ULY DALAǴA ORALǴAN ULY RÝHTAR

Elordada Tuı-uquq jáne Terkin eskertkish­teri­niń ǵylymı kóshirmesiniń ashylý saltanaty jáne “Kúltegin” derekti fılminiń tanystyry­ly­myna arnalǵan merekelik shara ótti. Elordada Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetinde Tuı-uqyq jáne Terkin atty baıyrǵy eskertkishterdiń ǵylymı kóshirmesiniń ashylý saltanaty boldy. Oǵan Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed, Bilim jáne ǵylym mınıstri Janseıit Túımebaev, Parlament Senaty jáne Májilisiniń depýtattary, sondaı-aq elimizge belgili túrkolog-ǵalymdar qatysty. Saltanatty shara Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń aralasýymen sońǵy bes jyl boıy iske asyp jat­qan memlekettik “Mádenı mura” baǵdarlamasy­nyń nátıjesinde Mádenıet mınıstrliginiń tap­syrmasymen Tuı-uqyq, Terkin eskertkishteriniń ǵylymı kóshirmesin elordamyzǵa alyp kelip ornalastyrýǵa jáne “Kúltegin” derekti fılminiń betasharyna arnalǵan mádenı shara. Endi osy tulǵalar jaıynda az-kem derekke toqtalsaq, Tuı-uqyq (646-738 j.j.) – Elteris Qutluǵ qaǵan­men birge 679 jyly Tań pat­sha­ly­ǵyna qarsy kóterilip, II Túrik qaǵanatyn ornatqan tulǵa. Ol úsh birdeı qaǵannyń – Elteris Qutluǵ, Qa­paǵan jáne Bilge qa­ǵan­nyń keńes­shisi ári qaǵanat ás­ke­riniń bas qol­­basshysy bolǵan. El abyzy atan­ǵan. Tuı-uqyq – shyǵysta Tań pat­shalyǵynyń sol­tús­tigindegi Shan­­dýnǵa, al batysta Temir qaq­paǵa (Derbent) deıingi aralyqta 10 myń shaqyrymdyq jo­ryq jasap, 22 márte alapat so­ǵysqa qatysyp, ataq-dańqqa bólengen qaharman sardar. Ata­lǵan eskertkish qazirgi Mońǵolııa jerindegi Týl darııa­sy­nyń boıynda 739 jyly orna­tylǵan. Terkin eskertkishi Birikken túrki  qaǵanatyn ornatqan  Eletmish Bilge Tur-aıyn qaǵannyń eskertkishi bolyp tabylady. Ustyn mátinde qaǵan­nyń arǵy babalary Jollýǵ, Jamy jáne Bumyn qaǵandar dáýirinen bastap keıingi Kók túrik qaǵa­na­tynyń 80 jyldyq bıligi maq­ta­nyshpen aı-tylady. Sondaı-aq mun­da qaǵanat­tyń terrı­to­rııa­sy, egin alqaptary, qystaqtary, orda­sy, túrki ulysy bóliginiń qu­rylymy, áskerı qýaty jáne el­dikke uıytqy bol­ǵan qaı­rat­ker­ler týraly mol maǵlumat bar. Is-sharany L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sı­tetinde ótkizýdiń ózindik sebebi de bar. Búginde Eýrazııa ýnıversı­teti túrkologııa ǵylymy sala­synda elimizdegi jetekshi ujymǵa aınal­dy. Ýnıversıtette túrkitaný jáne altaıtaný ǵylymı-zertteý orta­lyq­tary jumys jasaıdy. Osy ortalyqtardyń ǵalymda-ry túbi bir túrki halyqtarynyń eń alǵashqy jazba muralarynyń bas kitaby “Orhon eskert­kish­te­riniń tolyq atlasynyń” I to­myn shy­ǵa­ryp, álemniń 82 eline tarat­ty. II tomy jýyq aılarda bas­­padan shyqpaq. Onymen qatar, “Bi­rikken túrki qaǵanaty” (2001), “Orhon muralary” (2003), “Ba­ıyrǵy túrki jazýynyń genezısi” (2007) atty eńbekterdiń syrtynda 2001 jyl­dan beri 4 márte halyqaralyq ǵy­ly­mı-teorııalyq konferensııa ót­kizip, álem ǵa­lym­darynyń baıanda­malary jınaq etip shyǵarylǵan. Dúnıe júzinde túrki halyq­tarynyń 3000 jyl boıy qol­dan­ǵan jazý mádenıetiniń “Jazý tarıhy” murajaıy Qazaqstanda birinshi ret uıymdastyrylǵan bolsa, sol “Jazý tarıhy” mura­jaıy osy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde or­nalasqan. Bizge bul murajaı­men maqtanýǵa ábden bolady. О́ıt­keni, slavıan, qytaı halyq­ta­rynyń “Jazý tarıhy” mura­jaıy kóp jyldan beri jumys jasap kelgen bolsa, buǵan deıin túrki halyq­ta­ry­nyń jazý mura­jaıy bolmaǵan-dy. Endi, mine, Kúltegin eskert­kishiniń ǵylymı kóshirmesi, Elteris Qutluǵ qaǵannyń túp­nusqa bas músini osy murajaıdyń be­delin kóterip turǵan eksponattar. Túrkologııa zerthanasynda Eý­razııa aımaǵynan, naqtylap aıtsaq Sibir, Mońǵolııa, QHR-nyń Orta­lyq jáne Shyǵys Túrkistan aı­maq­tarynan, Orta Azııa­dan jın­a­ǵan 30 saǵattyq vıderolık saq­taýly. Onyń syr­tynda ejelgi jáne erteorta ǵasyrda jasalǵan ta­rıhı-mádenı mu­ralardyń 10000 dana foto­sýretteri saqtalǵan. Bu­lar túrki­ta­ný­dyń jáne baıyrǵy mádenıe­ti­mizdiń asa úlken qory. Joǵarydaǵy atalǵan tarıhı-mádenı qundylyqtar ýnıversıtet qabyrǵasynda bilim alyp jatqan stýdentterdiń teorııalyq bilimin praktıkamen ushtastyratyn kór­nekti quraly, ǵylymı labora­to-rııasy bolyp otyr. Mine, osyndaı múmkin­shi­lik-terdi eske ala otyryp, elimizdiń Má­denıet mınıstrligi joǵary­daǵy eki úlken eskertkishterdiń ǵy­lymı kóshirmesin L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetine qoıýdy uıǵary­pty. – Baıyrǵy túrki qundy­lyq­taryn halyq jadyna sińirýge ýnıversıtet ǵalymdary aıanbaı eń­be­k etý ústinde. Ǵalymdarymyz ra­dıo, teledıdar arqyly baıyrǵy mu­ralardy nasıhattaýmen qatar teatr sahnasyn da, kıno ekranyn da paıdalanýda. “Naz” bı ansamblimen birigip kók túrik taqyrybynda “Tuıǵyndar” bı spektaklin, “Qas” te­lestýdııa­symen birigip “Kúltegin” de­rekti fılmin ómirge ákeldi. Ke­le­shekte Mádenıet mınıstrligi qol­daý bildirip jatsa, Tuı-uqyq, Bilge qaǵan, Kúlli-chor, Eletmish Bilge Tur-aıyn qaǵan jáne Orda-balyq qalasy sııaqty 6 derekti fılm tú­sirip, halyq ıgiligine usynýǵa múm­kinshiligimiz bar, – deıdi mamandar. Ábdirahman QYDYRBEK. ASTANA.