Álemdik oıdyń alyby

Birinshi sóz

Bul qazaq rasymen-aq, kim­men jáne nemen maqtanýdy áli kúnge bilmeı kele jatqany ma? Eger deımiz-aý, tap osy Ábý­ Na­syr ál-Farabı deńgeıles bir tú­ıir ǵulamasy bar bolsa, ózge ha­lyqtar álemniń tóbesin oıyp ji­berer me edi, qaıter edi! «Shy­ǵys­tyń Arıstoteli» degen abyroıly ataǵynyń ózi nege turady? Al biz jaıbaraqatpyz baıaǵy! Sońǵy ýaqyttarda men osy teń­des­­siz oı ıesiniń eńbekterine kó­bi­­rek shuqshııa bastaǵam. Tele­geı teńiz bilim adamy desem, ol da azdyq ete me, qalaı? Fılosofııa alyby desem, taǵy da olqy so­ǵar ma? Oıdy kóp shashyrata bermeıin. Bir ǵana mysal. Ábý Na­syr sonaý IH ǵasyrlarda-aq «Qaıyrymdy qala» (Aqyldy qala desek te bolar) ıdeıasyn usy­­nypty. Jáne sol oılaryn ǵylymı tujyrymdarmen dálel­­dep-shegelegen. Aqyldy qala­da kim­der turýy kerektigi, olarǵa qoıy­latyn talap-tilekter jaıy­nan tereń qozǵap sóz etken. Jazyp qaldyrǵan oılary osy kún­ge deıin mańyzyn joımaı kele jatyr. Bul endi uzaq áńgime. Te­reńge bastaıtyn pálsapa! Ázir­ge osymen toqtala turaıyn.

 Ekinshi sóz

Ol óz jazbalarynda Qaıy­rym­dylyq pen О́sh­pen­di­lik­tiń ara-jigin tolyq ajyrata bilý­ge úgittedi. О́shpendilik etek alǵan jerde bereke de, bir­lik te bola almaıdy, qoǵam ydy­raı­dy. Al Qaıyrym – jınaq­taýshy kúsh! Sol sebepti de Ábý Na­syr «Qaıyrymdy qala­nyń turǵyndary» jaıly traktat jazýǵa asa yqylasty bolǵan. Bul eńbekte eń aldymen Bilim­dilik, Qaıyrymdylyq jáne Áde­mi­lik birligin saqtaýǵa shaqyrdy. Osy úsh qasıet adamdy bıik etip kórsetpek. Osyndaı birlik qana qaıyrymdy qalaǵa negiz qala­maq­shy. Sol sebepti de Ábý Nasyr jazdy: «Eger adamdar baqytqa jetý jolynda bir-birine qol sozyp, kómektesetin bolsa, jer betinde qaıyrymdylyq sezimi qa­nat jaıady!» Bul jolda ol kez-kelgen adamnyń bilimi men bili­gi­ne taban tirep, sony barynsha kótermelep-baǵalaýǵa úndedi. Sosyn da «barlyq nárseni adam­nyń aqyl-oıy ǵana sheshe alatynyn» basa aıtýmen bolǵan. Qandaı da bir is bolmasyn, ol «adamnyń jaratylys-bolmysynan, tálim-tárbıesinen» bas­taý alyp jatatynyn shegeleı aıtýmen boldy. Qysqasy, Ábý Na­syr qaıyrymdy da aqyldy qalada ómir súrýge qol jetkizý – barlyq adamdardyń minez-qul­qy men aqyl-parasatyna kelip tire­letinin jan-jaqty túsindirip baqty.

Úshinshi sóz

Kóne qala Otyrarda 870 jyly týyp, 950 jyly Shamda (Damask) kóz jumǵan ǵulama babamyz 160-tan astam traktat jazyp, álemniń 70-ke jýyq tilin meńgerse de, óte qarapaıym bolyp ómir keshipti. Eshqashan «men» degen sózdi aıtpaǵan desedi. О́z kezinde zamandastarynyń biri úlken ǵulama-fılosoftan surapty: «Dúnıedegi eń uly adam Arıstotel me, bolmasa sizdi aıtamyz ba?» deıdi. Sonda Ábý Nasyr bylaı dep jaýap bergen eken: «Eger men Arıstotel zamanynda dúnıege kelsem, onda onyń kóp shákirtteriniń biri bolyp qalar edim!». Baıqaısyz ba, ne degen qarapaıymdylyq! Qandaı ustamdylyq! Eshqashan keýde qaǵyp, ózin alǵa ozdyrýǵa tyryspaýshylyq kisini onan beter abyroıly da bedeldi ete túsetin shyǵar! Mine, kerek bolsa, Ábý Nasyr baba bizge osy jaǵymen de úlgi!

 Tórtinshi sóz

Uly babamyzdan mura bop qalǵan «Memleket qyzmetshisiniń naqyl sózderi» degen traktaty da bar. Ol osy eńbeginde ǵylym men bılikti birlikte qa­ras­tyrýǵa tyrysady. Kóne fılo­sof Arıstoteldiń «Bılikti satyp alǵandar – odan paıda ta­býdy ádetke aınaldyrady» degen tujyrym-oıyn odan ári damyta túsedi. Sol sebepti de joǵarydaǵy eńbekte qalalardy qalaı basqarý kerektigin, ony kim basqarǵany durys ekenin tizbelep, ózgeshe oı túıgen. Ári bilimdi, iri aqyldy, ári taza nıetti adam ǵana shahar turǵyndary turmysyn jaqsartyp, baqytqa jetýge yqpal etpek deıdi. Qysqa­sy, fılosof ǵalym ǵylym jetis­tikteri men bılik ádisterin neǵur­lym bir-birine jaqyndata tússek, soǵurlym ómir de alǵa basady, tirshilik te jaınaı bermek dep túıin jasaǵan. Bylaı qarasaq, ba­bamyzdyń on ǵasyr buryn aı­typ-jazyp ketkenderi áli de ma­ńyz­dy bolyp kórinedi. Oılan­ǵan­ǵa oı bererlik qaýqary bar sııaqty!..

 Besinshi sóz

Keıbir jazba derekterde Ba­ǵ­dadta turyp jatqan Ábý Na­­syr babamyz bir kezeńde (dál ýaqytyn aıta almaımyz) Sa­mar­­qand bıleýshisiniń ótinish-tilegi boıynsha týǵan qalasy – Otyrar­ǵa oralyp, birshama ýaqyt turaqtap jumys istegen delinedi. Mine, sol shaqta «At-Talım as-sanı» (Vtoroe ýchenıe) degen eńbegin jazyp, aıaqtaǵan degen tujyrym da bar. Munda Orta Azııadaǵy ǵylym men bilimniń damý satylary jaıynan oı qozǵap, osy kezeńdegi kóptegen oqymystylar men ǵalymdardyń eńbegin taldap, jaqsy jaqtary men kemshilikterin tarazylap, oı eleginen ótkize otyryp, ózinshe salmaqtap baǵa berse kerek. Osy­dan soń kóptegen oqymysty-ǵula­malar Ábý Nasyrdy «Ekinshi us­taz» dep ataı bastapty. Tip­ti medısınanyń atasy bolyp esep­te­linetin Ibn-Sına (Avı­sena) da Ábý Nasyrdyń taǵy­lym­dy eńbegin oqyp bolǵan soń, endi ǵana uly fılosof Arıstoteldiń túpki oı-paıymdaryn tolyq túsingenin moıyndaǵan. Sóıtip, óziniń «Knıga ısselenııa» degen týyndysyn (tipti ony Ábý Nasyr eńbeginiń konspektisi dep te ataǵan) jaryqqa shyǵarǵan desedi. Eger bul eńbekti rasy­men konspekti deńgeıinde qabyl­daı­tyn bolsaq, onda baba­myz­dyń jazbasy qandaı deń­geıde bolǵany? Átteń, Ábý­ Na­­syrdyń sol oıly jazba-eń­be­gi áli kún­ge tabyla qoıǵan joq, qolǵa tús­peı keledi. Biraq kóptegen álemdik ǵalymdardyń ǵylymı-fı­losofııalyq taldaý eńbek­te­­rinde aty jıi-jıi atalyp ja­tady. Biz izdep jatyrmyz ba? Tapqymyz kele me? Sol oı ara­gidik keýdege keptelip kelip qala­dy da, ózekti órteı bastaıty­ny bar!..

 Altynshy sóz

Qazirgi zamanda adamdar uǵy­myn­da qısyqtaý pikir qalyp­tasqan: ákesi ataqty-belgili kisi bolsa, balasy shalaǵaı, oı-órisi tar urpaq bolyp ósedi dep aıtyp ta, jazyp ta jatady. Osy sóz, asyly, shyndyqqa sáıkes emes, daýly pikir. Buǵan dálel – uly oıshyl Ábý Nasyrdyń ómiri deýge bolatyndaı. Tarıhı derekterge súıensek, Ábý Nasyrdyń ákesi Mahmet (Muhammed) Otyrarda ásker basy (keı jazbalarda – sol mańdaǵy Besik-qorǵanda) bol­ǵan delinedi. Ol zaman – jaý­gershilik zaman, eki kúnniń bi­rinde tutqıyldan jaý lap qoıyp, jerińdi de, elińdi de typ-tıpyl qylýy bek yqtımal. De­mek, áskerbasy eńbegi bul kezde ólsheýsiz de ushan-teńiz, oǵan halyq taǵdyry men jer taǵdyry senip tapsyrylǵan dese de bolǵandaı. Mine, osyndaı óte bedeldi ári yqpaldy otbasynda Ábý Nasyr dúnıe esigin ashqan. Olaı bolsa, oǵan joqshylyq-tarshylyq degen múlde jat ekeni ózinen-ózi belgili. Ne ishem, ne kıem demegen. Áke abyroıynyń kóleńkesinde eshteńege bas qatyr­mas­tan, óte baqytty ǵumyr keshse de bolatyn ba edi! Biraq, zerek ul ol joldy tańdamady, ózi jany­men qalaǵan ózgeshe súrleýin izdedi. Qypshaq dalasynan shy­ǵan­­dap shyǵyp, álemdik aqyl-oı­dyń qyzý maıdan-oshaǵyna mıdaı aralasty. Sóıtip, jarqyraı kórinip, eń bıik shyńǵa kóterildi, erekshe talant qyrlarymen aına­la­­syndaǵylardy tań-tamasha et­ti. «Shyǵystyń Arıstoteli» atan­dy.

Artynda ólmesteı mol rýha­nı mura qaldyryp, tarıhqa atyn máńgige jazdy. Ábý Nasyr ál-Farabı biz úshin sosyn da asa qym­bat, meılinshe qurmetti!

 Jetinshi sóz

Túrki halqynyń eń úlken máde­nı-aǵartý ortalyǵy retin­de sol zamandarda-aq tanyl­ǵan Farab (Otyrar) shahary Ábý Na­syr dúnıege kelmeı turyp, bir ǵasyr buryn beıbit jolmen Islam dinin qabyldaǵany aıty­lady tarıhı jazbalarda. Sol shaqta árbir saýaty mol musylman ıslam dini qa­ǵı­­­dattarymen shuǵyl­danýy tıis bolatyn-dy. Ábý Nasyr da sóıt­ti, áý bastan túrki-arab tildi ǵalym bolyp tanyldy. Oty­rarda óte baı kitap qory saq­tal­ǵan kitaphana bol­ǵanyn tarıhı qujattar dá­lel­deıdi, sol mol mu­radan qaje­tinshe sýsyndaǵan. Sodan soń Arab halıfaty berik oryn teýip, órkendeı túsken Baǵ­dat qalasyna sapar shekken. Ábý Na­syrdyń bul elde júrgen kezdegi eń úlken ornyqty isi – arab, parsy jáne túrkiler kózqarasy arasyndaǵy alaýyzdyq pen tú­sinis­­peýshilikterdi, keıbir ker­tart­pa áreketterdi túbegeıli joıý­ǵa kúsh salýy. Onyń mundaı izgi oıyna barsha zııaly qaýym asa qurmetpen qarady, qoldaý kór­set­ti, isiniń ilgeri basýyna barynsha múddelilik baı­qat­ty. Keshegi keńestik kezeńde Ábý Nasyr babamyzdy dinge qar­sy bolǵan, ony mansuq etý baǵytynda jumys istegen dep kór­setýge tyrysyp baqqan. Bul – úlken júrekti ǵalymnyń us­tanǵan baǵytyn burmalap, oǵan jasalǵan kópe-kórineý qııa­nat demeske amal joq! Arab-parsy-túrki úshtiginiń birligi jo­lyndaǵy jasaǵan qadamy men eńbegi óz aldyna taldanyp, jeke áńgimege taqyryp bolyp su­ranyp turǵandaı. Al odan soń din men fılosofııa birligi, olar­dyń aralyq baılanysy jaıyna aýysqanda da Ábý Nasyr tosyn da tyń oılarǵa soqpaq sala bilgen. Bul sala ózinshe sony súrleý bolyp qala bermek!

 Túıinsóz

Qaıta-qaıta oralyp, tilge tıek ete beretin taqyryp bul! Ábý Nasyr baba jaıy sóz bolsa, bul qazaqtyń rasymen-aq selqos, marǵaý, mımyrt, ańǵal ekeni qaıtalap kózge urady! Baǵymyzǵa oraı, ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda osy máseleni ǵulama ǵalymymyz Aqjan Mashanı bel sheshe kirispese, «jabýly qa­zan jabýly kúıinde» qala ber­mekshi eken-aý! Tarıh bylaı deıdi: 1962 jyldyń basyn­da, ıaǵnı «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń birinshi nómirinde ǵalym Aqjan Mashanıdyń Ábý Nasyr týraly alǵashqy maqa­la­sy basyldy. Maqalasy emes, Ábý Nasyrdyń «Ǵylym úırený týraly» degen eńbegi tuńǵysh ret qazaqshaǵa aýdarylyp, qa­lyń qazaqqa jarııa boldy. Al, Aqjan aǵamyz maqalaǵa alǵy­sóz jazyp, Ábý Nasyr bizdiń baba­myz ekenin, kóne Otyrar qalasy mańynda dúnıe esigin ashqa­nyn, sodan ǵylym qýyp alys saparǵa attanǵanyn dálel­dep kórsetken. Arty talas-tartys, joqqa shyǵarýǵa umty­lys, qarsy maqalalar – qys­qasy, bul qazaq óziniń atyshýly babasyn da tosyrqap qarsy al­ǵan. Bótensinip kekjıgen! Bergi jaǵyndaǵy qıly-qıly qazaq­­qa tán kertartpalyq pen kesir oqıǵalardy tizbektemeı-aq qoıalyq, aıtaıyn degenimiz múlde basqa nárse! Sonda deımiz-aý, bul qazaq óziniń shyqqan tegine, óziniń uly perzentterine nege tym sýyq, nege tym salqyn? 60-jyldarǵa deıin «ekinshi Arıstotel» atanǵan Ábý Nasyrdaı uly per­zen­ti bolǵanyn bilmeı kelý, bilýge umtylmaý – qalaı aıt­saq ta súıekke syn! Bul bir jaǵy! Ekinshi másele – biz nege Ábý Nasyr degen óz nyspysy bola tura barlyq jazbalarda ál-Farabı deı salamyz? (Aıtalyq, ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtet, t.b.). Tipti keı jazbalarda Farabı dep te qoıa salatyn bolyp júrmiz! (Mysaly, D.Dosjannyń bir povesi – «Farabı» dep atalady!) Osynyń bári de bizdiń áli kúnge kóp nársege asa yjdaǵattyqpen mán bermeı­ti­nimiz­di, al solaı aıta salýdy min sanamaıtyny­myzdy qaıtalap áıgilese kerek! Bizdiki – oı ǵoı! Al, sen – Qazaǵym, buǵan qalaı qaraısyń?Áıteýir, bos eleń-seleńmen júrmeı, oılana júrsek degen izgi nıet qoı bizdiki...

 * * *

Ǵylymnyń eń bıik shyńyna kóterile alǵan oıshyl baba – Ábý Nasyr ál-Farabı týrasynda sońǵy 10-15 jyl tóńireginde birshama oılanyp, oı qozǵap júrgen jaıymyz bar. Ǵylymı eńbek jazýǵa talpynbadyq, biraq ádebı-kórkem dúnıeler týdyrsaq dep qaıta-qaıta umtylys jasaǵa­ny­myz ras.

Áýeli «Otyrardyń jýsany» degen fılosofııalyq áńgi­me ómirge kelgen. Sodan soń «Shamda sóngen shyraq» («Ǵu­la­ma-ǵumyr») degen drama jazyp, ol týyndymyz Mádenıet mınıstrligi jarııalaǵan jabyq báıgede «dramatýrgııa» atalymy boıynsha 2015 jyly júldege ıe boldy.

Endi, mine, «Ábý Nasyr ál-Farabı» atty fılosofııalyq kıno­roman jazyp, aıaqtaý ústin­de­miz. Amanshylyq bolsa, az ýaqyttarda baspa arqyly jaryq­qa shyǵyp ta qalar. Al kıno tiline aınalý jaǵy...

Bir ókinerligi – mınıstrliktiń bedeldi baıqaýynda erekshe atalyp ótse de, tórt jyl ótip bara­dy, áli kúnge «Shamda són­gen shyraq» atty pesamyzdy sahnalaýǵa usynys túspeı jat­qan­dyǵy.

Selqostyq pa? Bilmedim. Ábý  Na­syrdy qadirlep-syılamaý ma? Taǵy da bilmedim.

Sózdiń toq eter túıini – álem tanyǵan Ábý Nasyr babany óz bıi­ginde qadir tutyp, barynsha qurmet kórsetý, búgingi jas urpaqqa meılinshe mol qyrynan tanytýǵa qushtarlyq baıqatý – biz úshin perzenttik mindet!

Joltaı JUMAT-ÁLMAShULY,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri