Salqar saharada japadan-jalǵyz turyp, soıqan soǵystardan, zobalań zamandardan kún kúıdirgen, aı sýytqan kirpishiniń murty synbaı búgingi kúnge aman-esen jetken Joshy han mazarynyń aıdaı álemge áıgili bolar kúni týǵan sııaqty. Bıyl ult uıasy Ulytaýda bolǵanynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joshy han esimin joǵary deńgeıde ulyqtaý sharýasyna jedeldete kirisý kerektigin shegelep aıtty. «Biz, – dedi Prezıdent, – Altyn Ordanyń negizin qalaǵan Joshy hannyń esimin ulyqtaýdy mindetti túrde qolǵa alýymyz kerek. Onyń tarıhı tulǵasyna álemniń nazaryn aýdaryp, kesenesin mádenı týrızm nysanyna aınaldyrý – óte mańyzdy mindet».
Bul týraly Memleket basshysy bıylǵy jyldyń 24 tamyzynda «Ulytaý-2019» halyqaralyq týrıstik forýmynda sóılegen sózinde aıtqan bolatyn. «Ulytaý halyqaralyq deńgeıdegi etnografııalyq týrızmniń ortalyǵyna aınalýy tıis, – degen buǵan qosa el Prezıdenti. – Bul jumystardy Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn merekeleý qarsańynda bastaý kerek».
Sonymen qatar Memleket basshysy halyq osy qasıetti jerde saılanǵan handardy aq kıizge kótergendikten, biz úshin Ulytaýdyń qazaq jeriniń ortalyǵy bolyp sanalatynyna aıryqsha mańyz berdi. «Ulytaý» ulttyq qoryq-mýzeıi halyq ıgiligine aınaldy. Ulytaý aýdanynyń ortalyǵynda qazaq handarynyń alleıasy ashyldy. Sondyqtan qazir biz sheteldikterdi halqymyzdyń baǵa jetpes baı murasymen tanystyrýǵa kómektesetin jańa joldar oılap tabýymyz kerek», degen bolatyn sol saparynda Qasym-Jomart Toqaev.
Ulytaýda ulylarymyzdy ulyqtaý jáne osy óńirde týrızmdi damytý boıynsha irgeli isterge Qasym-Jomart Toqaevtyń Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn atap ótý týraly aıtqan joǵarydaǵy pikiri myqty serpin berdi dep senimmen aıtýǵa bolady. Bul kúnde Ulytaý men Joshy han kesenesi eldiń aýzynda, ákimderdiń nazarynda. Budan bólek, bul óńirde 600-den astam tarıhı eskertkishtiń bar.
Sonymen Prezıdent tapsyrmasynan keıin Úkimette, qala berdi Qaraǵandy oblysynda qandaı qozǵalystar bolyp jatyr eken, endi soǵan az-maz toqtalalyq. Aldymen Úkimetten bastaıyq. Premer-Mınıstr Asqar Mamın Joshy handy ulyqtaý isindegi jumystyń birneshe baǵyt boıynsha júrgiziletinin aıtady. Mysaly, ol Nur-Sultan qalalyq onomastıkalyq komıssııasynyń otyrysynda elorda kósheleriniń birine Joshy hannyń esimin berý jáne oǵan eskertkish ornatý máselesiniń qaralatynyn jetkizdi. Sondaı-aq Mádenıet jáne sport mınıstrliginde Joshy han men Alasha han keseneleriniń aýmaǵyn abattandyrý jumystarynyń jobasy ázirlenip jatqanyn da atap ótti.
Jalpy, aldaǵy kúnderdiń josparynda Joshy han kesenesine jaqyn ornalasqan «Joshy ordasy» dep atalatyn qalashyqty zerttep, Ulytaý óńiriniń arheologııalyq kartasyn ázirleý de bar. Budan bólek, Ulytaý óńiriniń týrıstik áleýetin damytý úshin aldaǵy jyly «Altyn Orda» ekspedısııasyn uıymdastyrý, Ulytaý óńirinde respýblıkalyq mańyzy bar Alasha han, Joshy han tarıhı jáne mádenı eskertkishteriniń aýmaǵynda vızıt-ortalyq pen etnoaýyl qurý sııaqty ıgi sharýalar da qolǵa alynbaqshy.
«Týrıstik baǵdarlar men soqpaqtar ázirlenip, kempıngtik turaqtar, týrısterge baratyn jerlerde sanıtarlyq-gıgıenalyq toraptar ornatylady. Baspasóz týrlary aıasynda Joshy hannyń kesenesin shetel jýrnalısteri baratyn nysandar qataryna engizý kózdelgen. Barlyq is-sharalardyń qorytyndysy boıynsha sheteldik BAQ-ta, «The Astana Times» gazetinde aǵylshyn tilinde, Qazaqstannyń shetelderdegi mekemeleriniń ınternet-resýrstarynda jáne memlekettik organdardyń resmı portaldarynda jarııalanymdar shyǵady», dedi Úkimet basshysy.
* * *
«Tas túsken jerine aýyr» demekshi, áleýmettik jáne ekonomıkalyq-saıası máni zor bul sharýa boıynsha Qaraǵandy oblysyna zor mindetter júktelgen. Qazirdiń ózinde jergilikti ákimdik kelesi jyly oblys ortalyǵy men Ulytaý aýdanynda Joshy hanǵa eskertkish ornatýdy josparlap otyrǵanyn málim etti.
Búginde Ulytaýda jalpy quny 546 mln teńge bolatyn týrıstik vızıt-ortalyq pen jańa murajaıdyń qurylysy qyzý júrgizilip jatyr. Jalpy, bul qurylys bıylǵy jyldyń maýsym aıynda bastalǵan bolatyn. Qazir nysannyń syrtqy jumystary aıaqtaldy dep aıtýǵa bolady. Endigi qalǵan jumystar – úı-jaılardyń ishin árleý men ǵımarattyń qasbetin abattandyrý. Aıta ketý kerek, týrıstik vızıt-ortalyqtyń quramyna aqparattyq blok, ekspozısııalyq zal, qalpyna keltirý sheberhanasy, kitaphana, sondaı-aq júk saqtaý kameralary, 30 oryndyq jataqhana jáne ashana kiredi.
«Ulytaý» ulttyq tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq-murajaıynyń dırektory Leıla Baqytovanyń aıtýynsha, bul sharýalar týrızmdi damytý boıynsha jasalyp jatqan úlken jobanyń birinshi kezeńine ǵana tıesili eken. Ulytaýda paıda bolatyn kelesi nysan etnoaýyl kórinedi.
Aıta ketetin qýanyshty bir jaıt, Ulytaýǵa keletin týrıster sany búgingi kúnde eki esege artypty. Murajaı-qoryq qyzmetkerleri keltirgen derekterge súıensek, 2017 jyly qoryq-mýzeıge 11 myń saıahatshy kelse, sońǵy eki jylda olardyń sany 24 myń adamǵa jetip jyǵylǵan.
– О́kinishke qaraı, – deıdi «Ulytaý» ulttyq tarıhı-mádenı jáne tabıǵı murajaı-qoryǵy sáýlet bóliminiń bastyǵy Baıan Shaıǵozova, – qoldy baılaıtyn problemalar da joq emes. Naqty aıtsaq, joldardyń jaǵdaıy nashar, qoǵamdyq tamaqtaný ortalyqtary men qyzmet kórsetýdiń sapasy da tómen.
Iá, Ulytaýǵa týrıst degen aǵaıyn aǵylyp kelýi úshin eń birinshi kezekte joldardyń sapasyn jaqsartý kerek. Shyn mánisinde, qazirgi joldar syn kótermeıdi. Ekinshiden, qolǵa alatyn sharýa – jergilikti halyqty saıahatshylarǵa jaıylyp jastyq, ıilip tósek bolatyndaı qyzmet kórsetý mádenıetine baýlý kerek. Bul úshin, árıne, týrıster at shaldyratyn qonaqúıler men qoǵamdyq tamaqtandyrý nysandaryn kóptep salǵan jón. Ári bul jerler alystan at arytyp jetken qonaqtar úshin az kún bolsa da asa jaıly meken bolýy tıis.
Jol demekshi, ótken jyly Alasha han, Joshy han jáne Dombaýyl kesenelerine aparatyn 35 shaqyrym jol jóndeýden ótti. Al kelesi jyly «Han Ordasy» jáne «Altyn Shoqy» tarıhı oryndaryna aparatyn 20 shaqyrym avtojol jóndeledi dep josparlanǵan. Qalaı bolǵanda da bul joldardyń sapasyna qatty kóńil bólinse deısiń. Olaı deıtin sebebimiz, jóndeýden ótti degen osy joldarmen taıaýda ǵana júrip ótkenimizde arzan asfalttyń, júrdim-bardym jasalǵan dúnıeniń qandaı bolatynyna kóz jetkizip qaıtqanbyz...
Qaraǵandy oblysynyń ákimi Jeńis Qasymbek Altyn Orda kezeńi týraly naqty tarıhı faktiler alý úshin Qaraǵandy oblysynda ǵylymı-zertteý jumystary júrip jatqanyn aıtady. Sondaı-aq ol Qaraǵandy men Jezqazǵan arasyndaǵy tas joldyń, odan ári Ulytaýǵa, Joshy han men Alasha han mazarlaryna aparatyn joldardy jóndep, qalypta ustaýǵa qosymsha qarajat qarastyrylǵanyn da málim etti. Taıaýda oblystyq qoǵamdyq keńes aldynda esep bergeninde óńir basshysy Ulytaýdaǵy Han ordasy, Alasha han, Joshy han jáne Dombaýyl keseneleri sııaqty tarıhı hám qasıetti jerlerge degen týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý maqsatyndaǵy keshendi jumystarǵa bıýdjetten 4 mlrd teńge qarjy bólinetinin de málim etti.
Budan bólek, Saryarqanyń tarıhı eskertkishteri týraly kórkem fılm túsirilip, ǵylymı-tanymdyq jınaq shyǵarý josparda bar. Ulytaýda týrısterdiń jaılylyǵy úshin ınfraqurylymdyq jobalar iske asyrylýda. «2030 jylǵa qaraı bul óńirge keletin týrıster aǵyny 100 myń adamǵa deıin jetýi kerek», dep senimmen aıtady Jeńis Qasymbek.
Al Ulytaý aýdanynyń ákimi Berik Ábdiǵalıuly Ulyq ulys – Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn toılaý birinshi kezekte ǵylymı joba ekendigin aıtady. «Qazaqstanda, onyń ishinde Qaraǵandy oblysynyń aýmaǵynda bolǵan kóptegen tarıhı oqıǵa keıbir sebepterge baılanysty áli kúnge deıin tolyq zerttelmegen. Sondyqtan memleket osy máselege erekshe nazar aýdarýda. Altyn Orda tarıhyna degen qyzyǵýshylyq Qazaqstanǵa kóptegen týrısti tartýǵa kómektesedi. Munyń bári elimizdiń damýyna óz yqpalyn tıgizedi», deıdi ol.
* * *
Tarıhı derekterge súıensek, olar Shyńǵys hannyń qol astyndaǵy ulystaryn Bórteden týǵan tórt ulyna bólip bergenin aıtady. Atap aıtqanda, bir balasy Mońǵolııany basqarsa, ekeýi Iran men Ázerbaıjanda bılik qurǵan. Al Joshy han qazaq dalasynda orda tikken eken.
Qazirgi tańda qazaqstandyq ǵalymdar bul keseneniń Joshyǵa tıesili ekenin esh kúmánsiz aıtady. Tipti, qandaı da bir kúmán týyndap jatqan kúnniń ózinde nartáýekel áreketterge barýǵa da bolatynyn aıtady tarıh ǵylymdarynyń doktory, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Búrkit Aıaǵan.
«Qazir popýlıasııalyq genetıka salasy damyp jatyr. Bizde onymen Jaqsylyq Sábıtov degen ǵalym, Orazaq Smaǵulov degen akademık aınalysyp júr. Tipti, Mysyrdaǵy perǵaýyndardyń súıegin anyqtap jatqanda, Joshy han berirekte ómir súrgen adam. Qazaqstanda tóre tuqymdary jetkilikti, Abylaıdyń urpaqtary, Shota Aman Ýálıhanovtar bar. Genetıkalyq saraptama jasap, kesenedegi súıektiń kimdiki ekenin anyqtaýǵa bolady. Tarıhshy ǵalymdardy kóptegen jańalyq kútip tur dep oılaımyn», deıdi ǵalym.
Al tarıh ǵylymdarynyń doktory, Halyqaralyq túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráliniń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Ulyq ulystyń atasy» atty maqalasynda jasaǵan batyl tujyrym kesenege qatysty kózqarastyń aıasyn tipti de keńeıte túsedi.
«Uly qaǵan men Joshynyń urpaqtary turmaq, keshegi Qazaq handyǵynyń negizin qalaǵan tuǵyrly tulǵalardan kózge túserlik, jadyny jańǵyrtarlyq estelik belgi tym az qalǵan joq pa? Endeshe, Saryarqanyń saıyn dalasynyń tórinde san ǵasyrdan beri kóneniń kózine, altyn ańyzdyń sózine aınalǵan bul arýaqty eskertkishtiń qasterli qazaq dalasynyń Altyn Ordanyń mırasqory ekenin áıgilep turǵany anyq!», deıdi ol.
Ult uıasy Ulytaýda bolǵanynda Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi Shyńǵys hannyń úlken uly Joshynyń mazary qazaq jerinde turǵanynan kóp jurttyń beıhabar ekenine qynjylys bildirip, «Ata-baba amanatyna adal bolý – bizge syn», degen joq pa?! Altyn Ordanyń tikeleı murageri sanalatyn memlekettiń basshysy osylaı dep otyrsa, onda muny óshkenimiz janyp, ólgenimiz tirildi, Uly dala tósindegi umyt qalǵan jádigerdi jalpaq álemge jarııa qylatyn kún týdy dep qabyldaǵan jón shyǵar.
Iаǵnı, sózimizdi túıinder bolsaq, Alasha han, Joshy han mazarlaryndaı baǵa jetpes murasy bar Ulytaý jeriniń alystan attyń terin aıamaı keletin adamzat balasy úshin órkenıet rýhanııatymen qaýyshýyna múmkindik beretin ulyq mekenge aınalsa degen uly arman bar.
Qaraǵandy oblysy