HIH ǵasyrdyń bel ortasynda ómir súrgen ataqty aqyn Shortanbaı Qanaıuly óziniń zapyranǵa toly «Zar zaman» jyrynda:
Myna zaman qaı zaman?
Azýlyǵa bar zaman.
Azýsyzǵa tar zaman,
Munyń ózi – zar zaman, – dep kúńirenýshi edi ǵoı. Rasynda sol zamanda qazaqtyń basyna otarlyq qamyty kıgizilip, Abaı atamyz aıtqandaı «Bastaǵy mıy men qoldaǵy malyna talas qylǵan» qıyn kezeń-tin.
Osyndaǵy otarlaý degenimiz – Braýn ýnıversıtetiniń (AQSh) professory Alaka Hollan aıtqandaı, jylannyń terisi sııaqty túlep túsip qalatyn dúnıe emes. Onyń saldary men zardaby uzaq ýaqytqa sozylady.
Mysaly, uzaq jyl Eýropa otarynda bolǵan Marokko eliniń tarıhshysy Abdýlla Laýrı óziniń 1967 jyly Parıjde aǵylshyn tilinde jaryq kórgen «Arabtardyń qazirgi ıdeologııasy» atty eńbeginde: «Otarlaýshylar tipti meniń ishki jan dúnıemdi tonady. Men basqasha oılaı almaımyn. О́zimdi azat, táýelsizbin dep oılaǵannyń ózinde bireý jan-jaǵymnan antalap, qaýmalap, eńsemdi basyp turǵandaı sezimde ómir súremin» dep jazypty. Sol sııaqty, uzaq jyl eýropalyqtardyń otarynda bolyp, 1942 jyly azattyq alǵan Indonezııa eliniń kósemi Sýharto: «Qolaıly, jaqsy aýrý-dert bolmaıtyny sııaqty, jaǵymdy otarshylyq ta bolmaıdy» degen tujyrymdy alǵa tartady.
Osy oraıda, biz joǵarydaǵy «Otarlaý hám otarshylyq» taqyrybyn tereń zerttegen ǵalym-teoretıkterdiń pikirin kóldeneń ustaı otyryp, «otarlaný oırany» nemese «quldyq urýdyń» qupııasy jaıly oı bólispekpiz. Quldyq urǵyzýdyń eń kúrdelisi psıhologııalyq baǵynyshtylyq deıdi ǵalymdar.
Mysaly, qazaq halqyn alaıyq. Basqasyn aıtpaǵanda zeńgir kókte emin-erkin ushyp júretin aspan serisi búrkitti qolǵa úıretip, ony quldyq urǵyzatyn birden-bir jurt. Osy qazaqta «qusty yrǵaqqa otyrǵyzý» degen tásil bar. Ony qusbegiler túz búrkitin quldyq urǵyzý úshin jasaıdy. Iаǵnı, adamǵa baǵynyp kórmegen asaý qusty, eki dińgektiń basyn shalyp baılanǵan arqannyń ortasyndaǵy belaǵashqa otyrǵyzady da basyna tomaǵa kıgizip uıyqtatpaı terbetedi. Eki-úsh kún uıqysy qashyp sharshaǵan búrkit belaǵashty sheńgeldep qysa-qysa aqyry áli quryp esinen tanyp qulap, ishtegi sherin (aqyl-esin) qusyp tastaıdy. Sol sátte qusbegi ony óziniń shapanyna orap uıyqtatady. Ábden uıqysy qanyp oıanǵan qyran qaıta týǵandaı bolady. Ol óziniń ótken ómirin qusyqpen birge umytady da shapan ıesiniń ıisine baǵynyp qalady.
Sol sııaqty sırk jolbarysyn da osylaı jýasytady. Bul tásildi alǵash oılap tapqan fransýz A.Marten degen adam. Bul amaldy keıin orys ańúıretýshisi V.L.Dýrov jetildirse kerek. Ol bylaı: jańa týǵan jolbarystyń shónjigin sharanasy keppeı turyp, ańúıretýshi áıeldiń jyp-jyly qoınyna salyp jiberedi. Bir apta sary qaryn, salqar tóste jatyp uıyqtaıdy. Osylaı kúshik kúninde murnyna sińgen ıis álgi beıbaqty ómir boıy qul etýge jetip jatyr.
Osylaı úıretilgen jolbarys qashan qartaıyp ólgenge deıin súıir sapty qamshydan záresi ushyp, sırktiń alańynda attaı shapqylaıdy. Odan týǵan kúshik te sol baıaǵy taz keıipti kıedi.
Budan da soraqysy osyndaı tálim-tárbıemen er jetken jolbarysty bıolog-ǵalymdar tájirıbe jasap kórý úshin ormanǵa jiberipti. О́zdiginen ómir súre alar ma eken dep...
Sırk jolbarysy ózdiginen ómir súre almapty. Tabıǵı beıimdiliginen ajyraǵan. Keń jazırada alshań-alshań basyp júretin túısikten túıir de qalmaǵan. Tiken basyp kórmegen tabany bolbyrap, tórt aıaǵymen tik júrý muń bolypty. Bárinen de qyzyǵy, «úı kúshik» tarǵyl sheri taldyń túbinen orǵyp shyqqan or qoıannan qorqyp, aınala qashqanyn qaıtersiz…
Aqyry ózdiginen ómir súre almaı óletin bolǵandyqtan ony ǵalymdar sırkke qaıta alyp kelgen kórinedi.
Iаǵnı, aspan sermendesi, qus patshasy búrkit pen jerdegi qaharly janýar jolbarysty quldyq urǵyzýǵa jetkizgen mundaı tásil uzaq jyl otarlanǵan halyqtyń ómir-tirshiliginen de kórinis beredi eken. Osy máseleni uzaq jyl zerttegen amerıkalyq ǵalym Eva Tomson: «Otarshyldyq azattyq alǵan eldiń tirshiliginiń barlyq salasynda tóbe kórsetip turady. Saıası júıe ózgerse de, oırandalǵan ulttyq sana ózgerissiz qalady. Bul eń aldymen tilde baıqalady. Otarlaǵan el men otarlanǵan eldiń mádenıetterinen shyqqan mádenıettiń jańa túri – qospa mádenıet tóbe kórsetedi» depti.