Ormandar, gúlder jáne áıelder

Máselen, búginde er-aza­mat­tyń nemese áıel adam­dardyń mamandyǵy degen túsinikterdiń de shekara­sy ta­ryldy. Endeshe, tabı­ǵat­tyń alýan túrliligi men taza­lyǵyna qyz-kelinshekterdi kóptep tartýdyń ózektiligi bu­­rynǵydan da joǵarylady. Álmısaqtan qorshaǵan orta­nyń sulýlyǵy men áıeldiń ádemiligi bóle-jaryp qaras­tyrylǵan emes. Máselen, álem­ge áıgili saıabaqtar men gúl­zarlarda nebir baǵban áıel­derdiń qoltańbasy men tal­ǵamy qalǵanyn tarıh dáıekteıdi. Qazir de myqty land­­shaftyq dızaınerler men ósimdik ataý­lynyń tilin meń­gergen áıel-ǵalymdar bar.

Osy máselemen oraılas, Almatyǵa «jasyl jelekti qala» degen dańqyn qaıtaryp berýde  «Bıoalýantúrlilikti saqtaýdyń genderlik aspek­ti­leri» atty halyqaralyq kon­ferensııanyń orny bólek eken­digin aıtýymyz qajet. О́ıtkeni megapolıs úshin ekologııa, qala­nyń kórkem ımıdji qashanda kókeıkesti máselelerdiń qatarynda.

– Konferensııanyń Qazaq­stan bıologııalyq alýan­túr­liligindegi mańyzy óte zor. Bi­­­rinshiden, bul jıyn osy ta­qy­ryptaǵy alǵashqy konferensııa bolsa, ekinshiden, uıym­dastyrýshylardyń tańdaǵan formaty atalǵan saladaǵy ózek­­­ti máselelerdi talqylap qa­­na qoımaı, olardyń sheshý jol­daryn qarastyrýǵa ba­ǵyt­talǵan. Shara barysynda túrli sala mamandary pi­kirlerin ortaǵa salyp, táji­rıbe almas­ty. Ásirese Mol­dova, Túrkııa el­derindegi jaǵ­daılarmen jete tanys boldyq, – dedi BUU Damý Baǵ­darlamasynyń genderlik máseleler jónindegi sarapshysy Aqmaral Sman.

Osy arada aıta ketý kerek, forýmdy uıymdastyrýǵa halyqaralyq uıymdarmen qa­tar Qazaqstan Respýblı­ka­syn­­daǵy BUU Damý Baǵdar­la­­masy (BUUDB) atsalysty. Konferensııaǵa qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy mem­lekettik qurylymdardyń, aza­mattyq qoǵam uıymdarynyń ókilderi, Armenııa, Ázerbaıjan, Belarýs, Grýzııa, Qyrǵyzstan, Qazaqstan, Moldova, Tájikstan, Ýkraına, О́zbekstan, Aýstrııa syndy kóptegen elderdiń bıo­ártúrlilik jónindegi sarapshylary men ǵalymdary qatysty.

– Qazaqstanda bıologııalyq alýantúrlilik salasynda áıel­der sany árıne az, biraq olar­dyń erlermen birdeı jaǵdaıda jumys isteýine esh kedergi joq. Áıelder de osy sala­da úlken jetistikterge jetip otyr. Mu­nyń naqty mysal­darymen osy konferensııa barysynda tanys bol­dyq. Sonymen qatar er adam­dardyń janyndaǵy jar­larynyń jaǵdaıy da tal­qylandy. Iаǵnı, olardyń jo­ǵary jalaqy men zeınetker ja­synda jaqsy zeınetaqy alýyna qol jetkizýdiń joldary, sonymen birge otbasylyq jaǵdaılary qarastyryldy. Medısınalyq kómektiń sapaly jáne der kezinde  kórsetilýi, bi­lim alýǵa múmkindikterdi jasaý joldaryn anyqtadyq. Eń bas­tysy bul jerde úkimettiń qam­qorlyǵy kerek, – deıdi gen­der­lik máseleler jónindegi ha­lyq­­aralyq keńesshi Valen­tına Bodrýg.

Eki kún ishinde sarapshylar bıoalýantúrlilikti saqtaýdyń halyqaralyq tájirıbesi men standarttaryn, erler men áıel­derdiń ekojúıeler men bıo­alýantúrlilikti saqtaýdaǵy rólin, genderlik teńdik, eko­no­mıkalyq turaqtylyq pen qorshaǵan ortany saqtaý ara­syndaǵy ózara baılanysty tal­qylap qana qoımaı, sonymen qatar ekologııanyń turaq­tylyǵyn qamtamasyz etý má­selelerinde genderlik teń­dik problemalaryn mindetti túrde eskerý jáne áıelder men erlerdiń birdeı arala­sýy­na basa nazar aýdara oty­ryp, bıoalýantúrlilikti saq­taý salasyndaǵy ekono­mı­ka­lyq modelderdiń gen­der­lik aspektilerin qosý táji­rıbesimen almasty.

Qazaqstandaǵy BUU Da­mý Baǵ­darlamasynyń baǵ­darlamalyq úılestirýshisi Vıkto­rııa Baıǵazınanyń aı­týynsha, is-sharanyń ne­gizgi baǵyty bıologııalyq alýan­túrlilikti saqtaý boıynsha is-áreketterde áıelder men er­lerdiń tikeleı jáne ja­nama rólin moıyndaý qa­jettigi bolyp tabylady. «Osy maqsatta biz qolda­nys­taǵy bar tásilderdiń sıner­gı­ıasyn talqylap, bıo­alýan­túrliliktegi genderlik aspek­tilerdi esepke alýdy barynsha jaqsartý boıynsha birlesken tetikterdi ázirlep, tabys­ty tá­jirıbelermen tanysý j­áne túrli maqsatty toptar ara­syndaǵy yntymaqtastyq pen ózara is-áreketti nyǵaıtý úshin jetekshi halyqaralyq jáne Ulttyq sarapshylardy shaqyrdyq», dedi V.Baıǵazına.

«Erekshe qorǵalatyn tabı­ǵı aımaqtar júıesinde júrgi­zilgen aldyn ala genderlik tal­daý nátıjesinde joǵary bas­qarý laýazymdarynda áıel­derdiń sany kóbinese jet­kiliksiz ekenin kórsetti. Orman sha­rýashylyqtary, qoryqtar, ulttyq parkter men rezervattar qurylymdarynyń basqarý júıesinde negizinen erler, al áıelder negizinen býhgalterııada, kadrlar bóliminde, ǵy­lymı bólimderde jumys is­teıdi. Atap aıtsaq, qoǵamda or­man sharýashylyǵy jáne bıo­ártúrlilikti qorǵaý – bul «er­­­ler» mamandyǵy degen pikir qa­lyptasqan, – dedi Tabıǵı resýrstar, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligi Orman sha­rýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń bas mamany Svetlana Sársenbaeva.

Alaıda, búginde áıelder erlermen teń dárejede tabıǵı baıl­yq­tarymyzdy qorǵaý men kórkeıtýde, reıdtik is-sha­­ralarǵa qatysýda, tamasha basqarýshy bolýda jáne bi­regeı qoryqtardy saq­taýdy qamtamasyz etýde asa kúr­deli sheshimder qabyldaı ala­tyn­dyǵynyń aıqyn mysaldary bar.