Qoǵamnyń bılikke senimi – taǵdyrsheshti másele

Azamattyq qoǵam­nyń damýy memleketti álsiretý esebi­nen júrgizilmeýi kerek. Ekeýiniń de ter tógip, belsendi túrde aralasatyn tusta­ry men salalary jetip artylady. Mem­le­ket­tiń qoly jetpeı jatqan alýan túr­li áleýmettik sala keńistigi azama­t­tyq qoǵamnyń enshisine tıesili. Buǵan mem­lekettik organdar tarapynan túsinistik pen qoldaý kórsetilgen jaǵdaıda, odan eki jaq ta utpasa, eshbir utylmas edi. Qaıta azamattyq sektordyń belsendiligi esebinen memlekettiń qoly uzarar edi. Prezıdent Q.Toqaevtyń qoǵam aldynda qoıyp otyrǵan mindetterine toqtalsaq, onda saıasat tek bılik ınstıtýttarynyń ju­mysy emes, saıası-kópshilik keńistikke en­digi jerde azamattyq qoǵamnyń da to­lyq­qandy kirisetin kezeńiniń kelgen­digin túsinýge bolatyn sııaqty.

Biz demokratııalyq jańǵyrtýǵa baǵyt ustap, oǵan basymdyq berip otyrmyz. Endeshe azamattyq qoǵam neǵur­lym jaqsy damyǵanda ǵana demokratııa soǵur­lym jetile túsedi degen túsinikti sana­myzǵa quıyp, kókiregimizge uıalata bergenimiz abzal. Rasynda da, qazir aza­mat­tyq qoǵam ınstıtýttarynyń yqpa­ly men memlekettik isterge aralasý­da­ǵy úles salmaǵy burynǵyǵa qar­aǵan­da ar­typ keledi. Bılik organdary óz ju­mys­tarynda týyndaǵan shıe­lenis­tik jaǵ­daılardy birlesip sheshý maq­satynda seriktestiktiń áleýmettik jáne bas­qarý­shylyq túrlerin keńinen qolda­ný­ǵa máj­búr bolyp otyr. Qoǵamdyq baıla­nys­­tyń damýyna kommýnıkasııalyq keńis­tiktiń keńeıýi, aqparattyq almasý, ashyqtyq deńgeıiniń birshama ósýi yq­pal etkeni de túsinikti. Aqparattyq sala jelilik sıpat aldy, bılik organdary men turǵyndar ara­syn­daǵy keri baılanystyń túri óz­gerdi. Ol barynsha ekijaqty úrdiske aı­na­lyp keledi. Biraq eń bastysy bul dıalog for­maldy túrde ǵana keńeıip qoımaı, qa­­jetti jáne naqty áleýmettik nátıje bere­tindeı bolýy kerek. Sonda ǵana ol, jo­­ǵa­ryda aıtylǵandaı, basqarý sýbekti­leri­niń qataryn keńeıtýge múmkindik beredi.

Ol úshin memleket pen azamattyq qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynasta tolyq túsi­­nistikke qol jetkizýge talpyný kerek. Alaıda, ǵalymdardyń pikirleri bo­ıyn­sha, ol ázirshe múmkin emes. Munyń basty sebepteri kommýnıkasııalyq úderisterdiń shekteýliliginde jatyr. Tolyq túsinistikke jetý úshin maqsatty túrde qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrý arqyly eki jaqtyń kózqarastary men múddelerin úılestire bilý kerek. Biraq bılik qurylymdary men azamattyq qoǵam ókilderi arasyndaǵy aqparattyq al­masý olardyń múddelerine saı kelip, oı­laǵandarynan shyǵa bermeıdi. Bıli­ktiń is-áreketteri qoǵam tarapynan sáı­ke­sinshe qabyldanbaı jatady. Bılik kóp jaǵdaıda adamdarmen dıalogqa bar­ǵy­sy kelmeıdi, olarmen sóılese de almaıdy, tipten sóılesýden qorqady da. Halyqqa qabyldanǵan sheshimderdiń máni men maqsatyn túsindirip berý qolynan kele bermeıdi jáne onyń sheshimderdiń jóndiligi men qajettiligine adamdardyń kózin jetkizýge óresi jetpeı jatady, olardyń suraqtaryna da jaýap bere almaıdy. Keıde atalǵan dıalogtar saıası saýyq, telesaıys sııaqty ádettegi áreket­terge aınalyp ketip jatady. Onyń ústine bul qarym-qatynastar basqarý júıesiniń qatań baqylaýymen júrgizilgendikten ol formaldanyp, bıýrokratııalanyp, óziniń shyǵarmashylyq bastaýynan aıy­rylady. Azamattyq qoǵam is júzinde jo­ǵarydan tómen qaraı qurylǵan mem­lekettik bılik júıesine kiriktirile túsý­de. Áýeli manıpýlıatıvti tehnologııalar arqyly áleýmettiń saıası úderiske qaty­sý­shylarǵa qatysty pikirlerin ózgertý­ge kúsh salýy adamdar arasyndaǵy kons­trýk­tıvti qarym-qatynastyń qalyp­tasýyna kedergi bolyp, olardyń arasyn­daǵy túsinistikke nuqsan keltiredi. Nátı­jesinde, biz áńgime etip otyrǵan baıla­nystyń ornyna túri jaǵynan dıalog, al shyn máninde bıliktiń monology paı­da bolady. Bul tásilder belgili bir jaǵ­daı­larda at tóbelindeı áleýmettik top­tar, mem­lekettik qurylymdar men aýqat­ty­lar­dyń múddeleriniń kópshiliktiń pikiri retin­de berilip, elikteý nemese al­daýǵa deıin ákelip soǵýda. Onyń ústine júr­gizi­lip jatqan refor­malarǵa qaramastan mem­leket­tik bılik ózin «tolyqqandy», jabyq jáne turǵyndardan múldem táýel­siz kúsh retinde sezine bastady.

Týyndaǵan tyǵyryqtan shyǵý­dyń jolyn eki jaqtyń múddeleri men kúshterin birtutas memlekettik basqarý satysy sheń­berinde jáne sanaly azamattyq ymy­raǵa kelý, jańa «qoǵamdyq kelisim­shart» negizinde biriktirýden izdeý kerek sııaqty. Osy kúnge deıin myna bir aqıqatty túsiný qıynǵa soǵyp júr. Ony kezinde F.Fýkýıamanyń Keńes óki­meti jaıly aıtqan myna sózderimen jet­kizip kóreıin: «KSRO jaǵymsyz sezim­derdi bil­diretin zańdy joldyń bolmaýy­nan zar­dap shekti. Sondyqtan olar qor­da­la­­nyp jınala berdi». Sol zańdy te­tik qazirgi zamanǵy kommýnıkatıvtik keńistik emes pe eken? Osy arqyly ǵana aza­mat­tardyń bıliktiń jumysyna qoǵam­dyq ba­qylaý uıymdastyrý arqyly olardyń qoǵam­dyq ómirge belsendi aralasýyn ynta­landyrýǵa bolar edi. Tıimdi saıası dıalog ornatýdyń negizinde ǵana qoǵamnyń memleketke, bılikke degen senimin qalpyna keltirýge bolady. Bul – óte mańyzdy másele. Ony tipten taǵdyrsheshti deýge de turarlyq. Qoǵam men bılik arasyndaǵy dıalog XXI ǵasyrdyń jańa paradıgmasy. Sondyqtan fılosof ǵalymdar men mádenıettanýshylar búginde adamzatqa dıalog ámirinde bolýdy jazyp otyr, ıaǵnı dıalog ómirlik qajettilik, oǵan barýǵa májbúrmiz degen paıymdaýlar aıtýda.

Qazaqstannyń qoǵamdyq-saıası ómirin jań­ǵyrtý, ony demokratııalandyrý, tıim­di memleket qurý, áleýmettik jańǵyr­tý­dyń jańa kezeńi báribir ádiletti­li­k máselesine kelip tireledi. О́ıtkeni Ejel­gi Gre­kııanyń aqyny Pındar «Mem­leket­­­tiń myzǵymas negizi – ádiletti­lik» eken­digine kóńil aýdarǵan. Qoǵamnyń damýy­na kesirin tıgizip, memlekettiń negi­zin shaıatyn qaýip-qaterler týraly ıta­lııa­lyq sýretshi, ǵalym, jazýshy Leonar­do da Vınchı «Jamandyqty jaza­lama­ǵan adam onyń jasalýyna járdem­dese­di» dese, Rım fılosofy, aqyn jáne mem­leket qaıratkeri Lýsıı Anneı Sene­ka «Qylmystylardy aıaǵan adal adam­darǵa zııan keltiredi», degen eken. О́mir­de kezde­setin bul qubylystar ádilet­tilik­tiń aýylyn alystatyp, kerisin­she, ádiletsiz­dikti odan beter ýshyqtyrýy ábden múmkin.

Sondyqtan Q.Toqaev saıası júıe­niń turaq­ty­lyǵynyń negizin «Kúshti Prezı­dent – yqpal­dy Parlament – esep beretin Úkimet» for­mýlasynan kórip otyr. Alda turǵan mejege jetýimiz­diń shart­­tarynyń biri – «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tu­jyrymdamasyn iske asyrý bolmaq. Munyń joǵaryda Prezı­dent kórse­tip otyrǵan formý­lanyń úsh elementine de tikeleı qaty­sy bar. Degenmen onyń úshin­shi­sine – Úkimetke qatysy basymy­raq pa deımin. О́ıtkeni ol al­dyńǵy ekeýine de esep beredi, jaýap­ty. Al esep berý úshin Úki­met eldegi jaǵ­­daıdy óz kózimen kórgen, óz qula­ǵy­men estip, esebin al­ǵan jer­gilikti jáne or­talyq atqa­rýshy organdardyń málimet­teri­ne jú­ginýge májbúr. Iаǵnı, bul keri baı­lanyssyz múmkin emes degen sóz.

Bul qalyptasyp, kópten beri qoldanylyp kele jatqan júıe bolǵanymen de, tıimsiz bolyp tur. О́ıtkeni onda, ókinishke qaraı, makrokórsetkishter, absolıýttik san­dyq derekter men sýbektıvtik sıpat jıi kezdesip otyrady. Onda naqty nátı­je­ler men sapalyq kórsetkishter es­ke­ril­meıdi. Sondyqtan jahandyq zaman­da munyń azdyq etetindigin, tipten jara­maı­tyndyǵyn Memleket basshysy jaqsy bilip otyr. Bizdi eń aldymen ondaı kórsetkishterdiń qoǵamdyq pikirmen janaspaı, oǵan kereǵar bolyp jatýynyń sebebi men qoǵamdyq-saıası saldarlary alańdatýy kerek sııaqty. Onyń endigi jerde bılik pen qoǵam arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa, ony belsendirýge kóńil bólip, halyqpen tıimdi, naqty nátıjege baǵdarlanǵan keri baılanys ornatýdy maqsat etip qoıýǵa tikeleı baılanysty bolyp otyrǵandyǵy da osydan. Sondyqtan Q.Toqaev: «Qoǵamdyq dıalog, ashyqtyq, adamdardyń muń-muqtajyna jedel nazar aýdarý memlekettik organdar qyzmetiniń negizgi basymdyqtary sanalady», deıdi. Qur aıtyp qoımaı, ol osy baǵytta ju­mys­ty qalaı isteý kerektiginiń zamanaýı úlgisin kórsetip te júr. Qoǵam nazaryna ilingen oqıǵalarǵa jedel túrde kóńil aýdaryp, óz oıyn bildirip, kózqarasyn aıtyp, tıisti tapsyrmalar berip, mundaı jaǵdaıda qoǵam tarapynan «altyn saǵat» erejesine sáıkes erekshe degbirsizdikpen kútile­tin ýaqyt ishinde qoǵamdyq pikirge oń yqpal etý baǵytyndaǵy qadam­daryn jasap úlgerýde. Syndarly qoǵam­dyq dıa­log degenimiz, mine, osy bolar. Qazaq­stannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi osyndaı qadamdardan bastalyp, qalanatyn bolar, sirá. Bul – eki jaqty úderis. Onyń tıimdi úrdiske aınalýy taǵy da osy bılik pen azamattyq qoǵamnyń enshisinde, bir-birine qaraı jasaǵan ózara tıimdi jáne halyq úshin, Otanymyz úshin, onyń bolashaǵy úshin jasalǵan tıimdi de nátıjeli qadamdarǵa, olardyń izgi nıetterine tikeleı baılanys­ty bolmaq.

Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júıe­sinde estý arqyly este saqtaý qabi­leti­niń óte erekshe damýyna mán beriledi. Sondyqtan balanyń «qulaǵy túrik bolsyn» dep yrymdap, et asqanda qoı­dyń qulaǵyn balaǵa bergen. Osylaı balany jastaıynan ár nárseden habardar bolyp júrýge tárbıelep, onyń enjarlyq, nem­quraıdylyq pen marǵaýlyqtan aýlaq bolýyna nıet bildirip, úmit artyp otyr­ǵan. Al qulaqtyń qyzaryp, qyzǵa­nynda qazaqta bireýler meni syrttaı sóz qylyp jatyr degen jorý jıi kezdesedi. Sol sııaqty qulaq asty, qulaǵy eleń etti, qulaǵyn túrdi, qulaǵyna kirdi, qulaǵyna kirmedi, qulaǵynan aǵyp ketti, aqpa qulaq degen túsinikter de bar. Áleýmettik orta­da qu­laqqa jyly tıdi, qulaǵyna jaq­ty, qu­la­ǵyna túrpideı tıdi, qulaq etin jedi, qu­laǵy tynysh, qulaǵy shaldy, qulaq qaǵys etý, qulaǵy tas bitip qaldy, es­tir qu­laqqa uıat, qulaǵy úırendi, uzyn qu­laq, quı­ma qulaq sııaqty uǵymdar da bar­shy­lyq. 

Endeshe Jaratýshy bizdi qulaǵyna sóz kir­­meıtin, ol qulaǵynan aǵyp ketetin aqpa qu­laq­tardan, qulaqtary tas bitip qalǵan tas kereńderden, halyqtyń sózin estigisi kel­meı tek óz qulaǵynyń tynyshtyǵyn oı­laı­­tyn­­dardan saqtaǵaı. Onyń ornyna eldiń muq­­ta­jyna qulaq asqan, qulaǵy eleń­­dep, so­ǵan qulaǵyn túre júretin quı­ma qu­­laq­­tardy kóp qylsyn. Qoǵamda sheshi­­min taba almaı jatqan, halyqtyń janyna ba­­­ta­­tyn nárselerdi túsinip, qabyl­daı­tyn, es­ti­genin kókeıine túıip, sony qulaq­­qa­ǵys etip másele retinde kóterip, onyń she­shi­min izdep júretin­derdiń qatary óssin deıik.

Maǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy balanyń «qulaǵy túrik bolsyn» dep yrymdap, balaǵa qoıdyń qulaǵyn ber­gendi elestetedi. Ol – jaqsy yrym. Eń bolmasa óz halqyna qyzmet isteımin deı­tin keler jas býyn qulaq jep, saı­dyń tasyndaı bolyp óssin, halqyna ja­qyn bolsyn, halqynyń tileýin tilep, Qazaq memlekettiligin máńgilik etsin degen úmitimiz bar! Bálkim, sonda ǵana XI ǵasyr­daǵy aqyn, oıshyl, ǵalym jáne memleket qaıratkeri Júsip Balasaǵun aıtqan memleket qaıratkerleri dúnıege keler:

Qalyń eldiń qarapaıym júregi,

Sony bilseń, sııapatyń júredi...

Jaı halyqsyz bolmaıdy is te, eshteme  –

Jaılap sóıles, jónsiz bılep tósteme.

Japsarbaı QÝANYShEV,

Ǵylym komıteti Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, saıası ǵylymdar doktory