Oqýǵa tústim. KazGý-ge. Jýrnalıstıka fakýltetine. O zamanda oqýǵa túsý patshanyń taǵyna otyrǵannan artyq edi ǵoı. Júzimiz nurly, júregimiz taza. Birinshi kýrs. Elý stýdentpiz.Toǵyzy-qyz, qyryq biri qylshyldaǵan jigitter. Sodan beri de elý bir jyl ótipti-aý! Sol qyryq birdiń biri – «mań, mań, mań basqan, shýdalaryn shań basqan» atan túıe sekildi apaı tós, mańǵaz minezdi Maqulbek bolatyn. Kelbeti de kelgen. Badyraq kóz. Tulǵasy da, turpaty da baıaǵynyń batyrlaryndaı. Naǵyz nar jigit!
Keıin bildik, bizdiń marqasqa Maqulbekimiz alty alashtyń aýzyndaǵy Baýyrjan Momyshuly, Qurmanbek Saǵyndyqov, Sherhan Murtazanyń kindik kesken Jýaly jerinde dúnıege kelgen eken. Parasatty oıy bar, sabyrly, ótkir sózi bar. Uqsap tur.
Keńes ókimetiniń «kestesi» boıynsha kúlli stýdent aýylsharýashylyq jumysyna jegiletin. Bizderdi Almaty oblysynyń Shelek aýdanyndaǵy «Qazaqstan» jemis-jıdek sovhozyna aparyp júzim tergizdi.
Bárimiz júzimdikte tabystyq. Tanystyq. Baıqaımyn, shetterinen aryny qatty ózendeı. Aýzyn ashsa jyr shýmaqtary tógilip tur-aý, tógilip tur! Eki kúnniń birinde jyr músháırasy. Sýyrylyp shyǵyp óleń oqıdy.Dúbirge qosylaıyn desem, poezııadan jurdaımyn. О́leń jazbaımyn. Kókshetaýlyq kýrstasymyz Muhamedııanyń bir dápter lırıkasynyń ishinen kóńilime qonǵan bes-alty shýmaǵyn jattap ortaǵa men de shyqtym.
– Mynaý seniń óleńiń be? – dedi Maqulbek.
– Joq, meniki emes.
– Endi kimdiki?
– Muhamedııanyki.
– О́zi nege oqymaıdy?
– Oqı almaıdy.
– E, nege, mylqaý ma?
– Joq. Eptep kekeshtigi bar, uıalady.
– Bireýdiń baılyǵyn arqalap baı bolam dep júrsiń be? – dep teris aınaldy.
Sol sózi shanshýdaı qadaldy. Biraq úndemedim, ishteı renjidim. Bir qaraǵanda onyki de durys.
– «Bara jatqannyń baltasyn, kele jatqannyń ketpenin» súırep júrsiń be áli?! – dedi bir kúni. Tıisti. Sosyn: «Áı, nege ózimdikin oqymaımyn. Lırıkam bolmasa da satıram bar ǵoı» dep tynyshtaldym. Beıimdeldim. Daıyndaldym. Qazir oılasam, Maqulbek meni qaıraǵan eken ǵoı...
Birinshi kýrsta ekeýmiz grek-rım kúresine qatystyq. Deneni qyzdyrý úshin júrgiremiz, ıilemiz, búgilemiz. Kirdiń tasyn kóteremiz. Jalǵyz shtanga jalpymyzǵa jete me, birimizdi birimiz arqalap sport zalynyń ishinde júgiremiz. Kúnderdiń kúninde Qarataýdyń tasyndaı qańlynyń tuqymyn maǵan arqalatyp qoıdy. Áýelgide:
– Aýyr ǵoı! – dep sheginshektep em, Jambyldyń týmasy Toqtahan Abaev degen jattyqtyrýshymyz:
– Kóter! – dep buıyrdy. Aǵaıdyń aıtqany zań, amal joq arqaladym. Arqama minip alǵasyn eki ókpemdi tepkilep:
– Ońǵa júr, solǵa júr, toqta! – dep qulaq kesti qulyndaı ámirin júrgizdi. Baıqasam, baladaı qyljaqbas minezi bar eken.
– Bala kezde esekti erttemeı minýshi ek. Esek aıtqandy tyńdaıtyn. Sen ne... esek qurly joqsyń ba? – dedi Maqulbek kók jelkemdi shuqyp. «Tús» desem, túspeıdi. Esekteı tońqyp, etbetinen túsirdim. Odan keıin mingen joq. Qazir oılaımyn: «Seksen kilá páleni kóbirek tasyǵanymda budan da góri shymyr bolar ma em, qaıter em?!» deımin. Aıtty ne, aıtpady ne stýdenttik shaqtardyń saǵymǵa aınalǵan saǵynyshty sátteri ǵoı bul.
Úshinshi kýrsta birge oqıtyn qyzǵa úılendi. Arqanyń arýy. Qaraǵandydan. Dámetken Ahmetova. Pysyq. Qaınap turǵan qyz. Oryssha sóılese orystardyń aýzyn ashtyrmaıdy. Nemis tiline de jetik. Dámetkenniń nemisshesi bizdiń orysshamyzdaı. Maqulbek ol qyzdy qashan aınaldyrdy, qashan mahabbat qurdy – eshkim bilmeıtin. Bir-aq kúnde jarııa etti. Sodan boz kilemdegi kúresti tastady da, birjola Dámetken jeńgeıimizben «kúresip» ketti. Maqulbek pen Dámetkenniń qosylǵany jan dosymyz Nurmahan О́zbekov ekeýmizge jaqsy boldy. Fýtbol, hokkeı bolatyn kúnderi jaldamaly páterine baryp jalǵa alǵan teledıdarynan sol oıyndardy tamashalaımyz. Maqańnyń týǵan kúnine Nurmahan ekeýmiz eki jyl qatarynan SK-nyń mańaıyndaǵy ádemi gúlderdiń bir shoǵyryn julyp ákep, syılaǵan kúnder esten shyǵa ma?!
Adamnyń ǵumyry da tórt maýsymnan turatyn bir tynyq tabıǵat sııaqty ǵoı. Jastyq shaq – kóktem, búkil bitim-bolmysyń búrshik jaryp, kókteı bastaısyń. Úı bolyp, úılengesin jaz sekildi jadyraısyń, japyraǵyń jaıylyp, dińgekten ósken butaǵyń kóbeıedi. Ulyń uıaǵa, qyzyń qııaǵa samǵap, nemere súıgen jyldaryń japyraǵy sarǵaısa da jemisin tókken altyn kúzden aýmaıdy-aý! Birte-birte qys keledi. Ol maýsym – qar jamylǵan qara aǵash sııaqty. Qaltyrap turasyń. Paıǵambar jasy – altyn kúz.
Ári qaraı 80, 90, 100... Qystyń da qyzyǵy bólek. Shóbere – shópshek súıesiń. Shópshekteriń «Ata!» dep moınyńa asylǵanda, siresken súńgiń erip, tamshy tyrs-tyrs tamady. Ol da ǵajap tylsym dúnıe ǵoı.
Sál sheginis jasaıyq. Alǵashqy kýrstyń sońyna taman áıgili rejısser Sultan Qojyqov pen Vıktor Pusyrmanov fakýltetterdi aralap júrip, bizdiń aramyzdan túıedeı-túıedeı tórt jigitti iriktep, «Qyz Jibek» fılmine túsý úshin attaı qalap alyp ketti. Sonyń biri – Maqulbek. Jaýyngerdiń rólinde oınaıdy. Alajazdaı Kúrti ózeniniń boıyndaǵy Tasqotanda Nurǵısa Tilendıev, Asqar Súleımenov sııaqty birtýar azamattarmen jáne Kenenbaı Qojabekov, Ydyrys Noǵaıbaev, Asanáli Áshimov, Ánýar Moldabekov, Quman Tastanbekov sekildi akter aǵalarymen aralasyp, áńgimelerin qulaǵyna quıyp, eseıip oraldy. Dúnıetanymy, túsinik-túısigi, tirshilikti qabyldaýy múlde bólek. Baıpaǵyn súıretken bala Maqulbek emes, basqa Maqulbek. Baıypty Maqulbek.
Ekinshi kýrstiń sońynda balalar men jasóspirimder teatrynyń sol kezdegi bas rejısseri Vıktor Pusyrmanov arnaıy izdep kep, Maqulbekke «quda» tústi.
– Myna oqýdy tasta. Bizdiń jastar teatryna kel, úlken ról berem. Sen tabıǵı ártissiń! – dedi. Ol:
– Oılanaıyn! – dedi. Rejısser:
– Oılanba! Sen áıgili kınoakter Vatoevqa uqsaısyń. Sál-pál jetilseń Rústemniń rólin oınaǵan Vatoevyń dalada qalady. Áýeli sahnaǵa shyq. Sheberligińdi shyńda. Birte-birte kınoǵa túsesiń. Bizdiń «Qazaqfılm» bylaı tursyn, seni «Mosfılm», «Lenfılm» shaqyrady! – dep qyzyqtyryp, bir jyldaı aınaldyrǵany bar. Kónbegesin:
– Keıin ókinesiń. Aıtpady deme, ókinesiń. О́ziń bil, Tarzan! – dedi rejısser ókpe-nazyn baıqatyp.
«Tarzan degen kim?» deısiz be? Maqulbek qoı. Dıplom alǵansha ony úsh túrli aıtatynbyz. Azan shaqyryp qoıǵan aty Maqulbek. Jeńgemiz – Máýlen deıdi. Bizder «Tarzan» dep kettik. Onyń da sebebi bar. «Qyz Jibek» kınosyna túsip júrgende ózen boıyndaǵy bıik aǵashtyń basyna shyǵýdy ádetke aınaldyrsa kerek. Shirkin, jastyqtyń jalyny-aı! Qoı dese de qoımaıdy. Bir kúni aǵashtyń túbinde dastarqan jaıyp damyldap otyrǵan akterlar Maqulbekti joǵaltyp alady. Ári izdeıdi – joq, beri izdeıdi – joq. Sóıtse báıterektiń ushar basyna shyǵyp alypty.
– Áı, qulap ólesiń ǵoı, munyń ne? Tús!- dese:
– Iа – Tarzan! – deıdi eken shyńǵyryp. Sol dáýirdegi Amerıkanyń «Tarzan» kınosyna eliktegeni shyǵar.
Kim biledi, sol Tarzanymyz rejısserdiń sózine ergende, aǵashtan – aǵashqa sekirgen «Tarzan» sekildi álemge áıgili akter bolar ma edi? Qulap qalýy da múmkin ǵoı, á? Mertikse she? Qudaı saqtasyn! Onda Dámetken jeńgem kimniń tútinin túteter edi? Jezqazqazǵan oblystyq gazetine 20 jyl boıy kim qalam terber edi? «Halyq keńesiniń», el gazeti «Egemen Qazaqstannyń» Jambyl oblysyndaǵy menshikti tilshisi, oblystyq «Aq jol» gazetiniń bas redaktory, Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi, Baýbek Bulqyshev atyndaǵy syılyqtyń ıegeri kim bolar edi?.. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń bir múshesi kem bolar edi-aý!. «Juldyzdardyń jaryǵy», «Kúmis beldik», «Jelsaz», «Juldyzdy ómir», «Tý ustaýshy» degen tarıhı-tanymdyq kitaptardy kim jazar edi? Bárinen de buryn Botakóz, Nurbek, Nurqýat degen ul-qyzdary men nemereleri bar. Birine – áke, birine – Ata! Shúkir, shúkir!
Jetpisten asqan shaǵynda qara jerdiń qoınyna kirgen qaıran dosym-aı!
Artyńda altyndaı ul-qyzdaryń men nesibesi mol nemereleriń, sosyn tom-tom tozbaıtyn murań qaldy. Jalǵan ómirdiń jarnamasyndaı galstýgiń ilýli tur. Basynan asyryp baılaı qoıatyn moıyn qaıda? Jatqan jeriń jánnat bolsyn!
Kópen ÁMIRBEK