..Hakim Abaıdyń 150 jyldyq torqaly toıy qarsańynda Semeıge «Egemenniń» apparatynan jasy úlken áriptes aǵamyz Mamadııar Jaqyp jaqyndap qalǵan toıdyń tolǵaqty máselelerine baılanysty issaparmen kele qalǵan. Onda biz atalǵan basylymnyń osy óńirdegi menshikti tilshisi edik. Teginde Mamekeń de erterekte baıyrǵy basylymnyń Semeıdegi tilshisi bolyp baqandaı on shaqty jyl qyzmet atqarǵan adam. Sondyqtan da ol mundaǵy basshy-qosshy, úlken-kishiniń bárin derlik jaqsy biledi. Aǵamyz kelgen bette birinshi kezekte el aqsaqaldaryna sálem beretin daǵdyly ádetinen bul joly da jańylmaǵan.
Sóıtip elmen de sálemdesip, negizgi sharýa da bitti-aý degen kezde óziniń osyndaǵy ejelgi dosy, respýblıkalyq Abaı qorynyń prezıdenti Baltabek Ersálimuly ekeýimizge tosyn bir usynys aıtqan. «Erte zamanda babalarymyz qasıetti Mekkege, odan qala berdi áýlıe, ánbıelerdiń basyna jaıaý-jalpylap barǵan jáne sol jolda aryp-ashyqsa da shydaǵan. Sóıtip aldyna qoıǵan maqsattaryna jetken. Endeshe mynadaı dúbirli toı qarsańynda Semeıden Jıdebaıǵa deıin jaıaý baryp, Abaı álemine basqasha kózben úńilip, aralap qaıtsaq, solaısha basqaǵa da oı salsaq...»
Mamekeńniń toqsan aýyz sóziniń túıini osyǵan saıdy. Jón sóz, oryndy usynysqa biz de birden den qoıyp, qostaı jóneldik. «Endeshe, Almatydaǵy basshylarymyz «já» dese, «Ulylyqqa taǵzym» dep atalatyn bul aksııany gazet Abaı qorymen birlesip ótkizetin bolady» dedi ıgilikti usynys ıesi qashanǵysynsha sózdi qysqa qaıyryp. Osylaısha aldaǵy sapar jaıy pysyqtalǵan soń qonaǵymyz sol kezdegi astanamyz Almatyǵa qaıtyp ketken.
Arada kóp ýaqyt ótpeı jatyp Mamekeń bizge telefon shalǵan. Daýsy jarqyn, kóńili kóterińki. Sóıtsek bul kisiniń álgindeı usynysyn gazettiń sol shaqtaǵy basshysy Nurlan Orazalın birden qoldapty. «Hakim aqynǵa baılanysty usynysty basshy aqyn nege qoldamasyn» dep biz de rıza bolǵanbyz. Sonymen taǵy da arada kóp ýaqyt ótpeı jatyp qasynda Almatydaǵy Áýezov murajaıynyń baıyrǵy qyzmetkeri Talatbek Ákimov bar Mamekeń Semeıge jetip kelsin! Áıteýir des bergende Baltekeń ekeýimiz bul kisiler kelgenshe sapar jaıyn oılastyryp qoıǵanbyz.
Sonymen belgilengen kúni jaıaý sapar kezinde Abaıdaı aǵasynyń shapaǵatyn kórgen Ánııar Moldabaevtyń úıinen attandyq. 1940 jyly uly aqynnyń 95 jyldyǵyna oraı onyń ádebı-memorıaldyq murajaıy osy úıde ashylǵan bolatyn. Sol úı bul shaqta aqyn murajaıynyń Áýezov pen Alash arystaryna arnalǵan fılıalyna aınalǵan edi. Bizdi osy aradan jolǵa shyǵaryp salýǵa kelgen qalyń jurtshylyqtyń qaltqysyz kóńili bárimizge qanat bitirgeni ras. Biraq alǵashqy kúnniń ózi qaı-qaısymyzǵa bolmasyn ońaıǵa túspegen. Aıtalyq, sol alǵashqy kúnniń sońynda Mamekeń aıaǵy qajalyp, kúldirep shyǵa kelgen besinshi adamymyz Manatbek degen joldasyn «erteńder qaıtyp keleıin» degenine ılikpesten birjola qaıtaryp jibergen. Biraq Almatydan kelgen dosyna adal Mákeń bolsa artynan mashınasymen kelip, bizdi Jıdebaıda qarsy alǵan. Sondaı-aq etjeńdi Baltekeńe de shıraq júrý ońaıǵa túspegen. Biraq bul aǵamyz qaıta-qaıta kósh sońynda qala bergenmen, aqyryna deıin «aqyryn júrip, anyq basýdan» tanbaǵan. Iаǵnı, kóshbasshymyz ara-tura jeńildik jasaǵanymen odan bul úzildi-kesildi bas tartqan.
Osy oraıda Baltekeń týraly birer aýyz sóz aıta ketsek deımiz. Abaıdyń bir inisi Ysqaq bolsa, al onyń uly Kákitaıdyń aqyn aǵasynyń alǵashqy jyr jınaǵyn jaryqqa shyǵarýǵa zor eńbek sińirgenin kóziqaraqty jandar jaqsy bilse kerek. Joǵaryda aty atalǵan jolserigimiz Ysqaqtyń Ahmetbek degen ekinshi ulynyń Qapıza degen qyzynan týǵan. Iаǵnı, keshegi aǵa sultan Qunanbaı qajyǵa shóbere jıen bolyp keledi.
Jaıaý sapar barysynda tizginshilerdiń kómegimen tamaqty da ózimiz jasap iship, shatyrdy da ózimiz solarmen birge tigetin edik. Bir kúni keshkisin dalalyq qosymyzǵa endi jaıǵasa bastaǵanda jergilikti azamattar bastaǵan almatylyq qonaqtar eki mashınamen jetip kelgen. Olar esimi elge tanymal belgili ǵalymdar Rahmanqul Berdibaev, Ǵarıfolla Esim, Shákir Ybyraevtar bolyp shyqty. Bul kisiler de Abaı toıy máselesimen Abaı elinen kele jatqan betteri eken. «Parsyda «peshqadam» degen sóz bar, – degen sonda Rahań jaryqtyq, – ol ozyq júrý, alda bolý degen maǵynany bildiredi. Mine, sizder osy jaıaý joryqtaryńyzben kóp adamdardan ozdyńyzdar. Bul áıteýir bireý bastaýy kerek sharýa bolatyn. Sony sizder bastadyńyzdar, sondyqtan sizderge raqmet!» Rahań solaı dese, kelesi qonaqtardyń biri japondardyń Fýdzııama taýyn kıe tutatyndyǵyn aıta kelip, bizdiń áýlıemiz – Abaı, kıeli mekenimiz – Jıdebaı, endeshe sol kıeli jerge saparlaryńyz sátti bolsyn dep jatty.
Jolaı Abaı eliniń baıyrǵy ustazy, osyndaǵy birer mektepke basshylyq jasaǵan Mamyrhan Toqqarınmen kezdesip, júzdeskenimiz de este qalyp qoıypty. Áýezovpen qurdas ákesi alty-jeti jasynda Abaıdy kóripti. «Esimde qalǵany aqynnyń basy erekshe úlken kórindi» dep otyrady eken marqum. Mákeńniń ózi bolsa ýnıversıtette Muqańnan dáris alypty.
Sapardyń sońǵy kúni bizdi Semeı-Qaraýyl baǵytyndaǵy jol qurylysynda júrgen alyp «KamAz» mashınasynyń júrgizýshisi toqtatqan. «Sizderdi kúnde kóremin. Ne ǵyp jaıaý júrgen jansyzdar?» degen orys azamaty onyń sebebin bilgende kádimgideı tańyrqap basyn shaıqaı bergen. Al eldegi ákemniń bireýlerden «Dáýletter Jıdebaıǵa jaıaý ketip bara jatyr» degen sózdi estigende «ne, mashınalary synyp qalyp pa?» degeni tipti qyzyq.
Sonymen Semeıden jalpy qashyqtyǵy 160 shaqyrymdaı Jıdebaıǵa bes jarym kún degende jetkenbiz. Jıdebaıǵa qalaı jettik, eki aıaǵymdy basa almaı qalǵanym da ras, keshegi jeltoqsannyń yzǵarly jelinde júregine ájeptáýir salmaq túsken Mamekeńniń «shynymen jettik pe?» dep kózine jas alyp, kádimgideı tebirengeni de shyndyq. Sapar sońynda bizge «Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty» degen ataq berildi. Keıinde bireýler álde qaljyńdaǵany, álde muqatqany belgisiz, «mundaı ataqty biz jaıaý júrip, sharshap, shaldyqpaı-aq alǵanbyz» degeni de bar. Bura sóılegenderge eshteńe demesek te, sol jyly Mamekeń ekeýmizdiń Abaı toıynyń qurmetine oraı ótkizilgen respýblıkalyq konkýrstyń laýreaty atanyp, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń arnaıy dıplomymen marapattalǵanymyz jáne ras. Solaı deı turǵanmen, eldiń qurmetin eń aldymen uly Abaıǵa, ekinshi kezekte el basylymy «Egemenge» kórsetilgen iltıpat dep túsingenbiz.
Dál osyndaı jaıaý joryq kelesi jyly endi jyr jampozy Jambyldyń 150 jyldyǵynda jalǵasqan. Osy eki aralyqta abaılyqtar ózderinde ótken toı estafetasyn jambyldyqtarǵa ákep tabystaǵan edi. Bizdiń sol saltanatty kósh sapynda da bolǵanymyz bar. Biraq gazet basshylyǵynyń «bul jaqyn jer ǵoı, onyń ústine osy jolǵy saparǵa tilek bildirýshiler óte kóp» degendikten, «Egemenniń» ekinshi aksııasyna qatysa almaǵanbyz. Alaıda, sodan keıingi segiz sapardyń birinen qalmappyz. Solaı deı turǵanmen, ekinshi sapardyń da óte sátti ótkendigin estip, qýanyp jattyq. Aıtalyq, bul jolǵy saparǵa Almaty oblysynyń ákimdigi men halyqaralyq Jambyl qory uıytqy bolypty. Munyń ózi «Egemenniń» aksııasyna endigi jerde bıliktiń de qatty kóńil bóle bastaǵanyn aıǵaqtap jatty. Ekinshiden, halyq ta jaıaý júrginshilerdi alaqandaryna salyp, asa jyly qarsy alypty. Al onyń sebebi de joq emes-ti. О́ıtkeni buǵan deıin sportshylar Almatydan Jambyl baba basyna qysta shańǵymen bara bastaǵan eken. Endi sol shara keń kólemde qoldaý taba bastasa, jyr janashyrlary nege qýanyp, shattanbasyn!
Arada taǵy bir jyl ótken soń zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezovtiń 100 jyldyq mereıtoıy da kelip jetken. Mamekeńniń uıǵarymymen bul jolǵy sapardy Aıagózden bastap, sodan Abaı aýdanynyń ortalyǵy Qaraýyl arqyly Muhańnyń kindik qany tamǵan Bórilide aıaqtaǵandy jón kórgenbiz. Bul eki aralyq az degende 260 shaqyrym. Onyń ústine osy joly jel qalaı júrsek te, qarsy aldymyzdan soqty da turdy. Sonyń saldarynan álgi eki aralyqty baqandaı on bir kún degende áreń júrip ótkenbiz. Uzyn jol ústinde qınalyp kele jatqanymyzdy kórip, sezingen keıbir janashyr jolaýshylardyń «aıdalada sizderdi kórip turǵan kim bar, sondyqtan biraz jerge deıin ala keteıik» degenderine kónetin bizdiń Mamekeń be?! Qysqasy, jalpy on saparda da bul máselede arymyz taza, basqany da, ózimizdi de esh aldaǵanymyz joq.
Áńgimemizdi sál keıin sheginip aıtatyn bolsaq, Aıagózden saparǵa sondaǵy mektep lıseıden attanǵanbyz. Joǵaryda aıtqandaı, munda da jergilikti bılik, onyń ishinde atyn atap, túsin tústep aıtatyn bolsaq, aýdan ákimi Aıbek Kárimovtiń ózi «Egemenniń» bul aksııasyna erekshe kóńil bóldi. Eskilikti áńgime men tarıhqa, ádebıet pen mádenıetke qatty mán beretin ákim jolaı bizdiń jergilikti aýyl turǵyndarymen kezdesip, júzdesýimizge de jol ashyp berip otyrdy. Mundaı jıyn sońy qansha asyqsaq ta mazmundy oıyn-saýyqqa ulasyp jatty. Osy Aıbek baýyrymyz keıinde Semeı qalasynyń ákimi bolyp turǵanda taǵy bir saparǵa ózi bas bolyp shyǵaryp salyp edi. Qalanyń taǵy bir ákimi Meıramhat Aınabekov te bizdiń osyndaı sharalarymyzdan syrt qalmaǵan. Keıinde bılik «Egemenniń» dástúrli aksııasyn qoldap áketti dep jatqanym da sondyqtan.
Osy joly bizdiń sapymyzda Mamekeń, Baltekeń úsheýmizden basqa, kóshbasshymyzdyń jan dosy, belgili ádebıet synshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Zeınolla Serikqalıev, Semeı qalasy ákimdigi quqyq bóliminiń basshysy, otstavkadaǵy polkovnık Baltash Álıev, Almatydaǵy «Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı ortalyǵynyń qyzmetkeri Suńqar Jurtbaı men Qanat Baltabekuly syndy jas azamattar boldy. Qadirli Zekeń budan keıingi Qanysh Sátbaev pen Ǵabıt Músirepovtiń júz jyldyqtaryna oraı Pavlodar men Baıanaýyl, Petropavl men Jambyl aýdandary, sondaı-aq Túrkistannyń 1500 jyldyǵyna arnalǵan jaıaý joryqtar kezinde de qatarymyzdan tabyldy. Biraq, ókinishke qaraı, endi óziniń týǵan jerine daýylpaz aqyn Mahambettiń eki júz jyldyǵyna oraı saparǵa shyǵaıyq dep jatqanda qatty naýqastanyp, aýrýhanaǵa túsip qaldy. Sodan ońala qoımaǵan Zekeń kóp uzamaı bárimizdi ókintip, kelmestiń kemesine minip kete bardy.
Endigi áńgimemizdi ulylar elinde taǵy eki jaıaý joryq ekspedısııasy ótkizilgen. Onyń biri dala danyshpany atanǵan Shákárim qajynyń 150 jyldyǵyna, al sońǵysy Elbasy Jarlyǵymen «ajal ajdahasy» atanǵan Semeı atom polıgonynyń jabylǵanyna jıyrma jyl tolýyna oraı uıymdastyrylǵan.
Sóz sońyna qaraı basqa da jaıaý joryqtarymyzdyń mándi bolǵandyǵyn aıta ketsem deımin. Máselen, Qanysh Sátbaevtyń, Ǵabıt Músirepovtiń 100 jyldyqtaryna oraı Pavlodar – Baıanaýyl, Petropavl – Jambyl baǵytyndaǵy joryǵymyz ǵulama akademık pen klassık jazýshyǵa arnalǵan sharalardyń birine aınaldy.
Kelesi saparda jergilikti azamattardyń biri bolyp qatarymyzǵa qosylǵan Jaqsybaı Samrat esimdi jigit keıinde «Egemenniń» eńseli qyzmetkerleriniń birine aınaldy. Osy sapar barysynda toı merzimine úlgerý kerek degen nusqaýǵa sáıkes bir-eki kún qatarynan kúnine qyryq gradýs ystyqta qyryq shaqyrym jol júrgenimizdi kózi kórgender aıǵaqtap aıta jatar.
Endi qasıetti Túrkistannyń 1500 jyldyǵyna arnalǵan saparǵa keletin bolsaq, bul joly bizben ol jaqqa Almatydan akademık tilshi-ǵalym О́mirzaq Aıtbaev aǵamyz ere baryp, sol sapar barysynda barshamyzdy áńgimege de, ánge de qaryq qyldy. Al mundaǵy el men jer tarıhyn shyraıly Shymkentte qatarymyzǵa qosylǵan jergilikti jazýshy Marhabat Baıǵut maıyn tamyzyp baıandaýdan tanbaǵan.
Endi ázirge sońǵy onynshy saparǵa keletin bolsaq, ol jyr alyby Jambyldyń ustazy jyr súleıi Súıinbaı babamyzdyń 200 jyldyǵyna arnalǵan edi. Osy aıtylǵan mereıtoılardyń bári «IýNESKO» deńgeıinde atap ótilgen aýqymdy sharalar. Munyń sońǵysynyń qyzyqty áserleri óz aldyna bir áńgime. Iá, ony ázirge sońǵy sapar dep jatqanym da beker emes. Jýyrda el jaqtan, Semeıden eleń etkizerlik jaqsy bir jańalyq estilip qaldy. Hakim Abaıdyń alda kele jatqan 175 jyldyǵyna oraı ondaǵy «Abaı-Bórili» qoryq-murajaıynyń uıymdastyrýymen mektep oqýshylary qala ishindegi Abaı júrgen izbenen júrip ótipti. Osynyń ózi keıingi jas urpaqtyń da ulylyqty ulyqtap, arýaqtardy ardaqtaı biletinin kórsete me deımiz!
Dáýlet SEISENULY,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi