Akademık Rábıǵa Syzdyq – kórnekti tulǵa! Ulttyq bıikke kóterilgen tulǵa! Biregeı tulǵa! Ult bıigine kóterilý tereń bilimdi, kásibı mamandyqty tolyq ıgerýmen ǵana shektelmeıdi. Bul ólshemdi belgili bir salalyq ǵylymdy ıgergen ǵalymdarǵa telı bermeıtinimiz de sondyqtan. Ult bıigine kóterilgen tulǵa uǵymynyń parametrleri áldeqaıda keń. Onyń ólshemi de ózgeshe. О́z oı-parasatymen, bilik-bilimimen belgili bir kezeńde qoǵamnyń túleýine, ult sanasynyń jańǵyrýyna yqpal etken, dana Abaı sózimen aıtsaq, «tolyq adam» deńgeıine jetken aıyryqsha adamdar ǵana ult bıigine kóterile alǵan. Demek, ulttyq tulǵanyń tamyry qanshama tereń bolsa, onyń keńistigi de sonshama keń, ulan-ǵaıyr.
Ataqty ǵalym, qazaq til biliminiń aýyr júgin qarshadaı kezinen qajymaı, talmaı, ıyǵyna salyp kóterip kele jatqan, ómiri men qyzmeti ónege bolyp, taǵdyry ańyzǵa aınalǵan osy bir qaısar bitimdi janmen ómirde de, ǵylymda da shurqyrap tabysyp, birimiz – apa, birimiz – sińli; birimiz – ustaz, birimiz – shákirt bolyp júrýge buıyrtqan Uly Jaratýshyǵa, qazaqtyń Til deıtin qasıetti álemine ishteı alǵys aıtamyn. Uly Jaratýshy men Ana tilimiz bizdi tabystyrmasa, men Rábıǵa apaı tárizdi qazynaly tulǵamen birge júrer me edim, júrmes pe edim?!
Aty aýyzǵa erte iligip, halyq qurmetine bólengen osynaý aıaýly janmen alǵash kezdesken sátim esimnen ketpeıdi. Bári qaz-qalpy jadymda.
Rábıǵa apaı Ulttyq ǵylym akademııasy aldyndaǵy bıik tepkishekpen túsip kele jatty. Atyn estigenimmen, jolyǵyp kórmegen, biraq esimi el aýzynda júrgen ataqty ǵalymnyń eńbekterin jaqsy biletin bolǵandyqtan, kúte turyp, yǵysyp, sálem berdim. Apaı maǵan jyly shyraı tanytyp, burylyp sálemimdi aldy. «Sálemet pe, aınalaıyn» dedi. О́tip bara jatyp, áldebir tanysyn kórgendeı qaraılap, toqtap baryp, ilgeri júrip ketti. Odan ári barýǵa meniń de dátim jetip, júregim daýalamady... Uzap ketkenshe, artynan qarap turdym.
Bizdiń halqymyzda jaqsy adam kórse, tegin qosa suraıtyn ádet bar. Rábıǵa Sátiǵalıqyzy – tekti jerden shyqqan adam. Ǵalymnyń ómiri men taǵdyrynyń keıingige sabaq bolar bir tusy – ótken ǵasyr soıqanyn kishkentaı kezinde kórýi, zulmat dáýirdiń qataldyǵy men ádiletsizdigin jan-júregimen sezinip, mektep qabyrǵasynda júrgende «halyq jaýynyń qyzy» atanýy.
«Alashym», «jurtym» dep bastary jadyǵa túsken, halqymyzdyń Batys óńirindegi Alash qozǵalysynyń jetekshileri bolǵan Halel Dosmuhamedov, Jansha Dosmuhametov, Isa Qashqynbaev, Shyntas Qarataevtarmen 1917-1920 jyldary pikirles, maqsattas, ıdeıalas bolǵan Sátiǵalı Qutqojınniń artynda qalǵan eki uly ( Shafqat, Hamıt) men eki qyzynyń ( Rábıǵa, Roza), jary Jeńis Qalaýqyzynyń kórmegeni joq.
Bizdiń «tektiden qalǵan tuıaq» dep otyrýymyzdyń bir sebebi, tipti basty sebebi de osy. Ádiletsizdik pen aıarlyqty, azǵyndyq pen satqyndyqty kózimen kórip, namys pen qaısarlyq qanatynda qaıralyp júrip ósken Rábıǵa apaıǵa bir súısinetinimiz jıyrmasynshy ǵasyrdyń osynaý «uly júgensizdigine» baǵa berýde asyǵys pikirge barmaı, «atylǵan da, atqyzǵan da» qazaqtyń ózi ekeni týraly qynjylyp, kúızelip aıtqan áńgimesiniń san kýási boldyq.
Sondaı áńgimeniń biri eriksiz eske túsedi. «Bir kúni joldasym Shahań (Shahan Mýsın aǵamyz): «Búgin Sibirde jer aýdarylyp júrgende tanysqan bir adamdy kezdestirdim. Sonaý batys ólkeden (Mańǵystaýdan bolar) Almatyǵa kelipti, jasalyp jatqan Qazaq ensıklopedııasyna materıaldar surap shaqyrypty. Aty-jóni Alshyn Meńdiǵalıev. Úıge shaqyryp keldim, ózińmen tanystyraıyn» – dedi. Aıtýly kúni kútken qonaǵymyz keldi. Týyp-ósken jerimdi, áke-sheshemdi aıtqan kezde: «Túı, aınalaıyn, Sátiǵalı Qutqojınniń qyzy ma ediń?! Onymen men 20-jyldarda eki ret birge (sirá, bir aýdanda degeni bolý kerek) qyzmet ettik qoı!» – demesi bar ma?! Men bul kisi jańylysyp, basqa bireýmen shatastyryp otyrǵan joq pa eken dep, kabınetke júgirip baryp, áke-sheshemizdiń 1926 jyly tórt balasymen birge túsken fotosýretin alyp kelip kórsetkenimde, sýretti qolyna alyp ushyp túregeldi. Boıy eki metrdeı óte bıik iri adam edi, tip-tik bop tura kelip: «Assalaýmaǵaleıkým, Sátekem!» degende, men tolqyp ketip, jylap jiberdim. Neshe jyl tursam esimnen, uıyqtasam túsimnen ketpeıtin papamnyń atyn daýystap ataǵan adamdy birinshi ret estýim ǵoı. Ákemmen kóriskendeı áser etti, kópke deıin esimdi jııa almadym... Alshekeń de, Shahań da jubatqan joq... Biraz únsiz qaldyq...» deıtin apaıdyń júrekjardy áńgimesinen qandaı izgilik pen tektiliktiń tańǵajaıyp lebi esip tur deseńizshi!
Rábıǵa Syzdyqtyń ustanymy ultyna, ulttyq qundylyqtarǵa bergen sert sekildi. Bul qasıet ol kisiniń boıyna súıekpen bitken. Rábıǵa apaı talantty tanýǵa, ulyny ulyqtaýǵa beıim turady jáne ony únemi aıtyp otyrady.
«1970 jyldyń bas kezi-aý deımin. Úıde Shahańa, maǵan jaqyn biraz syılas adamdar qonaq bolyp otyrǵan-dy... Sol syıly qonaqtardyń bireýi – ataqty aqyn Hamıt Erǵalıev óziniń qarqyndy daýysymen: «Eger, sender, til mamandary, Ahmet Baıtursynovty aqtap, eńbegi men esimin elge qaıtarmasańdar, alyp jatqan ataqtaryńnyń da, shyǵyp jatqan monografııalaryńnyń da quny bes tıyn!» dep aıqaılap jiberdi. Otyrǵandar únsiz qaldy... Men de onsha renjip, qapalanǵanym joq. Bul Hakeńniń aýzymen aıtylǵan qazaq zııalylarynyń talap-armany dep túsindim...» degen ǵalym sózderinde qanshama zamana shyndyǵy jatyr.
Álbette, bul sol tustaǵy jalǵyz tilshi ǵalymdardyń ǵana aldynda turǵan másele emes edi. Bul ult pen qoǵamnyń kókiregine tas bolyp baılanǵan namys pen aqıqattyń máselesi edi.
О́rti qalyń jıyrmasynshy ǵasyrdyń eleń-alań basy Álıhan, Ahmet, Mustafa, Turar, Mirjaqyp sekildi alashtyń uly kósemderi bastaǵan saıasat maıdanynda jan alysyp, jan berisip jatqan kezde shyr etip dúnıe esigin ashqan perzenttiń peshenesine «alash arystaryna táýekel aıtyp, ara túsý» baqyty jazylypty. Talaı «men» degen ult perzentteriniń ishi qazandaı qaınaǵanmen, ýaqyt aıtýǵa dármen bermegen tusta Ahań sekildi ult kósemine «arasha surap», onyń til ǵylymyndaǵy orny týraly oıyp óz sózin aıtqan alǵashqy ǵalym, tuńǵysh tulǵa osy Rábıǵa Syzdyq bolatyn.
Ult kósemderi men alash arystarynyń áli aqtalmaǵan kezi. Soǵan qaramaı, 1977 jyly Oktıabr revolıýsııasynyń 60 jyldyǵyna arnalyp ótken respýblıkalyq konferensııa el esinde Rábıǵa Sátiǵalıqyzynyń eresen erligimen qaldy... Ulttyq túrkologııada qazaq tili ǵylymyn damytýǵa úlesterin qosqan arǵy-bergidegi mıssıoner ǵalymdardyń orny jaıly baıandamasyn aıaqtaı kelip, ǵalym eshkim oılamaǵan, kútpegen sonyǵa túren saldy. Sondaǵy syndarly sózdiń jelisi mynandaı bolǵan: «Endi bir pikir aıtýǵa ruqsat etińizder, bul pikirdi men óz jaýapkershiligime alyp, ǵalym retinde de, kommýnıst retinde de dáleldep beremin!.. Qazaqtyń ulttyq til bilimi Ahmet Baıtursynovtyń eńbekterinen bastalady, onyń saıası, ıdeologııalyq jaǵynan kim ekeninde jumysym joq, al ǵylymǵa kelgende, shyndyqty aıtýymyz kerek. Ahmet Baıtursynov «Til – qural», «Baıanshy», «Til tanytqysh» sııaqty eńbekterimen qazaq tiliniń fonetıka-grammatıka salasyn durys júıelep berdi, qazaq tilin úıretetin termınder jasady, arab jazýyn qazaq tiline ıkemdep reformalady». Rábıǵa Syzdyqtyń bıik minberden aıtqan batyl oı, baısaldy pikiri taǵylymy tereń, tarıhı sóz bolyp ult jylnamasyna osylaı kirdi.
Ekinshi meniń esimde qalǵan taǵy bir sát.
Bul da kóptomdyqty oqyp otyryp, qoıyn dápterime túsken, reformator zertteýshi, tabandy ǵalymnyń ǵylym dúnıesin óristetýdegi konsepsııalyq baǵyt-baǵdaryn jınaqtaýdaǵy, til biliminiń ulttyq jaratylysyn tarıhı sabaqtastyqta qarastyrýdaǵy júrgizgen júıeli jumysyn baǵalaýǵa, tulǵa tabıǵatyn tanýǵa sebi tıedi-aý degen ómir men ǵylym haqyndaǵy oılar aǵysyna nazar burǵym keledi.
«Ǵylymdy uly Abaı tilin zertteýden bastaýyma, odan ári ádebı tilimizdiń birneshe ǵasyrlyq damý tarıhyna úńilýime, qazaq sóziniń barsha syryna: semantıkalyq qozǵalysyna, etımologııasyna, kórkemdik qudiretine, qoldanys mádenıetin zertteýge barýymnyń sebep-ýájderin izdesem, bul jolda jón siltegen, úlgi-ónege kórsetken ustazdar, úlkender, ónegeli jandar bolǵan eken. Solardyń biregeıi – uly Muhtar Áýezov», – deıdi ǵalym aǵynan jarylyp.
Júırik ataýlyny qulyn kezinen tanyǵan qazaqtyń uly sýretkeriniń Rábıǵa apaıǵa qatysty myna bir ómir úzigin attap ótkimiz kelmeıdi. «1953 jyly árbir bitimi ózge, kesek týyndynyń oqyrman qaýymyn da bir silkinte keleri aıan. «Abaı joly» epopeıasy jaıynda qıly pikirler aıtylyp, qyzý talqylanyp jatqan shaq. Osyndaı jıyndardyń birinde májiliske tóraǵalyq etip otyrǵan, sol kezdegi Jazýshylar odaǵynyń predsedateli Á.Jaımýrzınge zaldaǵy Muhańnan tildeı qaǵaz kelip túsedi: «Abdrahım! Eger Qutqojına degen áıel bala sóz surasa, berseń jaqsy bolar edi. Ol bir óte aqyldy jáne mádenıetti jas. Muhtar»... (Rábıǵa apaıdyń turmys qurǵanǵa deıingi famılııasy Qutqojına bolatyn). Arada 25 jyl ótken soń, 1978 jyly 24 dekabrde KazGÝ-degi Áýezov kúninde Á.Jaımýrzın Muhań jaıly esteligin aıta kele, joǵarydaǵy jaıtty da áńgimelep, osy keshke shaqyrylǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, ǵalym R.Syzdyqovaǵa Muhań qoltańbasyn tabys etken...».
Sarǵaıǵan gazet betinen alynǵan osynaý joldardyń tórkininde jatqan, ýaqyt deıtin qatal sarapshynyń synynan súrinbeı ótken 70 jyldyń keskini men minezin qalaı ańǵarmaýǵa bolady?! Uly sýretker boıynda qabilet-qarymy men daryny mol jasty qalaı dál tanyp, dál kórgen?!
Ǵulama sýretkerdiń aıtqany keldi.
Qazaq til biliminiń abyroı-bedelin, tarıhy men taǵylymyn óziniń kemel bilimdi monografııalyq zertteýlerimen baıytqan akademık qazaq ulty men qoǵamynyń sanaýly tulǵalary sanatynan óz ornyn aldy.
Bizdiń paıymdaýymyzda, Rábıǵa Sátiǵalıqyzy – ult úshin de, urpaq úshin de, ári-beriden soń, táýelsiz memleketimiz úshin de mańyzy zor qazaq til bilimin ólsheýsiz bıikke kótergen eresen eńbek pen orasan oıdyń ıesi. Iesi deıtinimiz akademık-ǵalym álemi ult tarıhyn tanı otyryp, ult rýhanııatynyń beldeýli dáýirlerin ádebı tildiń qalyptasý, damý kezeńderimen ushtastyrady. Til ulttyń jany, júregi ekenin tyń oı-pikirmen, dáıekti sóz úlgilerimen alǵa tartady. Tilshi óziniń osynaý irgeli, júıeli zertteý keńistigin bir-birimen ózara baılanysty konsepsııalyq bıikke kóteredi. Ǵalymnyń zertteý nysandarynyń ózi qazaq tiliniń ár alýan salalaryn qamtı kelip, barlyǵy bir ortaq ustanymǵa negizdele otyryp, qazaq ádebı tiliniń ǵylymı - metodologııalyq, stılıstıkalyq, pragmatıkalyq, tarıhı semantıkalyq, etımologııalyq erekshelikterin ashyp taldaǵan birbútin, birtutas tildik júıe bolyp tabylady.
Qazaqtyń baı tarıhy arǵy zamandarda qalaı órbidi? Ortaq túrkilik dáýirdiń izi men tańbasy qazaqtyń ádebı tilinde qalaı jáne qandaı irgeli tarıhı eskertkishterimizde kórinis tapty? Ǵalymnyń pikirine júginsek, basynan zamanalardyń alýan túrli surapylyn ótkizgen ult tarıhy – ult tiliniń, sonyń ishinde birte-birte damyp, óristegen degenge saıady.
Bul aıtylǵan konsepsııalyq prınsıpterdi ǵylymı aınalymǵa engizý úshin, birinshi kezekte, tabandy izdenis pen tereń bilim, ekinshi kezekte, kóz maıyn taýysyp, kúndiz-túni talmaı otyratyn eńbek, sonymen qosa zertteý nysany men ult tiline degen sheksiz súıispenshilik kerek edi. Jyldar osy maqsatqa jumsaldy. Sonyń nátıjesinde, ıaǵnı uly Abaıdyń sózimen aıtar bolsaq, «aqyryn júrip, anyq basqan» eńbek pen izdeniske toly jyldardyń arqasynda «Abaı shyǵarmalarynyń tili», «Abaıdyń sóz órnegi», «Qazaq ádebı tiliniń tarıhy», «Sózder sóıleıdi», «Sóz qudireti», «Qadyrǵalı bı Qosymuly jáne onyń jylnamalar jınaǵy», «Iаsaýı «Hıkmetteriniń» tili», «Tildik norma men onyń qalyptasýy» tárizdi irgeli eńbekter dúnıege keldi.
Bizdiń búgingi maqalada basty meje etken oıymyz da, aıtpaq sózimiz de osy irgeli eńbekterge ortaq taqyryp – ulttyq til men ult tarıhynyń tutastyǵy! Qazaq oıy men Qazaq sóziniń kıesi.
Ult, ulttyq til, ulttyq tarıh, ulttyq tárbıe, ulttyq taǵylym, ultjandylyq deıtin qanatty uǵymdar – Rábıǵa Sátiǵalıqyzynyń kúlli ómiriniń, kózqarasynyń, maqsat-múddesiniń basty ustanymy. Sondyqtan da bolar ǵalym óziniń aldyna maqsat etip qoıǵan mejeli konsepsııasynyń údesinen shyǵý jolynda birde tanymy tereń, bilimi mol kásibı tarıhshydaı bolyp ǵasyrlar qoınaýyn kezse, endi birde qazaqtyń ulttyq ádebıetiniń arǵy-bergi dáýirleriniń bilgiri retinde sóz deıtin qudiretti álemniń sıqyry men syryn sheksiz ıgergen has sheberdiń ózindeı taldaý jasaıdy. Beıneli sózdiń astarynan qazaq ultynyń etımologııasyn izdeıdi.
Ǵalym tildiń tarıhy men mazmunyn ulttyń uly tarıhymen, tamyrymen sabaqtastyra otyryp, pikirin óredi. Sóz ulttyń ózin-ózi tárbıeleýiniń birden-bir kózi – Qudiretti quraly ekenine mán beredi. Tilshiniń Qoja Ahmet Iаsaýı, Abaı, Dýlat haqyndaǵy sóz jaratylysyn tanýǵa baǵyttalǵan irgeli zertteýleri men Qadyrǵalı Jalaırı týraly (Mámbet Qoıgeldimen birigip jazǵan) tanymdyq eńbegi ulttyq tildiń máni men mańyzyn aıta otyryp, qazaq jazba ádebı tiliniń qalyptasýy men damýyn ǵylymı negizde júıeleıdi.
Qazaq ádebı tiliniń qalyptasýyndaǵy ýaqyt izderimen qatar, ártúrli dáýirlerdegi «kirme» sózder jaıyndaǵy óz oıy men ǵylymı topshylaýlaryn sheber órip, jerine jetkizip, taratyp aıtady. Rábıǵa Sátiǵalıqyzynyń «Qadyrǵalı bı Qosymuly jáne onyń jylnamalar jınaǵy», «Iаsaýı «Hıkmetteriniń» tili» týraly qos eńbegi – tarıhı tanymymyzben qosa, tilimizdiń taǵdyrly kezeńderi jaıly ulttyq sanamyzdy bekite túsken zertteýler. Rábıǵa Syzdyqtyń bul eńbekteri qazaq til bilimindegi irgeli jańa baǵytty anyqtady.
Basy uly Abaı shyǵarmalarynyń tilin zertteýden bastalǵan «Abaı shyǵarmalarynyń tili», «Abaı óleńderiniń sıntaksıstik qurylysy» tárizdi syry men symbaty bólek monografııalary – ǵalymnyń osy baǵyttaǵy órisi bólek ózgeshe týyndylary. Bul týraly apaıdyń áriptes-inisi, akademık О́mirzaq Aıtbaevtyń: «... Ol kezde kóbimiz jazba til ǵana ádebı til bola alady degen qaǵıdany ustanatynbyz... Al Rábıǵa Syzdyq HV-HVIII ǵasyrlarda ómir súrgen aqyn-jyraýlar tilin zertteı kele, ádebı til tarıhy osy kezeńnen bastaý alady dep, ony bes ǵasyrǵa tereńdetti...» degen pikirin asyldy anyq tanyp, dál baǵalaýdyń aıqyn nyshany dep esepteýimiz kerek.
Ǵalym úshin kesteli sózdiń álemi sulý án sekildi. Tilshiniń Abaı jaıyndaǵy tolǵaýly tujyrymdaryn oqyp otyryp, tolqymaý, tebirenbeý, óz ana tiliń men elińdi, ultyńdy súımeý múmkin emes. Ǵalym oılary men tujyrymdary Abaıdyń bolmysyn, Abaıdy jaratqan ulttyń jaratylysyn, Abaıdy shyńdaǵan kúrdeli dáýirdiń keskini men kelbetin tanýǵa kómektesedi.
Ǵalymnyń ádebı til tarıhy men ádebı tildiń qalyptasýy týraly kózqarastaryna bajaılaı úńilgen kez kelgen kásibı maman Rábıǵa Sátiǵalıqyzy úshin Abaı tili – uly reformatorǵa deıingi uly babalarymyzdan qalǵan qýatty, kórkem halyqtyq til men reformatordan keıingi jazba til arasyn jalǵaǵan altyn kópir bolǵanyn anyq ańǵarady. Ǵalym Abaıdyń «til ustartyp, óner shashýdaǵy» azap pen mehnatqa toly, ıaǵnı «til óneri dertpen teń» deıtin ustanymyn tereń taldaı otyryp, aqyn týyndylarynyń tilin stılıstıka men semantıka turǵysynan túbegeıli zertteıdi. Aqyn ómir súrgen dáýirdegi kópǵasyrlyq tarıhy bar ádebı til men kitábı tildiń ara jigin aıqyndap, tilimizdi shubarlap kelgen kezeńderge sarabdal baǵasyn beredi.
Rábıǵa Sátiǵalıqyzynyń Abaı men Abaı shyǵarmalarynyń tili týraly zertteýleri – ulttyń jan álemin, oılaý keńistigin taldap-tanýǵa baǵyttaıtyn, abaıtanýdyń rýhanı keńistigimizdegi jańa betteri. Bul – ulylyq deıtin fenomen qubylystyń til arqyly kórinis tapqan ǵylymı kórsetkishi. Bul – til bilimindegi abaıtanýdy tyń arnaǵa salǵan, ult tilin zerttep-zerdeleýdiń jańa sıpatty bastamasy.
Ǵalym úshin sóz – túrlengen, ózgergen, halyq basynan ótken dáýirlerdiń jandy kórinisi. Sóz – ýaqyttyń jemisi. Sondyqtan da qoǵamdyq qubylystardy tarıhı-áleýmettik, saıası-ekonomıkalyq keńistik aıasynda qarastyra otyryp, avtor qazaq ádebı tiliniń boıyndaǵy árbir ózgerý men túrlenýdi sol zamanmen, sol ýaqyttyń minez-qalybymen sabaqtastyra otyryp, damý men qalyptasýdyń evolıýsııasyn, qozǵalystaǵy áreketin tanýǵa, syryn ashýǵa umtylady. Bar ómirin qazaq tiliniń janyn, júrek soǵysyn, sanadaǵy silkinisin tanýǵa, zertteýge arnap kele jatqan ustazymyzdyń bir monografııadan ekinshi monografııaǵa, bir maqaladan ekinshi maqalaǵa ózgerip, túlep, tolyǵyp, aýysyp otyratyn cóz qudiretine – ulttyq tilge degen súıispenshiligi til máńgiliginen el máńgiligin izdetip otyrady.
Akademık haqyndaǵy maqalamyzdy qorytyndylaı kelip, tulǵa tabıǵaty men jaratylysyn daralaıtyn myna sıpattardy bólip aıtqymyz keledi. Birinshiden, akademık Rábıǵa Syzdyq – til ǵylymy tarapynan abaıtaný áleminiń jańa betterin ashqan, qazaqtyń sózdik qoryn halyq, ult tabıǵatymen, ómir súrý saltymen ushtas qarastyra kelip, Abaıtaný ilimin keshendi túrde zerttep-zerdelegen tereń oıshyl. Ekinshiden, ǵalym – óz eńbekterimen tiltaný salasyn, qazaqtyń kıeli de qasıetti, taǵylymy mol «sóz qudiretin» arǵy-bergi dáýirlermen sabaqtastyra otyryp, tarıhı turǵydan zerdelegen ǵalym, adamnyń oıy men tanymyn konseptýaldy deńgeıge jetkizgen reformator. Úshinshiden, Rábıǵa Sátiǵalıqyzy ózine deıingi ulttyq oı men ulttyq tanymnyń kóshin bastaǵan uly tulǵalar men olar ómir súrgen kerneýli dáýirlerdi saralaı otyryp, sol tulǵalar men olardy shyńdaǵan ómir, dáýir aqıqattaryn óziniń júrek súzgisinen ótkizgen, ultymyzdyń uly qundylyǵyna jańasha kúsh, qýat bitirip, «sózderdi sóıletken»; dáıekti derekterge súıene otyryp, til bilimin júıeli zertteýdiń, jańa konseptýaldy oı túıýdiń bıigine kótergen tulǵa. Tórtinshiden, tilshi Rábıǵa Syzdyq – ár monografııasymen, árbir maqalasymen, sóılegen sózderi jáne suhbattarymen til bilimin ulttyq mádenıettanymnyń kórsetkishi retinde dáýir, qoǵam, ýaqyt talaptaryna saı álemdik ólshem bıigine kótere otyryp, zerdeleý, jınaqtaý, júıeleý, baǵalaý, ǵylymı taldaý úlgilerin qalyptastyrǵan asa kórnekti ǵalym. Besinshiden, Rábıǵa Sátiǵalıqyzy – tabıǵaty jaǵynan jaratylysynda naqtylyq basym til ǵylymynyń tamyryna qan júgirtken, qazaqtyń baı til álemin sóz ben oıdyń ǵajaıyp ásem keńistigine alyp shyqqan bekzat bitimdi ǵalym. Altynshydan, aýyzsha sóıleý óneri men aýyzsha ádebı tildi – ulttyq erekshe mura, týǵan topyraqtaǵy sóz óneriniń túp-tamyry dep tanyp, ony saqtaý men damytýdyń, óristetýdiń tetikterin zerdelegen, qazaq ádebı tiliniń qalyptasýy men kezeńderin, normalaryn júıege keltirgen jańashyl ǵalym. Jetinshiden, Rábıǵa Sátiǵalıqyzy Syzdyq – ultty súıý men máńgilik eldiń máńgilik tilin saqtaý men qurmetteýdiń úlgisin zertteý eńbekteri arqyly dáıektegen, ulttyq tulǵa bıigine kóterilgen asa kórnekti tilshi-ǵalym. Akademık Rábıǵa Sátiǵalıqyzy Syzdyq – qazaqtyń rýhanı álemine óshpes iz qaldyrǵan keshegi arystarymyz ben alyptarymyzdyń zańdy jalǵasy. Ol – qazaq topyraǵyndaǵy alashoıly bıikke kóterilgen, ana tiline sińirgen ólsheýsiz eńbegimen rýhanııat áleminiń shekarasyn keńeıtip júrgen, ózgeshe bitimdi ulttyq tulǵa.
Faýzııa ORAZBAEVA,
UǴA korrespondent-múshesi,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor