Almaty qalasynyń ákimi Baqytjan Saǵyntaev «Qazaq SSR Tilder týraly» alǵashqy Zańnyń qabyldanǵanyna 30 jyl tolýyna oraı memlekettik tildiń damýyna úles qosqany úshin zııaly qaýym ókilderine Memleket basshysynyń Alǵys hattaryn tapsyrdy.
Ana tiliniń mereıin ósirip, qoldaný aıasyn keńeıtip, ultaralyq qatynas tiline aınalý máselesindegi eńbekteri úshin marapattalǵandar qatarynda «Memlekettik tilge qurmet» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy A.Osman, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti О́.Aıtbaev, halyq jazýshysy M.Shahanov, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory K.Matyjanov, jazýshy S.Elýbaev, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri T.Januzaqov, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory E.Qajybek, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary M.Qulkenov, Ulttyq aýdarma bıýrosynyń redaktory N.Qojabekova, jazýshy-pýblısıst J.Kenebaı, «Jas qazaq» gazetiniń bas redaktory S. Smaıyldyń esimi ataldy.
Ákimdiktegi kezdesý til taǵdyryna alańdap júrgen zııaly qaýymnyń keleli máseleni taǵy bir qozǵap ótýine sebep boldy. Til janashyry, aqyn Muhtar Shahanov osydan otyz jyl buryn qazaq tiliniń taǵdyry qyl ústinde turǵan kezeńde qabyldanǵan zań tarıhyna toqtalyp ótti. Alaıda, arada otyz jyl ótse de til taǵdyry aınalasyndaǵy túıtkildi máseleler sheshimin tapqan joq. Jazýshy Smaǵul Elýbaıdyń aıtýynsha, «Til týraly zańnyń solqyldaqtyǵynan tildiń kósegesi kógermeı keledi. Qaǵazǵa túsken zań dalada qaldy. Ana tilinde saıasatkeri de, zııalysy da sóılegisi kelmeıtin bizdeı el joq. Mekemeler basshylyǵynda otyrǵandar qazaq tilin nashar meńgergen bolsa, shetelde oqıtyn jastarymyz orys tilinde sóıleýge qumar. Aıdyń, kúnniń amanynda ana tilinde sóılemeý – ata-babamyzdyń aldynda jasaǵan úlken qylmysymyz», dep qynjyldy qalamger. Sondyqtan aldaǵy qabyldanatyn til týraly derbes zańymyzdyń damýyna barsha buqara bolyp úles qosýymyz qajet. Zań jobasy kópshiliktiń talqylaýynan ótýi tıis, deıdi S.Elýbaı. Memlekettik tildiń kósegesin kógertýde Almaty aldyńǵy sapta bolýy kerek degen usynys tastaı otyryp, til janashyrlary ákimge alty aı merzimge tilge moratorıı jarııalaý týraly da oılaryn aıtyp qaldy.
A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek til, ádebıet, tarıhty damytý máselesin saıası konıýnktýra sheńberinen shyǵarý kerektigin aıtady. Memleket strategııasynyń mańyzdy salalary naýqandarǵa qatyssyz úzdiksiz damýdy qajet etedi. Búginde grafıkalyq júıemiz ózgerýde. Grammatıka, fonetıka zańdylyqtary ǵylymǵa táýeldi salalar. Latynǵa kóshemiz degeli irgeli ister atqaryldy, tilshilerdiń birshama jaǵdaıy da túzelip qalǵandyǵy árıne kóńilge demeý. Desek te, tildi damytý úshin túrki áleminiń jańalyqtary, dúnıejúzilik zamanaýı jetistikter basshylyqqa alynýy qajet. Al ony sapaly oryndaý úshin tildiń, ádebıet pen tarıhtyń zamanaýı talaptaryn qoldaný qajet.
Al Almaty qalasy tilderdi damytý basqarmasynyń bastyǵy qyzmetin bes jyl atqaryp, oǵan deıin de til komıtetiniń tizginin ustaǵan M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kenjehan Matyjanov qaǵaz jazýmen, májbúrleýmen til mártebesiniń óspeıtindigin aıtady. Aqparattyq kezeń men sıfrlandyrý ǵasyry álemniń ozyq jetistikterin qazaq tilinde sóıletýdi talap etip otyr. Tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý úshin bilim men oqýlyqtar mazmuny qazaq tildi zamanaýı aqparattarmen tolyqtyrylýy qajet. Onyń ádis-tehnologııasyn zamanǵa ıkemdep, teledıdar, áleýmettik jelilerde qazaq tildi kontentti kóbeıtip, shetelderdiń úzdik degen fılmderin qazaq tilinde sóıletý arqyly tildiń qoldanys aıasyn baıyta almaqpyz. Ǵalymnyń aıtýynsha, búginde orfografııamyzdyń da jaıy máz emes. Jastar qazaqsha oqymaıdy degen ýájimizdi jıi aıtamyz. Kezinde «Tom Soıerdiń basynan keshkenderi», «Kapıtan Granttyń balalary», t.b. qyzyqty shetel týyndylaryn óz ádebıetimiz sııaqty qabyldap oqydyq. Alǵashqyda aýdarma ekenin de bilmedik. Kitaphanalarda kitapqa tapshylyq degen bolmady. Qalaǵan kitabymyzdy oqıtyn edik. Al qazir qarama-qaıshylyqqa tap boldyq. Mektep baǵdarlamasynda bar kitapty balalar ne ǵalamtordan, ne kitaphanadan izdep taba almaıdy. Internet damydy deımiz, shalǵaıdaǵy shaǵyn mektepterge oqýlyq jetispeıdi, al ǵalamtor qoljetimsiz. Bizge «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» sııaqty jobalar kerek. Aımaqtarda zamanaýı tehnologııalardyń qoljetimdiligi balalardy artyq salmaq arqalap júrýinen aryltqan bolar edi. Sondyqtan da álemniń ár saladaǵy jaýharlaryn tutynýshysyna qazaq tilinde jetkizý tehnologııalaryn jedeldetý ýaqyt kúttirmeıdi. Zamanaýı tehnologııalar arqyly aýdarma isin jetildirý de zaman talaby. Ǵylymnyń tili, jańalyqtar tili qazaq tilinde saırap tursa, kánekı. Zańdardy qazaq tilinde jazý, kitaphana qorlaryn qazaq tildi oqýlyqtarmen tolyqtyrýdyń áleýeti zor.
ALMATY