Bul uǵymdar Jer betindegi jumyr basty ár pendeniń basty armany, basty qundylyqtary. Onyń túp-tamyry, sirá, Jaratýshy Ieniń óz keńshilik-márhabatymen adam balasyna syılaǵan erkindik-eriktiliginen bastaý alsa kerek. Adam balasy óz erkimen tańdaý jasap, Jer betinde qalasa oń, taza, aq jolmen júredi, qalamasa – teris jolǵa túsýge de erikti. Árıne teris joldyń kesiri men jaýapkershiligi jáne ózine tıesili.
Jeke adamǵa qatysty osyndaı eriktilik qundylyǵy tiri organızm retinde ultqa da tán. Demek kez kelgen jeke adamnyń armany sııaqty ár ulttyń armany da – óziniń jáne óz urpaǵynyń azat bolýy, óz taǵdyryn ózi sheshýge quqyly bolýy, tarıhtaǵy óz jolyn tańdaýǵa erikti bolýy, óz bolashaǵyna erkin tańdaý jasaý múmkindigi. Osy qundylyqtardyń mańyzy men úshin Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetiniń 4-kýrsynda oqyp júrgen 1986 jylǵy jeltoqsannyń 16-18 kúnderi ashyldy. «Qazaqstanǵa basshy etip elge belgisiz bireý jiberilipti» degen sýyt habardyń «lenındik ult saıasatyn», «ár ulttyń óz taǵdyryn ózi aıqyndaýǵa eriktiligi» prınsıpterin kúnde qaıtalap, Qurandaı jattap otyrǵan saıası sanasy ashyq jáne «kommýnıstik partııanyń sara da dana saıasatyna» sengen stýdentterdiń senimine atylǵan oqtaı áser etkeni ras. Jastyqtyń jalynymen qaqaǵan aıazǵa qaramaı atyrylyp alańǵa shyqtyq.
Ulttyq namysy taptalǵan qazaq jastarynyń jalyn atyp elimizdiń sol kezdegi Brejnev alańyna attandap shyǵýy – nebári bes-aq jyldan keıin araılap atatyn egemendik tańynyń aldyndaǵy qapas túnniń eń bir qarańǵy sátin serpiltken alǵashqy belgisindeı edi. 33 jyl burynǵy egemendik jolyndaǵy qazaq halqynyń sońǵy kóterilisi – Almatydaǵy Jeltoqsan kóterilisiniń ishinde júrip, kózben kórgen sýretter áli kúnge esimde.
Qaqaǵan aıazǵa qaramaı, atylǵan sýyq sýdyń astynda, keńes rejimi jendetteriniń temir soıyldary men arsyldaǵan ıtterine tótep berip, jarylǵan bastaryn tańyp alyp, kózden aqqan ystyq jasymen muzdap qalǵan qoldaryn jylyta júrip, qarlyqqan daýystarymen «Meniń elim, meniń jerim, gúliń bolyp egilemin...» dep, «Meniń Qazaqstanymdy» urandata alańdy jańǵyrtyp júrgen qazaq jastary...
Aınalada túndegi qaqtyǵysta órtengen mashınanyń qańqasy.. Jer-jerde qarmen aralasyp qatyp jatqan qan daqtary... Soldattar uryp-soǵyp, ıtine talatyp, qulap qalǵandardy mashınalaryna tıep áketip, qalǵandaryn alańnan 200-500 metrdeı jerge deıin qýyp tastaıdy...
Áýelde QazMÝ-dyń zań fakýltetiniń oqý korpýsynan oqytýshylar men kommýnıst-komsomol belsendileriniń shebin buzyp, atyrylyp shyqqandaǵy kýrstastar alańǵa jetkende bir-birimizden adasyp, endi ózimizdiń toptan men, qos Aıgúl – Júsipova men Ibrasheva jáne Sholpan Júnisova tórteýimiz bir-birimizdiń qolymyzdan tas qylyp ustap alyp, birge qashyp kele jatyrmyz.
Sońymyzdan túsken projektordyń jaryǵynan aldymyzdaǵy kóleńkemizdi kórdik, bizdiń kóleńkemizge endi soldattardyń kóleńkesi qosylǵanda artymyzǵa qarasaq, dúrkireı qashqan nópirdiń sońǵy jaǵynda qalyppyz. Al kórinis – buryn-sońdy ómirimizde kórmegen, tek soǵys týraly kınodan kórinetin sumdyq sıýjet sııaqty – qatar-qatar qursaýly sappen júgirip kele jatqan soldattardyń temir qalqandary jerge deıin jetedi, aldyńǵy saptarynda arsyldaǵan ıtteri birge júgirip keledi. Alań asfaltyna soǵylǵan kerzi etiktiń kúrsiline ıtteriniń arsyly, oǵan qosa qoldaryndaǵy soıyldarymen temir qalqandy soqqan daýysy qosylǵan azan-qazan surapyl shý adamnyń janyn túrshiktiredi... Janymyz kózimizge kórinip, yshqyna júgirip kele jatqanymyzda, sol jaqtan bir jigitterdiń: «Qyzdar! Beri, beri qashyńdar!» degen aıǵaıy estilip, týra joldan solǵa qaraı jalt burylyp, eki qabat úılerdiń aýlasyna qaraı jantalasa júgirdik. Qarańǵyda janushyra júgirip kele jatyp, sol ekpinmen aldymyzdan qazylyp qoıǵan adam boıyndaı orǵa umar-jumar qulap tústik. Tura kelsek – orda on-on besteı túrik jigitteri, eki Aıgúlmen úsheýmiz. Sholpan joq. Qaıda túskenimizdi bilmeı shoshyp turǵan bizge túrik jigitter qazaqsha sóılep: «Qyzdar, qoryqpańdar! Biz sendermen birgemiz. Buǵyńdar, qazir soldattar keri qaıtady, sol kezde shyǵamyz», deıdi. О́zderi Almaty mańyndaǵy Qaskeleń, Talǵardan kelipti.
Jarty saǵattaı ótkende alań jaqtaǵy aıǵaı-shý basylǵandaı bolǵasyn ordan shyqtyq. Endigi oıymyz tórtinshi qurbymyz Sholpandy tabý. Jol jaqqa shyqqandaǵy kórinis soǵys alańyn elestetedi – alań boıy soıyldan qulap, aıǵaılap kómek suraǵan qyz-jigitter, olardy súırelep, mashınaǵa tıep jatqan soldattar, sol baıaǵy arsyldaǵan ıtter...
Kenet aldymyzdaǵy bir úıdiń qabyrǵasynan aǵarańdaǵan Sholpannyń tonyna uqsaıtyn beıne kóringen soń solaı júgirdik. Jaqyndap kelsek, shynymen Sholpan eken. Aldynda uzyn boıly bir soldat temir soıylyn onyń keýdesine kóldeneńinen qoıyp, úıdiń qabyrǵasyna jabystyra ustap tur. Qastaryna entige-enteleı júgirip keldik. Eńgezerdeı orys jigiti eken, qurbymyz soldattyń betine jáýdiregen kózderimen qıyla qarap tur. Kishkentaı ǵana súıkimdi qyzdyń móldiregen qara kózderine kózi túskende, qol kóterýge dáti barmasa kerek, sirá. Kele sala oǵan: «Biz demonstrant emespiz, sabaqtan shyǵyp osy mańdaǵy úıimizge kele jatqan stýdenttermiz, ótinemiz, jibere salshy...» dep, bar janymyzdy salyp, jalynyp jatyrmyz... Álgi soldat árqaısysymyzdyń betimizge kezek-kezek qarap, biraz turdy da únsiz ǵana burylyp kete bergeni... О́zimiz sııaqty órimdeı jas soldattyń márttigine biz de rıza bolyp, artynan alǵysymyzdy jaýdyryp jatyrmyz.
Osylaısha adasyp qalǵandarymyz bir-birimizdi taýyp, tabysyp, shurqyrasyp qaldyq... Soldattar Úkimet úıiniń ǵımaratyna jaqyn jerdegi trıbýna mańyndaǵy alǵashqy pozısııasyna qaıtyp bardy. Araǵa jıyrma-otyz mınýt salyp, es jıǵan jastar da alańǵa olardyń artynan «Meniń Qazaqstanym»-datyp qaıta bettep barady...
Kenet toptyń arasynan: «Otyryńdar! Otyryńdar!» degen daýystar estildi. Otyrdyq. Aınala qalyń nópir otyrǵan kezde basyna oraǵan aq dákeden qyzyl qany shyǵyp turǵan bir jigit turǵan kúıi qaldy. Sóıtsek, basqalary otyrǵan kezde turǵan adamnyń daýysy alysqa jetedi eken. Túregep turǵan jigit qarlyqqan daýsymen yshqyna aıǵaılap: «Qyzdar! Sender qaıtyńdar! Jigitter! Biz qaıtpaımyz! Qalaıda úsh kún, úsh tún shydaımyz! Búkil álem bizge qarap otyr! Qazaqtar qorqaq eken, bir ret taıaq jep edi – qashyp ketti demesin! Namysty qorǵaımyz! Qazir porshen zaýyty men ADK-nyń kúndizgi smennen shyqqan jigitteri keledi! Túngi smendegiler sender jumysqa baryńdar! Jigitter! Qyzdardy qorǵańdar!» deıdi...
«Qazaq halqy óziniń búgingi táýelsizdigine tarıhta «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» degen sózdermen qalǵan jońǵar shapqynshylyǵy kezeńinen bastalyp, orys otarshyldyǵyna, odan keıingi keńestik qıturqy saıasatpen jalǵasyp, sońy keshegi Jeltoqsandaǵy ultjandy, namysshyl, rýhy bıik jastardyń kóterilisimen aıaqtalǵan nebir náýbetterdi, óreskel qııanat pen mehnat-azaptardy qaısarlyqpen jeńe otyryp jetti. Osyndaı qıyn-qystaý zamandarda qazaq halqynyń «qansyraǵan kezderi boldy, biraq qaza bolǵan joq, eseńgirep soqqy alǵan kezderi boldy, biraq esinen adasqan joq, súringen kezderi de boldy, biraq sulaǵan joq», degen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ataly sózderi halqymyzdyń azattyq – táýelsizdik jolyndaǵy ótkeni men búginin aıqyn sýretteıtin sarabdal baǵa.
28 jylda «balańdyqty» artqa tastap, jalyndaǵan jigit jasyna endi ǵana jetken memleketimizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik, saıası-qoǵamdyq, halyqaralyq qatynas salalarynda qol jetkizgen qýatty jetistikteri, árıne izgi nıetti ár azamattyń júreginde maqtanysh sezimin uıalatatyny anyq. Búgingi egemendigimiz – ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalarymyzdyń tasqa qashap jazyp ketken «Máńgilik el» degen ushqyr qııalynyń jemisi, oryndalǵan armany. Búgingi egemendigimiz – naızasynyń ushymen, bileginiń kúshimen bolashaq urpaq úshin jan alysyp, jan berisken uly babalarymyzdyń qabyl bolǵan duǵasy, bizderge tabystaǵan amanaty. Amanatymyzǵa adal bolyp, keleshek urpaqqa tabystaý – bizge paryz. Elimizdiń egemendigi qutty, berekeli jáne baıandy bolǵaı!
Marııam QARABAEVA,
Almaty qalalyq sotynyń sýdıasy