Jańa Ekologııalyq kodeks qandaı bolmaq?

Qysqy jol qaýipsizdigi – tótenshe másele

О́tken aptada polısııa tótenshe jaǵdaılar bólimshelerimen jáne «Qaz­avtojol» UK» AQ-men birge 11 oblysta respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzy bar joldarda kólik quraldarynyń qozǵalysyn shektedi. Jalpy uzyndyǵy shamamen 7,5 myń shaqyrym bolatyn respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń 57 ýchaskesi jabyldy (7,272 km). Eń qıyn jaǵdaı Shyǵys Qazaqstan, Aqtóbe, Jambyl jáne Batys Qazaqstan oblystarynda boldy.

Ishki ister organdary kommýnaldyq qyzmettermen jáne jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, keptelisterdi joıý, joldardy tazartý, ınertti materıaldardy sebý, evakýasııalaý jáne azamattarǵa shuǵyl kómek kórsetý sharalaryn oryndady. Shamamen 1 myń avtomashına kepteliste qalǵan edi. Qar qursaýynan 120-dan astam avtomashına men 900-den astam adam evakýasııalanyp, adamdar jaqyn mańdaǵy eldi mekenderde ornalasqan jylytý pýnktterine ornalas­tyryldy. О́ńirlerde jedel shtabtar quryldy.

– Adamdardy qutqarýǵa TJK-niń 200-den astam qyzmetkeri men 300 polısııa qyzmetkeri, 170 qutqarý tehnıkasy men polısııa mashınasy, sondaı-aq jergilikti atqarýshy organdar men jol qyzmetteriniń arnaıy tehnıkalary tartylǵan. Qazir Shyǵys Qazaqstan, Atyraý, Aqmola, Qostanaı, Qyzylorda, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan jáne Túrkistan oblystarynda kúrdeli jaǵdaı saqtalýda.

Osy jaǵdaıǵa oraı Úkimet basshysy Asqar Mamın júrgizýshiler men jo­laý­shylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý óte mańyzdy másele ekenin atap ótti. «Taıaý ýaqytta boljam boıynsha boran bolyp, aýa temperatýrasy tómendeıdi. Barlyq qyzmetter buǵan daıyn bolýy kerek»  dedi ol.

Úkimet basshysy óńirlerdiń ákim­dik­terine joldarda jylytý jáne tamaq­tan­dyrý pýnktterin uıymdastyrýǵa jár­demdesýdi tapsyrdy. «Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstr­ligine jáne Qazavtojolǵa joldardy qardan jáne muzdan tazartýǵa tehnıkany barynsha tartýdy tapsyramyn. Ishki ister mınıstrliginiń mekemeleri avtotrassalarda kezekshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý jumysyn jalǵastyrsyn» dedi Asqar Mamın.

 Ekologııalyq aıyppul 10 ese ósedi

Sondaı-aq Úkimet otyrysynda Eko­logııalyq kodekstiń jańa redaksııadaǵy jobasy qaraldy.

Ekologııalyq kodekstiń negizgi qaǵı­dat­tary men jańashyldyqtaryn Ekolo­gııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev tanystyrdy. Kodekstiń jobasy EYDU elderiniń tájirıbesin, sondaı-aq qazaqstandyq jurt­shylyq pen bıznestiń pikirlerin eskere otyryp ázirlendi. Onyń negizgi qaǵıdasy – «lastaýshy ózi tóleıdi jáne túzetedi».

2025 jyldan bastap «birinshi sanat­taǵy» iri nysandarǵa keshendi ekologııalyq ruqsattar (KER) qoldanylady jáne qorshaǵan ortaǵa shyǵaryndylardy azaı­týǵa baǵyttalǵan eń jaqsy qoljetimdi tehnologııalardyń (EQT) tetigi engiziledi. EQT-ǵa ótken kompanııalar emıssııalar úshin tólemnen bosatylady, al qal­ǵan­daryna shyǵaryndylar úshin tólem mól­sherlemeleri 2028 jyldan bastap ár úsh jyl saıyn 2, 4, 8 ese bolyp birtindep ósedi (2025 jyldan bastap top-50 iri kásiporyn úshin). Jańadan qosylǵan kásiporyndar úshin KER alý mindetti sanalady. Jergilikti atqarýshy organdar qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryn 100% kóleminde túsetin ekologııalyq tó­lemder esebinen qarjylandyrýǵa min­detti.

Buqaralyq aqparat quraldary arqyly ekologııalyq tártip buzýshylyq jáne shaǵymdar faktisi boıynsha kásiporyndy tekserý týraly aldyn ala habarlandyrý erejesi alynyp tastalǵan, bul ókiletti memlekettik organdarǵa qorshaǵan ortaǵa zalaldy toqtatýǵa jáne shuǵyl áreket etýge múmkindik beredi. Sonymen birge ekologııalyq quqyq buzýshylyq úshin salynatyn ákimshilik aıyppuldar 10 esege kóbeıedi.

Sonymen qatar Waste to Energy tetigi engizilýde, ıaǵnı – jańǵyrmaly energııa kózderine uqsas elektr energııasyn óndirý arqyly qaldyqtardy jaǵý. Bul 2025 jylǵa qaraı qaldyqtardyń kólemin 30%-ǵa deıin azaıtýǵa jáne 180 mlrd teńgeden astam somaǵa ınvestısııalar tartýǵa jol ashady.

«Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ basqarma tóraǵasy Ahmetjan Esimov óz kezeginde qordyń Kodeks jobasyn talqylaýǵa belsene qatysqanyn atap ótti.  

Ol áleýmettik mańyzy bar, tıimdiligi tómen ken oryndaryndaǵy óndiristi yntalandyrý boıynsha memlekettik qol­daýdyń pysyqtalyp jatqan sharalaryna, sondaı-aq qoljetimdi tehnolo­gııalardy engizý kezinde elektr energetı­kasy salasyndaǵy tarıftik saıasatty ózgertý qajettigine nazar aýdardy. «Bul máselelerdiń barlyǵyn biz Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstrligimen jiti talqyladyq. Bizdiń ortaq túsinigimiz bar. Jalpy, ekologııalyq kodeks jobasyn biz qoldaımyz» dedi ol.

BUU Damý baǵdarlamasynyń Qazaq­stan­daǵy turaqty ókili Iаkýl Berısh Qaza­qstan klımaty tómen kómirtekti, turaqty damytý baǵytynda úlken progreske qol jetkizip otyrǵanyn atap ótti. «Jańa Ekologııalyq kodeksti ázir­leý – mańyzdy halyqaralyq mindet­te­melerdi iske asyrýǵa, tabıǵı resýrs­tardy ornyqty paıdalanýǵa negiz qurýǵa jáne qorshaǵan ortaǵa zııandy áserdi azaıtatyn sharalar qabyldaýǵa múmkindik beredi. Bul qujat Qazaqstanda halyqaralyq standarttarǵa sáıkes stra­te­gııalyq ekologııalyq baǵalaý júıesin qurýǵa negiz qalaıtynyna qýanysh­tymyz» dedi ol.

Máseleni Úkimet basshysy Asqar Mamın qorytyndylady. «Elimizdegi ekolo­gııa­lyq jaǵdaıdy jaqsartý – Tuńǵysh Pre­zıdent – Elbasy N.Nazarbaev pen Pre­zıdent Q.Toqaevtyń aldymyzǵa qoıǵan basym mindetteriniń biri. Jyl saıyn eko­logııalyq qaýipsizdik máseleleri ózekti bola túsýde.

Búgingi tańda elimizdiń polıgondarynda 120 mln tonnadan astam qatty turmystyq qaldyqtar jınalǵan. Ony azaıtý úshin óńirlerdiń ákimderine Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligimen birlesip, qaldyqtardy suryptaý jáne energetıkalyq kádege jaratý nysandaryn salýǵa jer telimderin bólý máselesin pysyqtaýdy tapsyramyn» dedi A. Mamın.

Úkimet basshysy Parıj kelisimi aıasyndaǵy Qazaqstan mindettemelerin iske asyrý maqsatynda Tómen kómirtekti damý strategııasyn ázirleý kezinde jos­parly kórsetkishterge qol jetkizýdiń biryńǵaı tásilderi men tetikterin ázirleýdi tapsyrdy.

 «Qarapaıym zattar ekonomıkasy»

Sonymen qatar Úkimet otyrysynda «qarapaıym zattar ekonomıkasy» salalaryn, jergilikti qamtýdy jáne ımportty almastyrýdy damytý máselesi qaraldy. «Atameken» UKP tóraǵasy Abylaı Myrzahmetov baıandamasynda bıylǵy jyldyń 20 jeltoqsanyndaǵy jaǵdaı boıynsha «qarapaıym zattar ekonomıkasy» salalaryn jeńildikpen nesıelendirý baǵdarlamasy aıasynda 206 mlrd teńgege 830 joba maquldanǵanyn málimdedi. Onyń ishinde óńdeý ónerkásibi men qyzmet kórsetý salasynda – 172 joba, AО́K qaıta óńdeý boıynsha – 79 joba, AО́K-tegi óndiris boıynsha 579 joba bar. Qazirgi jaǵdaı boıynsha 707 joba keńeıtýge jáne jańǵyrtýǵa, 123 joba jańa kásiporyndarǵa nesıe aldy. Ekinshi deńgeıli bankterde 212 mlrd teńge somasyna jobalar qaralyp jatyr. Jeńildikpen nesıelendirý baǵdarlamasyn jetildirý maqsatynda Úkimettiń jobalyq keńsesi ınvestısııalyq maqsattarǵa nesıe merzimin 7 jyldan 10 jylǵa deıin uzartýdy usyndy.

Sonymen birge nesıelendirýge arnal­ǵan taýarlardyń tizimin keńeıtý, nesıeniń maqsatyna baılanysty (jumys ornyn, óndiris kólemin, salyqtyq túsimderdi, kiris­terdiń ósýin ulǵaıtý) bızneske yńǵaı­ly mindettemelerdi belgileý, tamaq óner­kásibi salasynda aınalymdaǵy qarajatty 100%-ǵa deıin tolyqtyrýǵa nesıe berý, týrızm salasyndaǵy joba­lardy qar­jylandyrý úshin QDB baǵ­dar­la­masyna qatysý máseleleri qaras­tyrylýda.

Máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy «qarapaıym zattar ekonomıka­syn» jeńildikpen nesıelendirý baǵdar­lamasy Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen quryl­ǵanyn jáne Memleket basshysy Q.To­qaevtyń erekshe baqylaýyna alynǵanyn atap ótip, ishki naryqty otandyq taýarlarmen barynsha tolyqtyrý úshin jergilikti óndirýshilerdiń turaqty da­mýyn qamtamasyz etip, jumysty ári qaraı jalǵastyrý qajettigin aıtty. «Qara­paıym zattar ekonomıkasyn» jeńil­dik­pen nesıelendirý baǵdarlamasy aıasynda áleýetti kásipkerlerdi izdestirý jáne olar­­dyń jobalary tolyq iske asyryl­ǵan­sha súıemeldeý boıynsha óńirler­diń bel­sendi jumys isteýi tıis ekenin eskertti.

A.Mamın maquldanǵan jobalar boıyn­sha eń jaqsy kórsetkishterge ıe óńir­lerdi atap ótti, olar – Batys Qa­zaqstan, Túrkistan jáne Shyǵys Qa­zaqstan ob­lystary. Nur-Sultan já­ne Almaty qa­lalary, Atyraý jáne Qos­tanaı oblys­tary artta qalǵan óńirler re­tin­de ataldy.

Premer-Mınıstr memlekettik satyp alý boıynsha DSU kelisimine kirý prose­sine jaýapkershilikpen qaraýdy, satyp alýlarǵa taldaý júrgizýdi jáne otandyq taýar óndirýshilerdiń múddelerin eskere otyryp, usynystar ázirleýdi tapsyrdy.