«Qara altyndy» qapysyz aǵyzǵan

Jer astynan shyǵatyn qazba baılyqtardyń ishindegi adamzat úshin asylynyń biri temir ekeni belgili. Uly Abaıdyń: «Qara jer adamzatqa bolǵan meken, Qazyna ishi tolǵan ártúrli ken. Ishinde júz myń túrli asyly bar, solardyń eń artyǵy nemene eken?» dep jumbaqtaıtyny osy temir bolsa kerek. Alaıda búgingi tańda adamzat úshin munaıdyń mańyzy temirden anaǵurlym asyp ketken sııaqty. Qazir kóptegen elderdiń ekonomıkalyq qýatyn da munaı baǵasy anyqtaıdy.

Dúnıe júzindegi barlyq teh­nıkanyń 70 paıyzdan astamy munaı ónimderiniń kúshimen qozǵalady. Árıne kómir men gaz oǵan birshama básekelestik týdyra alady. Ásirese ekologııalyq jaǵynan tıimdi bolǵandyqtan damyǵan elderdiń kólikteri gaz­ben júrýge kóship jatyr. Alaı­da onyń aýysý kólemi mardymdy emes. Eýroodaq 2020 jyly bar­lyq avtomobılderiniń 10 paıy­zyn gazǵa kóshiredi. Sondyqtan jýyq arada gaz munaıdyń ornyn basa almaıdy dep batyl boljam aıtýǵa bolady.

Qazir álemde óndirilgen bar­lyq munaıdyń 16 paıyzy ener­getıka bermeıtin salalarda qoldanylady. Kóbimiz kún­delikti ómirde qoldanyp júrgen úı jıhazdary, ydystar, tipti tamaq ónimderiniń ózinde munaı komponentteri bar ekenin bile bermeımiz. «Qara altynnan» qazir 6 myńǵa jýyq ónim alynady. Onyń keıbirin ǵana atap ótetin bolsaq, júzdegen túrli dári-dármekter, plastıkalyq kon­­teınerler, turmystyq bu­ıym­dar men tehnıkalardyń qo­­raptary, jıhazdardyń ból­shek­teri, oıynshyqtar, sábı­ler­diń túrli buıymdary men emizikteri, saǵyz, jasandy teri, jastyqqa, kórpege salynatyn qaýyrsyndar, polıetı­len, matalar, kosmetıkalyq zattar, túr­li ıissýlar, jýýǵa arnalǵan untaq pen suıyq sabyn, sýsabyn, qurylysta qoldanylatyn mate­rıaldar, túrli boıaýlar, av­to­mobıldi salqyndatatyn su­ıyqtyqtar, maılar, sýsyndar jáne t.b. Árıne hımııalyq jolmen alynǵan onyń keıbiri adam aǵzasyna zııandy da bolyp jatady, biraq oǵan munaı kináli emes ekeni belgili.

Jer betine shyǵyp jat­qan qaraqoshqyl, jyltyr suıyq­tyqty qazaqtar alǵashynda «qara maı», «jer maıy» dep ataǵan. Ýaqyt óte kele oǵan «munaı» degen at tańylǵan. Atalarymyz aldymen qara maıdy súzip alyp, adamnyń, maldyń shyqpa, bórt­pe sııaqty dertterin emdeýge paıdalanǵan. «Qara altynnyń» medısınalyq qasıetin ǵylymı jolmen bilmese de, tájirıbe jasaý arqyly onyń paıdasyna kózderi jetken. Munaıly ól­ke­niń shejireshisi Qojybaı Ál­januly Máten esimdi balger HVIII ǵasyrda naýqastardy munaı­men emdegenin aıtqan. Keıin adamdar onyń janatynyna kózi jetip, ot tutatý úshin tamy­zyq qylýǵa nemese tezekke quıyp otqa jaǵýǵa paıdala­nypty. Bıtýmy mol qoıýyn ar­basynyń dońǵalaǵyn maılaýǵa da keńinen qoldanǵan. Sóıtip qazaqtar óz jerinde munaıdyń túrli paıdasyn alǵashqylardyń biri bolyp kóre bastaǵan.

Osy kúni qazaq munaıyn ashýshylar jóninde ushqary pikirler jıi aıtylady. Ásirese Keńes Odaǵy jyldarynda shyqqan ádebıetterde qazaq munaıynyń «atasy» bolýdy kóringenge telip bittik. Jáne ol esimderdiń bári de basqa ulttardyń adamdary bolatyn. Osynyń ózinen basqalardyń eńbeginiń «zor» ekeni moıyndalyp, ózdigimizden aıaq basa almaǵa­nymyzdy kórsetip, kemsitýdiń bir amaly seziledi.

Al olardyń bar eńbegi tek munaı kólkip jatqan jerlerdi kórgenin qaǵazǵa túsirgen. Muny «ken ornyn ashqan» dep aıtý artyq. Olar jerdiń astyn barlap, munaıdy birneshe metr te­reńdikten tapqan joq. Al óner­kásiptik óńdeý HIH ǵasyrda bas­­talǵanda burǵylar aldymen sol munaı kólkip shyǵyp jat­qan belgili jerlerge túsken. Son­­dyqtan qazaq munaıynyń ashy­lýyn árkimge telı berýdi doǵarǵan jón.

Bir qyzyǵy, munaıdy qazaqtan basqa halyq «munaı» dep atamaıdy. Túrikshe ony «neft», parsysha «naft» deıdi. Ázerbaıjandar, ózbekter, qyrǵyzdar «neft» dese, túrikmender «nevıt» deı­di. О́ziniń tól ataýyn bergen qazaq­tar ǵana. Alǵashynda olar «maı», «qara maı», «jer maıy» dese, artynan «munaı» degen ádemi ataýy­n teligen.

Munaı ataýynyń qaıdan shyq­qany jóninde kóptegen pikir­ler bar. Bizdińshe, bul halyqtyń qaınaǵan ortasynan sózdiń dybystalý úndestiginen týǵan. Al­dy­men maı, qara maı, jer maı dep atap kelip, onyń túsine kóp qaraǵan adam muńly júzdi kórgendeı bolǵan sııaqty. Únemi qap-qara, keıde qaraqoshqyl bolyp jyltyrap jatqan maıdyń boıynda qandaı da bir muńly eles júrgendeı.

 Qazaq munaıyn óndiristik jolmen alýdy Reseı kásipkerleri 1892 jyly Túrkistanǵa temir jol tartý jumystarymen qatar qolǵa alǵan. Aldymen geolog S.Nı­kıtın bastaǵan arnaýly ekspe­dısııa shyǵyp, tereńdigi 6-9 metr mólsherindegi qoldan salynatyn burǵyny Dossor, Eskene jáne Qarashúńgilge qoıady. Sol kezdegi ónerkásip jańalyqtary gazet arqyly Reseıdiń ortalyq qalalaryna tarap otyrǵan. Sodan Embi, Kaspıı jerinde munaı bar degendi estigen V.Leman degen kásipker «Leman ı K» kompanııa­syn tirketip, qasyna birneshe áriptestin tartady. Atyraýdaǵy alǵashqy munaı kásiporyny bolǵan osy kompanııa 1898 jyl­dan 1909 jylǵa deıin 11 jyl jumys istegen. Baltyq bo­ıy nemisteriniń qatarynan shyq­qan ony jerlesi ári qandasy, Re­seıdiń sol jyldary premer-mınıstri bolǵan S.Vıtte qoldap, kompanııa ulan-ǵaıyr jerdi bar­laýǵa ruqsat alady. Osy kom­panııa 1898 jylǵa deıin 60 uń­ǵyma qazǵan. Aqyry eńbegi janyp, 1899 jyly Qarashúńgilde alǵashqy munaı burqaǵy atyldy. Osy jyldy qazaq munaıynyń týǵan jyly dep atap júrmiz.

Alǵashqy burǵy túsken ken oryndarynyń biri Eskene ken orny týraly derekter 1886 jyl­dan beri belgili. Ondaǵy alǵash­qy geologııalyq barlaý jumys­tary 1892 jyly bastaldy. Al mu­naıdyń burǵymen jer betine shyǵarylǵany 1908 jylǵa jatady.

Qazaq jerindegi eń alǵashqy munaı qubyryn da aǵylshyndar osy jerge salǵan. Dossor-Rakýsha dep atalǵan ol Keńes Odaǵy jyl­­darynda da paıdalanylǵan. Qazirgi Atyraý oblysyndaǵy sha­ǵyn kent – Rakýsha kezinde jer­gilikti mańyzy bar port bolǵan.

Eger Eskene ken ornynyń ta­rıhyna tolyǵyraq toqtala ke­tetin bolsaq, derekterdiń bárinde onyń munaıy óte sapaly bolǵany aıtylady. Onyń 70 paıyzǵa jýyǵy kerosın qospasy eken. Sondyqtan ony aıyrmaı-aq qoldanýǵa da bolǵan. Ásirese soǵys jyldarynda tankilerge ony aıyrmaı-aq quıǵan.

Eskeneniń ózi Baıulynyń Sher­kesh, Ysyq atalarynyń qys­taý­larynyń mańynan tabyl­ǵan ken orny. Ataýy da sol atalardyń biri – Eskeneden alynǵan. Jeri sor bolǵan, onyń tuzyn halyq paıdalanyp otyrǵan. Tipti keıin úlken kent turǵyzylyp, tur­ǵyndary kóbeıgende de halyq Eskeneniń tuzyn paıdalanǵan eken. Tuzdyń astyndaǵy qara bal­shyqtyń emdik qasıeti zor. Keıin osy jerge sanatorıı salynyp, sýyqtan bolǵan derttiń bári osy Eskeneniń tuzdy qara bal­shyǵymen emdeledi.

1934 jyldan Dossor, Maqat, Eskene, Baıshonas, Qosshaǵyl jáne taǵy basqa ken oryndarynan óndirilgen barlyq munaı Orskiniń munaı óńdeý zaýytyna jetkizilgen. Sondyqtan Dossor-Rakýsha qubyrynyń qajeti bolmaı qalady. Al ondaǵy 10 myń tekshe metrlik tórt alyp rezervýardy Eskenege kóshirip, osynda estakada jasalady.

Eskene stansasynda táýliktik qýaty 10-12 tonna bolatyn janarmaı aıyratyn shaǵyn zaýyt 1947 jylǵa deıin jumys istedi. Al estakadada qorlanǵan Es­keneniń joǵary sapaly janarmaıy keshege deıin temir jolmen Máskeýdiń túbindegi Iаroslavl qa­lasyndaǵy avıazaýytqa jetkizilip otyrǵan.

О́ndiris pen ónerkásibi jan-jaqty damyp jatqan Eskene kenti de jyl sanap kórkeıgen. Tur­ǵyndar sany artyp, aýmaǵy da úlkeıedi. Aýylda qazaqsha-oryssha mektep, ınternat, bala­baqsha, turǵyn úıler, dúkender, basqa da mádenı-turmystyq ny­san­dar, Embi kásipshilikteri ashylǵan eldi mekenderdiń esh­qaısynda bolmaǵan aýyldyq saıa­baq ta ashylǵan. Osy saıabaqty onda turǵan jandardyń bári de umyta almaıdy. Onyń ishinde ja­zǵy klýb, bı alańy, jemis baqshasy, aýrýhana, ambýlatorııa, balabaqsha, tipti basseınge deıin bolǵan eken.

Soǵys kezinde osy kásipshi­liktiń jetistikteri Odaq kóle­mine áıgili bolyp, Qorǵanys ko­mıtetiniń aýyspaly Qyzyl týyn 7 ret jeńip alady. Osynsha marapattalǵandarǵa Qyzyl tý máń­gige qaldyrylatyn tártip bar eken, sondyqtan tý Eskenede qal­dyrylady. Qazaq KSR Joǵar­ǵy Keńesiniń depýtaty bolǵan, Lenın ordendi munaıshy Ramazan Esqarıev óziniń esteliginde sol kezdegi Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy Ábsamat Qa­zaqpaev pen Gýrev oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Sergeı Krýglovtyń aýys­paly Qyzyl týdy eskenelik mu­naıshylar ujymyna máńgi­likke tapsyrýǵa kelgenin, týmen birge 35 myń som syılyq beril­genin eske alady.

Sol kezeńderde Eskenede alǵashqy shaqyrylǵan KSRO Jo­ǵarǵy Keńesiniń depýtaty, munaıshy-stahanovshy Sabyr­ǵalı Zorbaev ta jumys istedi. 1893 jyly týyp, 1970 jyly ómirden ótken S.Zorbaev 1937 jy­ly depýtat bolyp saılanǵan. Keıin Lenın jáne «Qurmet belgisi» ordenderiniń jáne birne­she medaldarmen marapattaldy. Taǵy bir ardager munaıshy Saqtapbergen Bekmurzıev 1942 jyl­dyń 7 qarashasynda Eskenede eńbekshilerdiń mıtıngisi bolyp, onda Sádir Ájibaev, Ábil Orazov, Qoıshyǵul Jubanov degen belsendiler shyǵyp sóılep, bes kúndik jalaqymyzdy Qor­ǵanys qoryna aýdaraıyq degen úndeý tastaǵanyn eske alady. Bul qarjyǵa «Qazaqstan munaıshysy» atty tank kolonnasy qurylsyn degen usynys bola­dy. Osynyń artynan Eskene munaıshylaryna Stalınniń Al­ǵys haty kelip jetedi. Keıin Le­nındik syılyq alǵan ataqty geolog, qazaqtyń alǵashqy munaı­shy-ınjenerleriniń biri Náren Imashev te osy Eskene ken or­nyn­da birneshe jyl dırektor bol­ǵan.

Qazaqstannyń táýelsizdik jyldarynda da Eskene munaıy elimizdiń ekonomıkasynyń damýy­na ózindik úlesin qosty. «Em­bimunaıgaz» AQ quramyna kirgen ken ornynda 1995 jyly ǵana 44 uńǵy jumys istep turǵan. Biraq rentabeldigi tómen dep ken orny 1999 jyly ýaqytsha konservasııalanǵan. Alaıda 2001 jyly qaıtadan ken óndirilip, 12 uńǵy jasaǵan. Osydan keıin Eskene 2011 jyly toqtatyldy. Osy jyly Eskene aýyly Qa­shaǵan munaı ken ornynyń eko­logııalyq aımaǵyna kirip, 2013 jyldyń 17 sáýirindegi Aty­raý oblysy ákiminiń qaýlysy jáne máslıhattyń sheshimimen Maqat aýdanynyń Eskene men Baıshonas aýyldary taratyldy.

Bul kent elimizdiń talaı ja­synyń qanatyn qataıtyp, ómir jolyna ushýyna eńbegi sińgen. Eldiń ekonomıkasynyń aıaǵynan tik turýyna úlesin qosqan ken orny. Sondyqtan ol óziniń te­reń tarıhymen eldiń esinde máńgi qalady. Qazir osy aýyldan shyqqan bir top adamnyń basta­masymen onyń ornyna eskert­kish-belgi ornatý jáne tarıhy týraly kitap jazý qolǵa alynyp jatyr.