstan qoǵa­mynyń sovettik kezeńde basynan ót­kiz­gen tragedııasy – saıası repressııa tarıhyn júıeli túrde jáne jınaqtaý turǵysynan ǵylymı taldaýǵa alǵan alǵashqy eńbek. Bizdiń baıqaýymyzda bul eńbek tek Qazaqstan kóleminde ǵana emes, jalpy burynǵy sovettik Ortalyq Azııa aýqymynda atalǵan taqyrypqa jazylǵan alǵashqy kó­lemdi zertteý jumysy bolsa kerek. Iаǵnı, osy eńbektiń jaryq kórýine baılanysty kórshi jáne týys elder tarıhyndaǵy repressııa taqyrybyn osyndaı keń kólemde jáne aýqymda qorytýǵa alǵashqy qadam jasalyndy dep aıtýǵa negiz bar.

Ekinshiden, tarıhı zertteý jumy­synyń qundylyǵy aldymen onyń fak­tologııalyq negiziniń kúsh-qýaty­men, baılyǵymen anyqtalmaq. Kitap­pen tanysý barysynda avtordyń alǵan taqyrybyna baılanysty elimizdegi ar­hıv qorlaryndaǵy materıaldardy jaqsy biletindigi jáne olardy kási­bı turǵydan tamasha meńgere al­­ǵandyǵy baıqalady. Bul rette, ási­­rese, qoǵamnyń ótken ǵasyrdaǵy saıa­­sı-áleýmettik tarıhyna qatysty materıaldar shoǵyrlanǵan Prezıdent arhıviniń ornyn erekshe bólip atap, kitapta osy ortalyqtaǵy bar taqyryp aýqymyndaǵy qujattardy utymdy aınalymǵa tartylǵanyn aıtqan jón.

Bul taqyrypqa biraz jyldan beri men de qalam tartyp kelemin. Meniń eń­bekterim basym túrde burynǵy Ult­tyq qaýipsizdik komıtetiniń arhıv qorlaryndaǵy jeke tergeý materıaldaryna súıengen. Iаǵnı, men bul máselege repressııa qurbany bolǵan jeke tulǵalardyń taǵdyry tur­ǵysy­nan kelemin. Al Ilııas Manashuly kita­bynda elimizdegi repressııa tarıhyn zertteý isinde qorytý jáne jınaqtaý ádis-quraldaryna basymdyq beredi. Iаǵnı, zertteý obektine baılanysty «Bolshoı terror» ǵylymı suranysqa sáıkes óz ýaqytynda jazylǵan jumys bolyp tabylady.

Zertteýde mamandar tarapynan da, sondaı-aq oqyrman qaýym tara­pynan da erekshe qyzyǵýshylyq tý­dyratyn bir jaǵdaıǵa nazar aýdar­­maý múmkin emes. Ol kitapqa derek kózi retinde tartylǵan V.K.Lazarev, F.G.Savınskıı jáne Z.A.Ismagılov sııaqty soǵys jáne eń­bek ardagerleriniń repressııa tarı­­­hyna qatysty estelikteri men ar­hıv qorlaryna ótkizgen materıal­dary. Eńbekqor jáne tynymsyz izde­niste júretin avtordyń bul derek kóz­derin óz ornynda úlken sheber­likpen aınalymǵa tarta bi­lgenin aıta otyryp, sonymen birge ásirese, Zákýan Ismagılov sııaqty azamat­tyń jeke qoryndaǵy qujattyq mate­rıaldardyń Ilııas Manashuly zert­teýine erekshe mazmun jáne sıpat berip turǵandyǵyna kóńil aýdarmaý múmkin emes.

Ilııas Manashuly eńbeginiń bir jerinde «arhıv revolıýsııasy» degen uǵymǵa toqtalyp, bul úrdis­tiń bizdiń otandyq tarıhnamaǵa jete qoımaǵandyǵyna ókinish bildiretin­digin baıqatady. Al shyn máninde óziniń osy zertteýi arqyly, ásirese, Z.Isma­gılovtyń jeke qoryndaǵy qujattyq materıaldardy aınalymǵa tartýy arqyly álgi «arhıv revolıýsııasyn» bizge de jetkizgendigin ózi de ańǵarmaı qalǵan sııaqty. Al bul qujattyq materıaldardaǵy negizgi nárse, árıne, osy ýaqytqa deıin zert­­teýshilerdiń qoly jetpeı kelgen re­pressııa tehnologııasyn túsinýge jol ashatyn faktilik materıaldar edi. Repressııa mehanızmi men tehno­logııasy jóninde reseılik jáne eýro­palyq avtorlar birshama jazdy, al qazaqstandyq avtorlar úshin bul taqyryp belgili dárejede jabyq bolyp keldi. Z.Ismagılovtyń bizge jetkizgen materıaldary sovettik qu­pııa polısııa tarapynan kezinde Qazaqstan qoǵamyna jasalǵan bul qııa­natty óte nanymdy ári dáleldi deńgeıde ashyp kórsetedi. Bul qu­jattyq materıaldarmen tanysa otyryp mundaı qısapsyz jáne sheksiz qııanattyń adam balasyna jasamaýyn tileısiń, sonymen birge ol jasalǵan qııanattyń erteli-kesh, áıteýir bir ashylatyndyǵyna kóz jetkizgendeı bolasyń.

Qazaqstandaǵy saıası repres­sııa­nyń ózara baılanysty eki súıenetin tiregi boldy. Ol taptyq jáne ulttyq us­­tanymdar. Iаǵnı, repressııaǵa alyn­ǵan tul­ǵa áleýmettik tegine baı­­­­lanys­ty aýqatty tap ókili re­tinde neme­se sovettik ınternasıo­na­lızmge qar­sy qazaq ultshyly re­tinde aıyp­taldy. Qujattyq ma­te­rıaldar­ bul aıyptaýlardyń esh­qan­daı da negizsiz ekendigin, aıyp­ta­lyp atylyp ketkenderdiń de nemese lager men abaqty azabyn kórip, aman oralǵandardyń da tap­tyq nemese ulttyq jiktelýden jo­ǵary tur­ǵandyqtaryn, al ondaı tap­­tyq nemese ulttyq jiktelýdi joıý­dyń eń dóreki jáne arnaıy ádis-qu­raldaryn qoǵamdyq qatynastarǵa engizgen bolshevıktik ıdeologııa ekendigin bizdiń keshegi tarıhymyz kórsetip berdi. Bolshevızm en­gizgen bul tártipti jańa zamandaǵy ınk­vı­zısııanyń naqty kórinisi demes­ke sharań joq. Asa qurmetti Ahań, Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı, sovet ókimeti kúshpen engizgen sosıalıstik tár­tip pen onymen ere kelgen re­pressııalyq sharalar qazaq qoǵamy úshin «shaqyrylmaǵan, jat jaýlyq pıǵyldaǵy qonaq» ornynda boldy.

I.Qozybaevtyń zertteýinde osy ýaqytqa deıin bul taqyrypqa arnalǵan eńbek­terde kezdese bermeıtin tyń fak­tiler men tujyrymdar az emes. Bir-eki mysal keltirýmen shekteleıin. 1919 jyly máskeýlik ortalyq bılik Qazaq qoǵamyn sovettik ókimet júıe­sine daıarlaý isin júktep Qazaq áskerı revolıýsııalyq komıtetin quryp, iske qosady. Is júzinde bul qazaq qoǵamyn basqarýǵa jibergen alǵashqy úki­met edi. Oǵan jetekshi etip S.S.Pestkovskııdi taǵaıyndaıdy. S.S.Pestkovskıı bul sheshimge kelis­peı, qazaqtardyń arasynan bireýdi taǵaıyndaýdy usynady. Sonda qazaq delegasııasy ózderiniń arasynda alaýyzdyqtyń basym alýyna baıla­nysty birinshi basshynyń «syrt» adamnan bolǵandyǵyn qalaı­dy. О́kinbeske sharań joq! Ahań, A.Baı­­tur­synuly turǵanda, onyń tulǵalyq qasıetine toqtaı almaǵan qazaqqa ne aıtasyń?! Osy alaýyzdyq keıingi tarıhymyzda da áldeneshe ret qaıta­lanbady ma?

Kitapta stalındik júıe jaǵda­ıynda jetekshi partııa men NKVD organdary qyzmetiniń ózara kirigip ket­kendigi týraly faktiler men tal­daýlar keltiriledi. Mundaı sıýjet­ter Goloshekın, Mırzoıan jáne Skvor­­sov bılikterine baılanysty az kezdespeıdi. Bul úrdis sovettik bı­­lik­tiń alǵashqy kúninen sońǵy kúnine deıin úzilissiz júrip otyrdy. Basqasha aıtqanda, osy júıe sovettik bıliktiń ǵumyrynyń 70 jyldan astam ýaqytqa sozylýyn anyqtaǵan negizgi faktilerdiń biri boldy.

Zertteýshiler arasynda taqyrypqa baılanysty osy ýaqytqa deıin anyq­taýǵa berilmeı kele jatqan másele – ol repressııa qurbandarynyń sany. Av­tor eńbeginde bul máseleni aınalyp ótpeı, arnaıy qarastyrǵan. Bul rette osy ýaqytqa deıin eńbekten eń­bekke kóship júrgen san mynadaı: res­pýblıkada repressııaǵa tartylǵan adamdardyń jalpy sany – 103 myń, al olardan atý jazasyna kesilgender – 25 myń. Bul san da dál emes. Sotqa tartylǵandardyń jalpy sany 118-120 myń degen de málimet kezdesedi. Mundaı mańyzdy máselege baılanys­ty dáldiktiń joqtyǵy, árıne, úlken ókinish týdyrmaı qoımaıdy. Iаǵnı, repressııa qurbandarynyń sany men áleýmettik quramyn naqty anyqtaýǵa baılanysty zertteý jumystaryna qajettilik áli de bar, alda óz jalǵasyn tabýǵa tıisti.

Sol sııaqty I.Qozybaev reseılik zertteýshi O.B.Mozohınniń kórsetý­lerine súıenip «úlken terror» tu­synda, ıaǵnı 1936-1938 jyldar ara­lyǵynda Qazaqstanda 45 563 adamnyń tutqyndalǵanyn keltiredi. Al osy tutqyndalǵandardyń áleýmettik qu­ra­my turǵysynan kimder ekendigin biz bilmeımiz, ıaǵnı bul másele de arnaıy zertteýdi talap etedi.

I.Qozybaev zertteýiniń taǵy bir ereksheligine toqtalyp ótý paryz. Ol respýblıkada «halyq jaýlaryn» jazalaý prosesinde erekshe kózge túsken Saenko, Pavlov, Kalnıng sııaqty NKVD ofıserleri týraly osy ýaqytqa deıin kópshilikke de, mamandarǵa da asa kóp málim emes málimetterdiń berilýi. Biz kitaptan olardyń surqııa portretin kórgendeı sezimde qaldyq. Jalpy mundaı kitap elimizde tarıh ǵylymynyń jańa sapa men dárejege kóterilip, óz mindetin abyroımen oryndaı alatyndyǵynyń kórinisi. Tek tarıhshy mamandar úshin ǵana emes, jalpy oqyrman qaýym úshin, ásirese, bilim júıesinde óz ornyn tabatyn mundaı kitaptyń az ǵana tırajben (500 dana) jaryq kórýi, árıne, renish týdyrmaı qoımaıdy.

V.I.Lenın revolıýsııa ózin-ózi qorǵaı alýy qajet degen uran tastap, bul ustanymyn naqty «áreketterimen» bastap berdi. I.Stalın kósemniń bul uranyn absýrdtyq deńgeı-dárejege jetkizip, jeke adam, halyqtar teńdigi týraly uly ıdeıany iske asyrýdyń eń soraqy da aýyr úlgisin kórsetti. I.Qozybaevtyń irgeli de baısaldy eńbegimen tanysyp shyǵyp bizdiń jasaǵan tujyrymymyz osy edi.

Mámbet QOIGELDIEV

akademık