Otyrar men Saıramnyń sańlaqtary

2013 jyldyń jazynda men de Túrkııa­nyń Ystanbulynda bolyp, ataq­ty Sú­leı­ma­nııa, Baıazıt, Mıllet, Nýrı Osmanııa jáne taǵy basqa da kitap­ha­na­lar­dan bir­ne­she myń betteı materıal alyp qaıttym. Osy is 2014 jyly taǵy da jalǵasty. Bul joly Marokko men Ispanııany tań­da­dym. О́ıtkeni ótken ǵasyrdyń 1975-1976 jyldary Rabattaǵy V Muhammed atyndaǵy ýnıversıtette biliktilik arttyrýdan ótkenmin. Din qyzmetinde júrgende birneshe ret Ispanııada da bolǵanmyn. Osy jurttardyń kitaphanalary men qol­jazba qorlarynda bizdiń orta ǵasyr­lar­da­ǵy tarıhymyzǵa qatysty biraz qundy dúnıe­ler bar ekenin bilgendikten taǵy da sol elder­ge barǵandy jón kórdim.

Sonymen 2014 jyldyń 12-21 qyr­kúıe­­­ginde Ispanııa Koroldigine attan­dym. Sol eldegi ataqty Eskýrıal qala­sy­na zııa­rat ettim. Ol Madrıdtiń batys ja­ǵyn­da 60 shaqyrym jerdegi Serra de Gva­darrama taýynyń eteginde eken. Sha­hardyń negizi 1557 jyly qalanǵan dese­di. Ondaǵy XVI ǵasyrdan beri din jáne bilim ordasy hám kitaphana da qyz­metin atqaryp kele jatqan dańqty kitap­ha­na­nyń baı qorymen tanystym. Ol Vatı­kan ki­tap­hanasynan keıingi ekinshi orynda kórindi. Munda álemdegi eń kóp arab qoljaz­balary saqtaýly. Papa Grıgo­rıı XIII Eskýrıal kitaphanasynan kitap ur­la­ǵan jan dinnen shyǵady degen. Sol se­bep­ti ondaǵy dúnıeler jaqsy saq­ta­lý­da.

Dırektory «Qazaqstan elshiliginiń hatyn alǵanbyz. Kómektesemiz. Bizde eski qoljazbalar óte kóp. Biraq Orta Azııa­ǵa baılanystylary azdaý-aý deımin. Is­pa­nııa­nyń Andalýsııa ólkesin 711 jyldan 1492 jylǵa deıin arabtar bıledi. Olar ǵylym men mádenıet boıynsha úlken iz qaldyrdy. Ispan elinde Kordova halıfaty bolǵan. Kordovada 830 jyldary salynǵan záýlim meshit qazir de tur. Sevılıa­dan da qamal, meshit pen olardyń bıik munaralaryn kóresiz. Grenada she? Ol týraly uzaq áńgimeleý kerek. Osyn­daı qalalardan kóptegen Garnatı-Gra­na­da­lyq, Ishbılı-Sevılııalyq, Qýrtýbı-Kor­­­dovalyq, Týlaıtılı-Toledolyq se­­­­kil­di t.b. ǵalymdar shyqqan. Olar qal­­dyr­­ǵan sandaǵan jazba muralardy álem ǵa­­lymdary áli zertteýde. Bizdiń qo­l­ja­z­ba qorynda ortaazııalyq ǵula­ma­lar­­­dan góri Maǵrıbtyq (Týnıs, Aljır, Ma­rok­ko) jáne Andalýsııalyq ǵalym­dar­dyń dúnıe­leri kóp. Men arab tili men áde­bıeti jáne ıslamtanýdyń mamany emes­pin. Ol jaı­ly qazaqstandyq qonaq menen jaq­sy bile­tin bolar. Iske sát. Bizden esh ke­­dergi bol­maıdy» dedi.

Eskýrıaldan áýeli ıslam mádenıeti men bilimine qatysty qoljazbalar katalo­gyn paraqtap shyqtym. Nátıjesinde orta­ǵasyrlardaǵy Qazaqstan men Orta Azııa­nyń kemeńgerleri: Ábý Nasyr ál-Farabı (870-950), Ábý Iakýb Sıradj ad-dın Iýsýf bın Ábý Bakr bın Mýhammed bın Álı ál-Horezmı as-Sakkakı (1160-1299), Saǵad ad-dın Masýd bın Ýmar at-Taftazanı (1322-1390), Ábý-l Qasym Mah­mýd bın Ýmar bın Ahmed az-Za­mah­shar­ı ál-Horezmı (1075-1144) sekil­di t.b. oıshyldardyń eńbekterin kór­dim. Meni qýantqan Ábý Nasyr ál-Farabı (870-950) babamyzdyń terige jazylǵan 10 trak­ta­tynyń tabylýy edi.

Ábý Nasyrdyń jınaǵy 612 sanmen beri­lipti. Qoljazbanyń bastapqy betteri eski­rip sarǵaıǵan. Jyrtylǵan tustary da bar. Sanmen bastalǵan bettegi shyǵarma ataýynan keıin 16 jol tipti kórinbeýge aınalypty. Oqylýy qıyn boldy. Odan keı­ingi betterdegi jazýlardy aıqynyraq deý­ge bolady. 5-betten ári qaraı kóptegen sóz­derdiń asty qyzyl-qońyr sııamen sy­zylyp otyrǵan. Ony traktattardy kó­shir­gen hattat syzdy ma, joq pa, bil­me­dim.

5-bet basmalamen bastalǵan. Odan soń paıǵambarymyz Muhammedke (s.ǵ.s.) salaýat aıtylǵan. Odan keıin «Taǵlıq lı-Ábı Bakr Muhammed bın Iahııa bın as-Saııǵ rahımahý Alla ala kıtabıhı Ábı Nasr bın Muhammed ál-Farabı radıa Allahý anhý fı Isagýdjı» degen joldardy oqy­dym. Qoljazba 126 bet.

Sondaı-aq Eskýrıal kitaphanasynan Shymkent qalasynyń shyǵysyndaǵy 12 shaqyrym jerdegi ejelgi Isfıdjab–ál-Baıda-Saıram qalasynda orta ǵasyrlarda týylǵan aǵaıyndy eki ǵalymnyń [Ala ad-dın as-Saıramı – XIVǵ.] men [Saıf ad-dın as-Saıramı ál-Masrı ál-Hanafı] trak­tat­tarynyń tabylýyn da úlken oqı­ǵa­­ǵa balaýǵa bolady.

Ala ad-dın as-Saıramı (Álı ıbn Ahmed ıbn Muhammed as-Saıramı ál-Hana­fı (?-1388) ortaazııalyq ortaǵa­syr­lyq as-Sakkakıdiń «Mıftah ál-ýlým» atty traktatynyń bir bóligine 1342 jyly túsindirme jazypty. Kólemi 139 bet. Ár bet joly 23 qatardan tura­dy. Al [Nızam ad-dın] Iahııa bın Iýsýf as-Saıramıdiń (?-1429/1430 j. qaıtys bolǵan) dúnıesi «Kıtab Hashııa ál-Mýtaý­­ýal lı-sheıh... Iahııa bın Saıf as-Saı­ra­mı» dep atalǵan. Sóıtip onyń eńbeginiń ortaazııalyq kemeńger Saǵad ad-dın at-Tafta­zanıge qatysy bar.

[Nızam ad-dın] Iahııa bın Iýsýf jo­ǵa­ry­da aıtylǵan Saıf ad-dınniń balasy.

Keıbir derekterde onyń aty-jóni Abd ar-Rahman ıbn [Nızam ad-dın] Iahııa ıbn Iýsýf ıbn Muhammed ıbn Isa sheıh ash-shýıýh Adýd ad-dın ıbn sheıh ash-shýıýh ál-allama Saıf ad-dın as-Saıramı ál-Hanafı degen uly da bolǵandyǵy aıtylady.

Sondaı-aq onyń esimi Ábý-l Abbas Takı ad-dın Ahmed bın Muhammed bın Muhamm­ed bın Hasan Álı bın Iahııa ál-Qýs­tantını ash-Shýmýnnı ál-Mısrıge (1398-1468) baılanysty da atalady. De­rek­terde ash-Shýmýnnı dáris alǵan ǵula­ma­lar ishinde [Nızam ad-dın] Iahııa bın Iýsýf as-Saıramı de bar.

Ábý Nasyr ál-Farabı álemge bel­gi­li bolsa, al qazaq jeriniń ejelgi sha­har­la­ry­nyń biri Saıramnan shyqqan parasat ıe­lerin jurt túgili ǵalymdar da ádette bile bermeıdi.

Arab qalamgerleri ortaazııalyq tarıh­shy, iri ǵalymdar Djalal ad-dın Gýr­lanı, Syr boıynyń shynary Husam ad-dın Syǵnaqı, Buharalyq Hafız ad-dın ál-Buharı, ımamdar shamshyraǵy dep tanylǵan Muhammed Abd as-Sattar ál-Kerderı jáne t.b. ataı otyryp, osy tizim­niń bas jaǵyna Ala ad-dın as-Saıramıdi bos­tan-bosqa qoımaǵan.

Saı­ramı babalarymyzdyń izbasar­la­ry Nızam ad-dın as-Saıramı men onyń balasy Abd ar-Rahman (Adýd ad-dın) as-Saıramıler de ata, ákelerine tartyp, bilim­di, parasatty azamattar bolǵan.

Ala ad-dın as-Saıramı jaıly aıt­qan­da arabtyń atalmysh tarıhshylary oǵan ál-alım (ǵalym), ál-allama (dańqty ǵa­lym), mudarrıs ál-hanafııa (hanafı mazhabynyń ustazy), sheıh ál-hadıs (ha­dıs­tiń sheıhy [bilgiri], ál-baıan (sypattaý), ál-fıqh (musylman zańy), ál-ýsýl (ǵylym negizi) degen epıtetter berip, olar­dy qurmetti epıtettermen ata­ýy, olardyń sondaı qurmetterge la­ıyq bolýynan dep oılaımyz.

Osyǵan qarap qazaq jeri qalalarynyń moń­ǵol shapqynshylyǵynan soń XIV-XV ǵa­syrlarda da óz mańyzyn joǵaltpaǵan deýge bolady. Osyndaı babalarmen bú­g­in­gi táýelsiz Qazaqstannyń ulandary maq­tan­ýy kerek.

Saıramıler demekshi, orta ǵasyrlarda mamlıýkter jáne ıslam bilim, ǵylymy, má­denıetiniń ortalyǵy bolǵan Kaırge 2000-2013 jyldary halyqaralyq dinı konferensııalarǵa barǵan saıyn jıyn arasynda ataqty ál-Azhar ýnıversıteti mańyndaǵy eski mahallalardy aralap, kezinde Beıbarys babamyz (1217-1277) saldyrǵan meshit pen medreseni, hanakalardy kórip, babalar izimen talaı júrdim.

20 mln-daı halqy bar Kaırdyń bir aýdany qazir Sultan aǵzam az-Zahır Beı­ba­rys atamyzdyń atymen atalady.

Beı­barys medresesin XIII-XIV ǵasyrlarda tarazdyq úlken ǵalym Hıba­týl­la at-Tarazı (1272-1233) basqar­ǵany bel­gili. Sóıtsek Tarazı, Túrkistanı, Iqa­nı, ál-Farabılerden basqa, munda Saı­ra­mı atty babalarymyz da turǵan eken jáne olardyń bári de halyq pen bıliktiń de úl­ken qurmetine bólengen.

Kaırge Ábý Nasyr ál-Farabı (870-950) de at izin salǵan degen derekter bar.

Jalpy ortaǵasyrlarda Egıpet pen Sham jurtynda ómir súrip, onda izgilikti iz qal­dyrǵan qazaq jeriniń perzentteri az emes.

Beıbarys (1217-1277) meshitinen onsha qashyq emes ál-Hýdaırı kóshesindegi as-Sur­gamıshııa medresesine bir kezderi Túr­kistan mańyndaǵy Iqan selosynyń tý­masy Qaýam ad-dın ál-Itqanı (Iqanı) ál-Farabı at-Túrkistanı (1286-1357) de bas­shy­lyq etken.

Sóıtip Egıpet pen Sham eli jáne Baǵ­dad pen Basra shaharlaryn da ejelgi mádenıet oshaqtary desek, ol mádenıette biz­diń Saıramı, Tarazı (1272-1333), ál-Farabı (870-980), Túrkistanı, Syǵnaqı (1240-1317) Jendı babalarymyzdyń da qos­qan mol úlesi bar.

Sonymen Ispanııadan tabylǵan ba­balar murasymen tanystyrý úshin Mad­rıd­tegi elshiligimizdiń 1-hatshysyn sha­qyr­dym. Ol atalǵan shyǵarmalardy kózi­men kórip, qolymen ustady. Kitaphana dırek­tor­ynan maǵan olardyń kóshir­me­le­rin jasap berýdi ótindi.

Al Eskýrıal jáne Madrıdtiń ult­tyq kitaphanasynda da Ábý Nasyr ál-Fa­ra­bıdiń «Mýzykanyń úlken kitaby» atty belgili eńbegi jáne otyrarlyq taǵy bir oqymysty ál-Djaýharı ál-Fara­bı­diń (?-1003) (Ábý Nasr Ismaıyl bın Hammad (?-1003)) «As-Sıhah» («Tadj ál-luǵa ýa sıhah ál-arabııa») atty arab tili má­se­le­sine arnalǵan eńbeginiń qol­jaz­ba­laryn kór­dim.

Bul ekeýiniń atalmysh dúnıelerin 2013 jyly Ystanbuldaǵy Súleımanııa kitap­hanasynan alyp kelgendikten jáne olardyń mende kitabı nusqasy bolǵan­dyq­tan kóshirmesin jasatýdy qajet etpe­dim.

Esesine Madrıdtegi ulttyq kitap­hanadan Nıderland astanasy Amster­dam­da 1966 jyly jarııalanǵan nemis shyǵystanýshysy-arabıst, bıblıograf Morıs Shteınshneıderdiń (1816-1907) «Ál-Farabı» atty monografııasynyń kóshir­me­sin túsirtip aldym. (Moritz Steinschneider, Al-Farabi `(Alpharabius) des Arabischen Philosophen Leben und Schriften, Amsterdam 1966).

M.Shteınshneıder ortaǵasyrlyq Ibn Saıd ál-Qıftı men Ibn Ábı Úsaıbıǵaǵa súıe­ne otyryp Ábý Nasyrdyń 103 trak­tat­­tarynyń atyn ataǵan. Ol osysymen de qundy.

Shynynda da, Ispanııanyń Anda­lý­sııa ólke­sinde ıslam órkenıetiniń úlken izi qalǵan. Ol jerde ıslam máde­nıe­tine de qyzyǵýshylyq, qush­tar­lyq bıik deń­geı­de edi. Ol jaıly akademık I.Iý.Krach­kovskıı (1883-1950): «Arab­tardyń Ispa­nııa­ny jaýlap alýy­nyń nátıjesinde arab tili osy eldiń dáýlettiler ortasynyń áde­bı tiline aınal­dy. Bul rette aıta keter jaıt – Ispa­nııany arabtar alǵanǵa deıin dúnııa­ýı ádebıet onda bolǵan joq. Qo­l­danystaǵy latyn tilindegi ki­tap­tar tek dinı sarynda ǵana edi. Sa­ýat­­ty­lyq dinı ortaǵa ǵana tıesili-tin. Sol sebepti de arabtardyń jaýlap alýynan ke­ıin 100 jyl ótkende, IX ǵasyrda, Kor­­­dova qalasynyń epıskopy bylaı dep jazdy: «Meniń dindesterimniń kóp­shili­gi arabtardyń óleńderi men erte­gi­lerin olardy joqqa shyǵarý úshin emes, keri­sin­she osy tilde durys ta sheber sóıleý úshin zer­deleıdi. Latyn tilinde oqyp, qasıetti jazbalarǵa túsindirme jasaı alatyn birer adamnyń ózin tabýdyń ózi qıyn bolyp barady. Olardyń arasynda «Injildi», elshiler men sahabalardy oqıtyndar bar ma? О́kinishke qaraı hrıstıan jastarynyń ishinde talantylyǵymen kóringender tek qana arabtardyń tili men ádebıetin ǵana biledi, arab tilindegi kitaptarǵa qyzyǵa qarap zerdelegeni, óz tilderin umytqany son­sha, latyn tilinde az-muzdap dosyna hat jaza alatyndardyń júzden bireýi taby­lar ma eken? Kerisinshe arab tilinde joǵa­ry deńgeıde sóıleı alatyndar men osy tilde ádemi óleń jaza alatyndar arab­tardyń ózderinen de kóp» dep kúıine aıt­qanyn keltiredi.

Arabtar Ispanııaǵa úlken órkenıet, mádenıet ákelgen, kezinde ıspandyqtar ıslam mádenıetine qatty qyzyqqan. Arab­tar Andalýsııaǵa qalalar, qamaldar, ǵaja­ıyp ǵımarattar salyp eldi kórkeıtti, sony­men qatar kóptegen jazba dúnıeler qal­dyrdy. О́kinishke qaraı ıspandyqtar Anda­lýsııany (Grenadany) arabtardan tartyp alǵan soń (1492 j.) arab tilin­de­gi 20 myń qoljazbany órtedi degen de jazba derek bar. Ony ıspandyq oqymys­ty­lar­dyń ózderi de jasyrmaıdy.

Eskýrıal kitaphanasynan «Islam ensık­lopedııasynyń» sońǵy basylymyn da kór­dim. Onyń tolyqtyrylǵan jańa nusq­asyn shyǵarý 1977 jyly bastalyp, 2007 jyly aıaqtalypty. Barlyǵy 12 tom. Keıbir tomdar 1000 betten asady. «Islam ensıklopedııasy» Nıderland memleke­tiniń Leıden-Brıl qalasynda árbir 30 jyl saıyn aǵylshyn, nemis, fran­sýz tilderinde shyǵyp turady. Eskir­­di dep eseptelgen maqalalar jańa zert­teýlermen tolyqtyrylyp otyry­la­dy. Oǵan avtor retinde belgili ǵa­lym­­dar ǵana tarty­lady jáne basýǵa usy­nylar dúnıeler tyń materıaldarǵa súıe­nip jazyl­ýy talap etiledi. Tekseris, súzi­listen ótpegen maqalalar kitapqa kir­gizil­­meıdi. Ensıklopedııanyń burynǵy basy­­lymdarynda Qazaqstanǵa jeke maqa­l­a berilmeıtin. Bul joly táýelsiz jur­ty­myz­ǵa jeke maqala arnalypty. Avtory japon tarıhshysy Ýıama Tomokıho.

«Is­lam ensıklopedııasynda» bizdi qyzyqtyrǵany Farab jáne Otyrardan shyqqan ǵalymdarǵa arnalǵan materıal­dar edi. Ensıklopedııada Otyrarǵa (avtory W. Bazthold [B. Spaler]) jáne odan shyqqan Ábý Nasyr Muhammed ál-Farabıge (R. Walzer), Ábý Nasyr Ismaıyl bın Hammad ál-Farabıge (L.Kopf), Ábý Ibrahım Ishak bın Ibrahım ál-Farabıge (H. Fleisgh) jáne jetisýlyq Jamal Qarshıge (P. Jaokson), qalalardan Taraz (G.E. Bosworth), Jend (G.E. Bosworth) sekildi shaharlarǵa da jeke-jeke qundy da tyń materıaldar paıdalanylyp jazylǵan maqalalar berilipti.

Aıta keter jaıt «Islam ensıklopedııasy» kez kelgen el kitaphanalarynda bola ber­meıdi. Ony alý úshin kólemdi shet el valıý­tasy qajet.

Ispanııadan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń tómendegi 10 traktaty, eki Saıramıdiń shyǵar­malary men atalmysh M.Shteınsh­neı­derdiń (1816-1907) de nemis tilindegi ál-Farabı atty zertteýin elge jetkizdim:

Kıtab taǵlıq Isagýdjı ala fýrfýrıýs Ard Ábı Nasr fı kıtab Barır­mı­nıı­as Kıtab ál-ıbda Kıtab Ábı Nasr fı-l qııas Irtııa fı Kıtab at-tahlıl Kalam ala aýýal kıtab ál-býrhan lı Ábı Bakr bın Iahıa Qaýl Ábı Bakr Muhammed bın Iahııa Kıtab ál-Býrhan Sharh Sadr ál-maqala ál-aýýal bın kıtab Iqlıdıs lı-Abý Nasr Muhammed bın Muhammed ál-Farabı Sharh ál-maqala ál-hallıs mınhý lı-Abı Nasr aıdan Kıtab ál-maqýlat [Nızam ad-dın] Iahııa bın Iýsýf [Saıf ad-dın ál-Mısrı ál-Hanafı] as-Saıramı. Kıtab Hashııa ál –Mýtaýýal lı-sheıh. Ala ad-dın as-Saıramı. As-Sak­kakıdiń «Mıftah ál-ýlýmyna túsin­dir­me». Moritz Steinschneidez. Al-Farabi (Alpharabius) des Arabischen Philosophen Leben und Schriftin. Amsterdam 1996, 268 p.

Al Ispanııanyń ulttyq kitap­ha­na­syndaǵy 627 qoljazba ataqty Ábý Álı Ibn Sına (980-1037) (poezııasyna) qatys­ty bop shyqty.

Qazaq jeri rýhanı, mádenı jazba jáne materıaldyq muralarǵa baı bol­ǵan. Orta ǵasyrlarda elimizdiń ásirese ońtús­ti­ginde Balasaǵun, Taraz, Shelji, Jikil, Isfıdjab-ál-Baıda-Saıram, Mankent, Otyrar, Sútkent, Túrkistan, Baladj, Saýran, Syǵanaq, Qypshaq, Arkók, Asanas, Jend sekildi úlkendi-kishili shaharlary, qorǵandar men qamaldary boldy. Olar qaderı halinshe mádenı, ǵylymı ortalyq qyzmetin de atqardy. Onda talaı oıshyldar, kemeńgerler, danalar, ǵylymdar turyp, qundy shyǵarmalar týyndatty. О́kinishke qaraı túrli jyldar men ǵasyrlar, kezeńderde ol dúnıeler jan-jaqqa shashyrap ketti nemese joǵaldy.

Men taýyp ákelgen, kórsetken jazba dúnıeler solardyń qalamynan týǵan, solar­dan qalǵan nemese solar jaıly jazylǵan eńbekter.

Olar orys, qazaq tilderine aýdarylyp, zerttelse ultymyzdyń shynaıy tarıhyn baıytýǵa jáne qazaq memlekettiliginiń qurylǵanyna baılanysty jazylar, zertteýler jobalarǵa kómegi tıeri sózsiz. Sol úshin olardy ǵylymı aınalymǵa kirgize berý qajet. Sondaı-aq mundaı dúnıeler:

– Qazaq­stannyń ortaǵasyrlyq kezeń­de­rindegi tarıhyn jańa materıaldarmen baıy­tady.

– Joǵary jáne arnaýly orta bilim oqýshy­laryna arnalǵan oqýlyqtar men oqý qu­raldaryna Qazaqstannyń osyndaı ortaǵa­syrlyq ǵulamalary men olardyń eńbek­terin kirgize berý lázim.

– Dalanyń ortaǵasyrlyq ǵulamalary men oıshyldarynyń shyǵarmalarynan anto­logııa qurastyrý kerek.

– Olardyń shyǵarmalaryn nasıhattaý jáne zertteýge arnalǵan halyqaralyq ǵy­­lymı teorııalyq jáne ǵylymı-prak­tı­kalyq konferensııalar ótkizý lázim.

– Magıstrler men Phd doktorlaryna úmit­kerler jazatyn ǵylymı jumystar men dıssertasııalarǵa olardyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan taqy­ryp­tar usyný kerek.

Eskýrıal kitaphanasy

 

Ábsattar qajy Derbisáli,

R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, QR Joǵary mektep ǴA-nyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor