Árbir azamat kúnine jarty kılo qoqys tastaıdy

Sarapshylar elimizdegi resmı túr­de qoqys tógiletin alańdarda 47 mln tonna­daı qaldyq jatqanyn aıtady. «KazWaste qaldyqtardy basqarý qaýym­dastyǵynyń» derekterine súıensek, biz aıtqan 47 mln tonna qoqys jyldyń basyn­daǵy esep boıynsha anyqtalypty. Dálirek aıtqanda bıylǵy jyldyń basynda elimizdegi qoqys polıgondarynda 46,7 mln tonna qoqys bolǵan. Eger salystyrar bolsaq, elimiz bıyl 19,1 mln tonna astyq jınaǵan edi. Demek bizdegi qoqys kólemi bıylǵy astyǵymyzdan 2,4 ese kóp.

Biraq bul esepke tek resmı qoqys polı­gondaryndaǵy qaldyqtar ǵana kirip otyr. Al qoqysty zańsyz tógetin­der men kózden tasada qalǵan qoqys alań­daryndaǵy qaldyqtyń naqty esebi joq. Mamandar jyl saıyn Qazaqstanda shamamen 6 mln tonna qatty turmystyq qal­dyq jınalatynyn aıtady. Onyń tek 11 pa­ıyzdan astamy ǵana qaıta óń­deýden ótedi eken. Iаǵnı biz qoqys óńdeý máselesinde tym tabysty emespiz degen sóz. Al «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýdi maqsat etken elimiz qoqysty qaıta óń­deýdiń úlesin 2030 jyly 40 paıyzǵa, 2050 jyly 50 paıyzǵa jetkizýdi kózdegen edi. Alaıda 2030 jylǵa deıin nebary 10 jyl ǵana qalǵanyn eskersek, atalǵan 40 paıyzǵa qol jetkizý ońaı sharýa bolmaıtyn túri bar. О́ıtkeni elimizde qoqysty qaıta óńdeý isi tym baıaý damyp keledi. Máselen, 2017 jyly elimizde qoqystyń 9 paıy­zy qaıta óńdeýden ótse, 2018 jy­ly bul kórsetkish 11,51 paıyzǵa jet­ken. Alaıda byltyr qoqysty qaıta óń­deýde 2017 jylǵy kórsetkishke je­te almadyq. 2017 jyly qoqysty qaı­ta óńdeý birden 6,4 paıyzǵa ósip, 2016 jylǵy 2,6 paıyzdyq deńgeıden 9 paıyz­dyq kórsetkishke qol jetken bolatyn. Árı­ne qoqys óńdeý isinde alǵa jyljý bol­ǵanymen, kórsetkishter birde artyp, birde kemip otyrǵan jaıy bar. Son­dyqtan aldaǵy on jylda turmystyq qat­ty qaldyqtardyń 40 paıyzyn óńdeýge qol jetkizý ońaı-ospaq sharýa bolmaıyn­ dep tur. Maqsatqa qol jetkizý úshin qo­qys­ty qaıta óńdeý kórsetkishin jyl sa­ıyn 2,9 paıyzǵa arttyryp otyrýǵa tıispiz. Onsyz 2030 jyly ózimiz mejelegen 40 paıyzǵa jetýimiz neǵaıbyl. Onyń ústine elimiz aýmaǵyndaǵy qoqystyń naqty úlesine qatysty kereǵar derekter bar. Sóz basynda aıtqan KazWaste qaýym­dastyǵy 47 mln tonna qoqys jat­qanyn alǵa tartsa, «Atameken» kásip­kerler palatasynyń tapsyrysy boıynsha arnaıy zertteý júrgizgen «DAMU RG zertteý toby» JShS-nyń 2018 jylǵy esebinde elimizdegi qoqys kólemi 100 mln tonnaǵa jaqyn dep kór­setilgen. Sarapshylar 2015 jyly Ener­getıka mınıstrliginiń qaldyqtardy bas­qarý departamentiniń dırektory qyz­metin atqarǵan Beıbit Shahanovtyń sózin ýáj retinde alǵa tartady. Osydan tórt jyl buryn atalǵan departamentti bas­qarǵan atqaminer mass-medıaǵa ja­sa­ǵan málimdemesinde «Qazirgi tańda Qa­zaqstanda jınalyp qalǵan turmystyq qat­ty qaldyqtardyń jalpy kólemi shamamen 100 mln tonnaǵa jaqyndaıdy. Sóıte tura biz jyl saıyn 5-6 mln tonna qoqys tastaımyz. 2025 jylǵa qaraı bul mólsher jylyna 8 mln tonnaǵa deıin jetýi múmkin» degen bolatyn. Árı­ne «tórt jyldyń ishinde biraz dúnıe ózger­gen shyǵar» dep derekterdegi qaıshy­lyqty jaqsylyqqa balaýǵa bolady. Bi­raq qoqys óńdeýdi tek 2018 jyly ǵana on paıyzdan asyrǵanymyzdy esker­sek, elimizdegi qoqystyń naqty kóle­min anyqtaý qıyn ekenine kóz jetkize­miz. Sheneýnik aıtqan 100 mln men KazWaste alǵa tartqan 47 mln tonnanyń ara­synda baqandaı 53 mln tonnalyq aıyrmashylyq bar. Demek ne atqaminer qatelesti, ne KazWaste-tiń derekteri óti­rik. Ekiniń – biri.

Degenmen qalaı bolǵanda da qazaq je­rinde shashylyp jatqan qoqys az emes ekeni anyq. Oǵan bir ǵana #Birge #TazaQazaqstan aksııasy kezinde 40 myń tonna qoqys jınalǵanynyń ózi naqty dálel bolady. Bul qoqystyń arnaıy polıgondardan emes, daladan, ózen-kóldiń jaǵalaýy men aıdyndarynan jınalǵanyn nazarda ustaıtyn bolsaq, qoqys kólemi Beıbit Shahanov aıtqan 100 mln tonnaǵa jaqyndap qalady-aý degen kúdik paıda bolady. Onyń ústine KazWaste resmı tirkelgen polıgondardaǵy qoqys kólemin kórsetti. Zańsyz qoqys alańdaryna qatysty derek joq. Al bizde azamattar zańsyz qoqys tógip júrgen alańdar barshylyq. Mysaly, bir ǵana Soltústik Qazaqstan oblysynda bıyl zańsyz qoqys tógilip kelgen 884 alań anyqtalypty. Jer kólemi shaǵyn oblystyń ózinde jaǵdaı osyndaı bolǵanda, iri aımaqtar men óndiris oryndary mol óńirlerdegi jaǵdaıdy boljaı berýge bolady. Ári árbir qazaqstandyq jylyna orta eseppen 167 kılodan artyq qoqys tastaıtyny belgili bolǵanymen, keıbir óńirlerde bul kórsetkish 400 kıloǵa deıin jetetin kezderi bolady.

Qoqys demekshi, biz tilge tıek etip otyrǵan máseleniń ishinde qaldyqtardyń túrli sanattarǵa bólinetindigi taǵy bar. Energetıka mınıstrligi byltyr polıgondarǵa 4,3 mln tonna qoqys tastalǵanyn anyqtaǵan. Árıne bul jerde de KazWaste alǵa tartqan 6 mln tonna men  mınıstrlik derekterinde qaıshylyq bar. Biraq, bizge belgilisi – byltyr jalpy qoqystyń 2,8 mln tonnasyn kommýnaldyq qaldyq quraǵan. Bul degenińiz, elimizde arnaıy mamandanǵan 601 mekeme jınap, tasyp áketetin kúndelikti qoqys. Osynshama qoqystyń 69,3 paıyzy polıgondarǵa tógilip, jınaqtalsa, 18,2 paıyzy suryp­taýdan ótip, qaıta óńdeýge ji­berilgen. 12,5 paıyzy joıylypty. Osy tusta kommýnaldyq qaldyqty óńdeýde azdy-kópti jetistigimiz bar ekenin aıtpaı ketýge bolmaıdy. О́ıtkeni statıstıka qoqys óńdeýde alǵa basqanymyzdy kórsetip tur. Máselen 2007 jyly polıgondarǵa 3,35 mln tonna kommýnaldyq qoqys tastalsa, onyń nebári 0,7 paıyzy ǵana óńdelgen. Aradan on jyl ótken soń, 2017 jyly kommýnaldyq qaldyq kólemi 2,98 mln tonnany qurap, óńdelgen qoqys kólemi 14,8 paıyzǵa jetti. Bul degenińiz kommýnaldyq qaldyqty óńdeý 21 ese óskenin bildiredi. Biraq jalpy qoqysty óńdeý 2017 jyly 9 paıyz ǵana edi.

Negizi qoqysty óńdep, odan paıdaly zat jasap shyǵarý isi álemde táýir jolǵa qoıylǵan. Qazaqstan da bul baǵytta shama-sharqynsha áreket jasap kele jatyr. Qoqysty suryptaýǵa da aıryqsha kóńil bólgenbiz. Máselen, 2016 jyldan beri polıgondarda quramynda qorǵasyny bar shamdar men as­paptardy, metall synyqtaryn, paı­dalanylǵan maı men ózge suıyqtyqtardy, batareıalardy, elektrondy qaldyqtardy kómýge tyıym salyndy. Bıylǵy qańtardan bastap plastmassany, makýlatýra, karton men qaǵaz qaldyǵyn, áınekti kómýge ruqsat berilmeıtin boldy. 2021 jyldan bastap qoqys polıgondaryna azyq-túlik jáne qurylys qaldyǵyn kómýge bolmaıdy. Zańda solaı kórsetilgen. Biraq azamattardyń kúndelikti turmysta qaldyqtardy suryptap, arnaıy konteınerlerge bólip tógý daǵdysy áli qalyptaspaı jatyr. Al memleket osynaý daǵdyny qalyptastyrý úshin tek 2016-2017 jyldary qu­ramynda qorǵasyny bar shamdar men batareıalarǵa arnalǵan 2321 konteıner, turmystyq qatty qaldyqty suryptap jınaýǵa arnalǵan 8905 konteıner, elektr jáne elektrondy jabdyqtarǵa arnalǵan 289 konteıner satyp alyp, buqaranyń paıdalanýyna usynǵan-dy. Tek ózimiz qoqysty mıdaı aralastyryp, bir ǵana jáshikke laqtyra salý ádetimizden arylǵan joqpyz.