Arıstofan. Ǵasyrlar úndestigi

(Sońy. Basy 8-nómirde)

 2-bólim

Satıra men synnyń dosy – halyq, jaýy – bılik. Solaı bolǵan, bola da bermek. Tabıǵat zańy sekildi bul da ońaı óz­gere qoımaıdy. A.Chehovtyń «Stýdent» degen áńgimesinde: «... osyndaı úskirik jel Rıý­rıktiń kezinde de, Ioan Groznyıdyń kezinde de, Petrdiń kezinde de azynap soǵyp turǵan, budan keıin de soǵa bermek» degen sóılem bar. Sol sııaqty, shyndyqty aıtqan aqyn-jazýshylar eshqashan bıliktiń súıiktisi bo­lyp kórmegen, solaı bola da bermek. B.z. d.  426 jyly qoıylǵan «Vavılondyqtar» at­­ty komedııasynda Arıstofan qoǵamnyń ómir-saltyn, memlekettiń solaqaı saıasatyn ótkir synǵa aldy. Dál osy kezde Afınaǵa Leontıı elshiliginiń basshysy, sofıst Gorgıı kelip jatqan bolatyn. Arıstofan qala ákimshiligi men qala tur­ǵyndarynyń kórshi memlekettiń aldaýyna túsip, bolymsyz kelissózderge kelip, tıimsiz shart jasasqandaryn ashyq túrde ájýalady. Qaharly Kleon Arıstofandy sotqa berdi. Arıstofan sot aldyndaǵy jaýapkershilikten ońaı qutylyp ketti, óıtkeni, pesanyń avtory Arıstofan emes, Kallıstrat bop kórsetilgen edi. Árıne qala basshysy retinde Kleon pesanyń shyn avtory Arıstofan ekenin jaqsy bildi, biraq, afıshada Kallıstrattyń aty jazylǵandyqtan is júzinde dramatýrgten ósh ala almady.

Arıstofan men Kleonnyń bir-birine jaýyǵýy uzaqqa sozyldy. Kezekti bir kezeńde dramatýrg ymyraǵa kelýdiń amalyn taýyp, Kleon saıasatyn sylap-sıpaǵan shyǵarma jazǵan soń, qudiretti demogog Arıstofanmen dostastym dep, ony táýbege keltirdim dep máz bop júrgende, arada bir jyl óter-ótpeste Arıstofan tuńǵysh ret óz atymen ataqty «Salt attylar» komedııasyn jaryqqa shyǵaryp, Kleon saıasatyn óltire synǵa aldy.

Arıstofannyń alǵashqy komedııa­larynyń biri – «Aharnıandyqtar» bas báıgeni jeńip alǵan soń, óziniń shyǵar­mashylyq múmkindigine senimi údeı tús­ken ol kelesi bir áıgili shyǵarmasyn «Salt attylar» komedııasyn jazdy. Bul shyǵar­ma da bas báıgege ıe boldy (424 j.). Komedııa negizinen ózine-ózi sengen bıshikesh Kleondy masqaralaýǵa arnalǵan edi. О́zimshil, demagog basshyǵa degen qarsylyǵyn Arıstofan budan burynǵy «Aharnıandyqtar» atty komedııasynda óltire synap: «men ony (Kleondy) týlaqtaı týrap, atty sarbazdaryma ultaraq etip úlestirip beremin» degen bolatyn. Bul komedııada Kleonnyń saıası bılikke degen jantalasa umtylysyn Arıstofan batyl áshkereleı bildi. Biraq, eshqandaı akter Kleonnyń betsirisin (mas­kasyn) kııýge kelispedi. О́ıtkeni dál osy kezeńde Kleonnyń Pılosqa jasaǵan jo­ryǵy jeńispen aıaqtalyp, ol ataq-dańqtyń bıiginen kórinip, el aldynda yqpaly kúsheıip turǵan shaǵy edi. Ondaı adamnyń rolin oınaýǵa eshkim kelispegen soń, Arıstofan erlik ústine erlik qosyp, Kleonnyń betsirisin ózi kıip, ózi oınady. Kleondy bılik bıiginen taıdyrý úshin akterler oǵan qarsy saýatsyz, dóreki, qara kúshtiń ıesi, ishekke et tyǵyp, kolbasa ja­saý­­dy ǵana biletin kolbasnıkti qarsy qoıa­dy.Pesanyń ári avtory, ári ózi jek kóretin Kleonnyń rolin oınap júrgen Arıs­tofan kútpegen jerden ózine qarsy shyq­qan ashy aıǵaı men boǵaýyz, bylapyt, anaıy, dóreki kúshke qarsy tura almaı, óz or­nyn amalsyzdan kolbasa jasaýshyǵa beredi.

Soǵan qaramastan Arıstofannyń bul komedııasy bas báıgege ıe boldy. Gre­kııadaǵy atam zamannan qalyptasqan shyǵarmashylyq erkindikke bılik tusaý  sala almady.

Jaýlasý jańa fazaǵa kóterilip, Kleon Arıstofandy «bizdiń azamat emes» dep sotqa taǵy tartty. Kleon bul joly da dramatýrgti jeńe almady. Kerisinshe, Arıs­tofan sot zalynda Kleon saıasatyn tas-talqan etip sózben synady. Amaly taý­sylǵan Kleon Arıstofanmen tóbelesip tyndy. Tóbeles ońashada, nemese, kabınette emes, týra spektakl júrip jatqan kezde kenetten burq ete qaldy.

Kleon qala basshysy ǵana emes, Afı­nadaǵy eń iri teri ıleý sehynyń qojaıyny bolatyn. Onyń osy kásibin mazaq etip, kásipker Ksenfıı:

«Aýzyńdy jaba turshy! Seniń aıtqan sóz­derińnen ılegen teriniń ıisi shyǵady!» degen replıkadan soń Kleobold: «Eı, pende, sen bılikke laıyq emessiń! Qarashy, sen basqarǵan qala quryp, bitti!» degende ashý-yzaǵa býlyqqan Kleon sahnaǵa atyp shyǵyp, orhestrdiń janynda turǵan Arıs­tofanmen aıqasa ketedi. Kórermender áýel­gide bul kórinisti spektakldiń oqys sıýjeti retinde qabyldap, ne bolǵanyn túsinbeı ań-tań bop turǵanda, sahnadaǵy adamdar akterlar emes, biri qala basshysy Kleon, ekinshisi súıikti aqyndary Arıs­tofan ekenin tanyp, halyq qyran-topan kúlkige batady.

Halyqtyń qyran-topan kúlkisi sabasyna túsip, oqıǵa sabyrly qalypqa kóshe bastaǵanda, Kleon polısaılaryn ertip, jurtty qaq jaryp syrtqa shyǵa ber­gen kezde Arıstofan kórermenderge qarap: «Tóńirekteginiń bári qırady, demagogtar esikten shyǵyp bara jatyr!» dep aıǵaı salady.

Arıstofandy óz jaǵyma tarttym dep toqmeıilsip júrgen Kleon, oılamaǵan jer­den grekterge tán qyzý qandylyqqa salynyp, sahnada tóbeles shyǵarǵany úshin qatty ókindi. О́kinip qana qoıǵan joq, afınalyqtar úshin qasıetti alań bop sanalatyn teatr sahnasynda buzaqylyq tanytqan adam retinde moraldyq sot aldynda jaýap berýine týra keldi. Árıne qala basshysy retinde ol amalyn taýyp aýyr jazadan qutylyp shyqty, biraq onyń Arıstofanǵa degen óshpendiligi arta tústi.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı Arıs­tofan ómir súrip, shyǵarmashylyq shabyty tasyp turǵan kez uzaqqa sozylǵan Pe­leotonnes soǵysynyń kezine dóp kel­di. Ol óz shyǵarmalarynda halyqty beı­bit ómir súrýge, bıleýshi top pen ás­kerı generaldardy soǵysty toqtatyp, sharýashylyqpen aınalysýǵa  shaqyrýmen boldy. Sol rýhta «Beıbitshilik» degen pe­sasyn da jazdy. Bul shyǵarmasynda dra­matýrg soǵystan basqany bilmeıtin spartandyqtardy qatty synǵa aldy. О́zinen kishi elderdi jaýlap alý arqyly tapqan olja halyqtyń nesibesi bola almaıtynyn, kerisinshe, oljamen kún kórgen halyq eńbek etýdi umytyp, jappaı jalqaýlyqqa,  kerenaýlyqqa, ózimshildik pen ótkinshi dańǵoılyqqa  urynyp, sol jalqaýlyq qandaryna si­ńip, ulttyq mentalıtetke aınalyp ke­týi múmkin. Sondyqtan varvarlarmen (afınalyqtar ózderinen basqany varvarlar dep ataı bergen) soǵysty toqtatyp, ata-babalarymyzdyń eńbeksúıgishtik qasıetterin qaıta qalpyna keltirip, jer jyrtyp, egin egip, ǵylym-bilim men máni ketip bara jatqan mádenıetimizdi qaıta órkendetýdi qolǵa alý kerek. Ol úshin eldiń erteńin emes, búgingisin ǵana oılaıtyn, barlyq bastamalar men irili-usaqty oqıǵalardan tek qaraqan basynyń ǵana paıdasyn oılaıtyn sarnaýyq demagogtardan, jalǵan ýáde, jalǵan sózderi arqyly halyqtyń kózin tumshalap bitken, olar­dy erkin oılardan alystatyp bara jat­qan saıa­sı kózboıaýshylardan tezirek ary­lýymyz kerek degen ashy da batyl pikirlerin Arıstofan «Beıbitshilik» degen pesasynda ǵana emes, barlyq shyǵarmalarynda tótesinen de, janamaılap ta aıtýdan qaımyqpady. Damýdyń demokratııalyq jolyn júzege asyryp, oı bostandyǵy, sóz erkindigi, pikir alýan­dyǵy, shyǵarmashylyq erkindik, adam qu­qyǵy degen qaǵıdalardy zań júzinde bekitip, sol ıdeıamen ómir súrip kele jatqandaryn Sısılııanyń, Rımniń, qala berdi basqa da memleketterdiń aldynda, bizdiń ǵana ereksheligimiz» dep maqtan tutatyn Grekııa óz zańdaryna ózderi qaı­shy kelip ár komedııasynda memleket saıasatyn óltire synap kele jatqan Arıstofandy qatań jazaǵa tartýdan amalsyz bas tartyp keldi. Eń ǵajaby, shyǵarmashylyq pen oı erkindiginiń damyǵany sondaı, Arıstofan ómir súrgen 60-70 jyl aralyǵynda adamzat sanasyna jaryq juldyz bop qalyptasqan uly tulǵalar da qatar ómir súrdi. Olardyń barsha jurtqa belgili bes-altaýyn aıtsaq ta jetkilikti: Platon, Sokrat, Dıogen, Demosfen, Arıstofan, Evrıpıd, Eshıl, Sofokl, Kratın. Olar da búgingi bizder sııaqty bir-birimen aralasyp, pikir almasyp, oı talastyryp,  keı sátte janjaldasyp ta qalyp jatty.

Dramalyq ónerdiń qudaıy Dıonıs Afına teatrynyń kórermenderi burynǵy bıik talǵamyn joǵaltyp alǵanyna ókinip, dramatýrgter arasyndaǵy jyl saıyn ótetin jarysqa ózi basshy bop, oǵan Eshıl, Evrıpıd, Sofokldy da shaqyrady. Buǵan deıin júldelerdi kimge berý kerektigin daýysqa salý arqyly kórermenderdiń ózi sheshetin. Kórermen zalynda 16-17 myń adam otyratynyn eskersek, jeńimpazdy anyqtaý úshin qanshalyqty uzaqqa sozylatyn prosess ekenin túsiný onsha qıyn emes. Qatar-qatar turǵan ár avtordyń jáshigine kórermender aldyn ala daıyndalyp qoıǵan qoıdyń qumalaǵyndaı domalaq tastardy tastap shyǵyp, ár avtordyń jáshiginde qansha tas bar ekenin on shaqty adamnan turatyn komıssııa músheleri sanap shyǵady. Kimniń tasy kóp – soǵan  oraı 1,2,3-oryndar anyqtalady. Dál osyndaı «tas sanaý» kezinde komıssııa músheleriniń ádiletsizdikke jol berip alatyn kezderi jıi ushyrasyp turypty. Qalyń kórermenniń zor qurmetine bólen­gen Arıstofan eki ret ekinshi oryndy, bir ret úshinshi oryndy ıelengenine qatty nazalanyp «Beıbitshilik» at­ty komedııasynyń sońynda ózi sah­naǵa shyǵady. Kóne Grekııanyń teatr zert­teýshileriniń eńbeginde, oǵan  arnalǵan ómir­baıandyq maqalalardyń bir de birinde Arıs­tofannyń túr-tulǵasy men minez-qulqy jaıly naqty derekter joq. Bar biletinimiz – onyń basy taz bolypty. Bul kezde onyń jasy otyzǵa tolar-tolmas kezi eken. Onyń basynyń taz bolǵanyn óz­gelerdiń jazýynan emes, óziniń aıtqany arqyly bilemiz. Dál osy «Beıbitshilik» komedııasy bitken soń Arıstofan qalyń jurtqa qarap ózine tán ázil-shyny aralas sózimen: – Kári  demeı, jas demeı sizderdiń barlyqtaryńyzdyń mindetterińiz – maǵan daýys berý. Kórip turmyn, kórermenderdiń basym kópshiligi men sııaqty oıma taz eken. Erteń jeńis toıyn toılaı qalsam, úlken dastarqan ústinde «myna tabaq oıma tazǵa, myna tabaq qıma tazǵa, myna tabaq qyrma tazǵa» dep bólek-bólek sybaǵa tartylady. Taz dep aıtqanyma namystanbańyzdar. Búkil álemdegi aqyldy aqyndardyń bári de taz bolǵan, mańdaılary kere qarys bolǵan. Taz emesteriń de maǵan daýys berińder, óıtkeni búgin taz bolmasańdar erteń bolasyńdar. Maǵan daýys berýge asyǵyńdar!» dep jalyndy sóz sóı­legennen  keıin áleýmet bitken dý kúlip, kóp­shiligi Arıstofanǵa daýys berip, ol «Beıbitshilik» komedııasy úshin bas báı­geni ıelenedi.

Arıstofan zaman­dastarynyń arasynda aqynǵa degen Pla­tonnyń súıispenshiligi erekshe edi, ol onyń poezııasyna bas ıetin. Arıstofan qaıtys bolǵanda Platon by­laı dep  epıgraf jazdy: «Mýza ózi turaq­taıtyn hramdy uzaq izdeýmen bolyp edi, aqyry ony tapty; ol hram – Arıs­tofan­nyń jan dúnıesi edi».

Arıstofan men Sokrat arasyndaǵy ıdeıalyq kelispeýshilik dramatýrgtiń «Bulttar» atty jańa komedııasynda (423 j.) aıqyn kórinis tapty. Bul pesasynda Arıstofan Sofıstıkany, sol ıdeıany ýaǵyzdaýshy Sokratty mazaq etýge deıin baryp mundaı jańsaq qaǵıdanyń ha­lyq úshin zııandy ekenin, ondaı ıdeıa kisi­likti, adamgershilikti aıaqqa taptaıtyn, qalyptasqan dindi haq jolynan taıdyratyn, otbasyn buzýǵa ákep soǵatyn, jastarǵa múldem teris tárbıe beretin kertartpa ilim degen oıyn kúlkili sıýjetter arqyly aıamaı ájýa etti. Arıstofan Sokrat pen Sofıstıkany  qosarlaı synap, jas býyndy uıatsyz sezim men buzaqylyq jolǵa ıtermeleıtin jat dástúrge meılin­she qarsy boldy. Sokrat fılosofııasy jaıly mundaı túsiniktiń negizi qate ekenin bile tursa da, zamandastarynyń basym kópshiligi Arıstofan jaǵynda boldy, óıtkeni, jalpy halyq ta, Arıstofan da Sokrat dıalektıkasy men sofıstıkany qatar qabyldaı almady. Sofıstıka jastardy teris jolǵa túsiredi degen oıyn dáleldeý úshin Arıstofan qaryzǵa belshesinen batyp, odan qutylýdyń amalyn tappaı júrgen qart Strepsıadtyń sharasyz kúıin kórsetedi. Al Sofıster bol­sa qıyndyqtan qutylý úshin adamdar­dy ıýrısprýdensııanyń názik joldaryn meń­gerip, sheshendik ónerdi úırenýge shaqyrady. Sofıstıka iliminiń mundaı qıyn jolyn túsinbegen Strepsıad jańa ǵylymdy meńgertý úshin budan buryn ózin qaryzǵa batyrǵan alyp-ushpa balasy Fılıppıdti oqýǵa jiberedi. Qaryzdan qutylýdyń jolyn úırenip keledi dep senim artqan balasy qarjylyq qarym-qa­tynastyń «jańa ádisterin» – boqtyq pen buzaqylyqty, jańa oqýdyń nátıjesinde eshkimdi aıamaýdy, eshnárseni qasıetti dep sanamaýdy úırenip qaıtady. Aqshanyń jolynda ákesine de, sheshesine de qol  jumsaýdan taıynbaıtyn nıgılıst, egoıst bop qaıtady.

Arıstofan bul shyǵarmasynda ózi­niń ejelgi tanysy Sokratty ǵana kúlki­li synǵa alyp otyrǵan joq, sony­men birge, Sokratty jańa ıdeıalary úshin danysh­pandyqtyń sımvolyna aınaldy­rýǵa bet alǵan qara halyqty kelemej etip otyr.

Oqıǵa men kúlkige baı, tapqyr ssenalar men tereń oılary kórermenderdi sas­pens pen katarsıske emin-erkin engize bilgen osyndaı shyǵarma bar-joǵy úshinshi  báıgege ǵana ıe boldy. «Bulttar» komedııasy Arıstofannyń mazmuny tereń, kórkemdik qýaty joǵary shyǵarma bola tura onyń úshinshi oryn alǵanyna kúıingen Arıstofan barlyq kináni sýdıalardan kórdi, kórermenderge renishin ashyq aıtty. «Onyń (Arıstofannyń) qaýip-qaterdi seıiltip, elge tóngen tajal bultyn keri serpigenin jaqsy bilesińder ótken jyly sender oǵan mán bermedińder. Ol senderdiń sanalaryńa  tanym men senimniń jańa dánin seýip edi, biraq ol dán kógermedi, óıtkeni, sender ol dánniń qasıetin túsinbedińder. Al shyndyǵyna kelgende, Dıonıstiń atymen ant etemin, bir ant etý az bolsa ekinshi ret taǵy ant etemin, dál ondaı tamasha komedııany odan buryn eshkim jazǵan joq edi jáne jazbaıdy da!». Bul ashy sózdiń bir ushy qart dramatýrg  Kratınge de tıip jatty, óıtkeni, osy jarysta birinshi oryn Kratınge, ekinshi oryn Amıpsııaǵa berilgen-di. Osydan bir jyl buryn qoıylǵan «Salt attylar» komedııasynda Arıstofan qart Kratındi jasy kelse de áli sharap ishýin qoımaǵan, sonyń saldarynan shyǵar­malary masań adamdaı topastana bastaǵan, onyń boıyndaǵy lıra da tozyp bitipti» dep kinálaǵanyna Kratınniń «Kishkentaı qutylar» («Flıajkı») degen komedııasy sebep bolsa kerek. Arıstofan shyǵarmasyndaǵy kóp sózdilikti ájýa etken Kratın: «O, Apollon! Myna aqyn­nyń aýzynan tógilgen sóz tasqynyna qarań­darshy! Onyń aýzynan aǵylǵan sózder taýdan aqqan asaý Ilıs ózeniniń sýyndaı jolyndaǵylardyń bárin japyryp keledi. Eger onyń aýzyn tez arada jappasańdar bári­miz sý astynda tunshyǵyp ólemiz!» degen bolatyn. Arıstofan ósh alý úshin Kratındi álgindeı synǵa alǵan edi.

Kóp uzamaı Kratın shal qaıtys bol­ǵanda Arıstofan qatty qaıǵyryp, óziniń kezekti komedııasy «Qurbaqalarda» onyń esimin zor qurmetpen atap, Kratındi kome­dııalyq ónerdiń qaharmany dep atady.

Dostyq pen básekelestik, ókinishi men opynysy  qaı zamanda da qatar júretin ómir zańy osylaı!

Uzaqqa sozylǵan Peloeponnes soǵysy aıaq­talýǵa jaqyn qalyp, halyqtyń kóńil-kúıi kóterile bergen tusta Afınany taǵy bir apat qaýipi tumshalap aldy. Sısılııaǵa jibe­rilgen ásker túbegeıli joıylyp, azda­ǵan qashqyndar ǵana elge oraldy. Memleket ózine tıesili kóptegen úlesinen aıryldy. Spartandyqtar Dekeleıany basyp alyp, Attıkanyń ortalyǵyna or­nyq­qan soń, endi Afınanyń ózine qaýip tón­dire bastady. El basyna qaýip tóngen osyn­daı alasapyran shaqta komedııalyq poezııa men satıraǵa qaıdan oryn bolsyn? Arıstofan osy kezde óziniń ataqty pesasy – «Lısıstratany» jazdy. Qolyna qalam alǵan sátten bastap bılik pen halyq­ty  beıbit ómir súrýge shaqyryp kelgen Arıstofan, bul joly soǵysqa qarsy ashyq «maıdanǵa» shyqty. «Lısıstrata» komedııasynda búkil Grekııanyń áıelderi Afınaǵa jınalyp, eldi kúızeltip bitken soǵysty toqtatý úshin jappaı ereýilge shyq­ty. Áıelder Akropoldy basyp al­dy. Afına úkimetiniń áıelderdi ol jer­den qýyp shyǵýǵa shamalary jetpedi. «Eger soǵys toqtamasa biz budan bylaı kúıeý­lerimizben birge turmaımyz. Tur­saq ta bir tósekte bas qospaımyz, bas qos­saq ta olardyń degenine kónbeımiz!» dep uran­dady Lısıstra. Aqyr sońynda er­kek­ter áıelderiniń aıtqandaryna kónip, so­ǵysqa barýdan bas tartyp, bılik jaý­las­qan jaqpen kelisimge kelýge ýáde be­redi.

Bir kezde Evrıpıdti jalań sezimdi jyrlaǵany úshin qatty synǵa alǵan Arıs­tofan, bul joly ózi de áıelderdi sah­naǵa jalańash kúıinde shyǵarýdan qy­sylmady. «Men mundaı uıatsyz kóri­niske ádeıi bardym. Erkekterdiń taǵy da maǵynasyz so­ǵysta qyrylyp, áıelderdiń jesir, bala­lardyń jetim qalǵanyn kórýden góri áıelderimizdiń jartylaı jalańash de­nesine az ýaqytqa bolsa da kóz salyp qoı­­ǵanymyz aıyp emes shyǵar. Onyń ústine, sahnada jartylaı jalańash júrgen áıel­der eshqaısylaryńyzdyń basy baıly áıel­derińiz emes, aktrısalar. Ári-beriden soń, olardyń keıbireýleri erkek. Men bul amal­ǵa eriksiz bardym!», dep túsindirdi Arıs­tofan ózine tán ıýmormen spektakl bitken soń.

Peloeponnes soǵysynyń  aıaqtalar shaǵynda Afına halqy buryn-sońdy bolmaǵan kedeıshilikti bastan keship, el asharshylyqqa uryndy. Biraq soǵystyń aıaqtalyp, beıbit ómirdiń lebin sezgen afınalyqtar alda turǵan tynysh za­mannyń tátti úmitimen rýhtanyp, bul qıyn­dyqqa da tóze bildi. Afına qalasy qańyrap qaldy. Soǵystyń qaınap turǵan shaǵynda talaı erlik pen tapqyrlyq tanytqan ásker basylarynyń kóbisi ne ólip, ne basqa jaqtan nan tabýǵa kóship, keıbireýleri jazaǵa tartylyp, ólim jazasyna da kesildi, endi bireýleri jer aýdaryldy. Bas báıgege ıe bolǵan «Qurbaqalar» komedııasynan soń Arıstofannyń da ótkir satırasy «jumsaq» komedııalarmen astasa bastady. Burynǵy  uly aqyndardyń bári qaıtys bolyp, birin-biri synap, kelemej etip júrgen Kratın men Evpolıs ta o dú­nıelik bop ketti. О́mir boıy aıtysyp, arpalysyp ótken Kleon da Arıstofandy ne zań júzinde, ne moraldyq turǵyda bir­jolata jeńe almaı, ekiudaı kúıi máńgilik kóz jumdy. Sofokl men Evrıpıd te ómir­men qosh aıtysty. Ne qarsylasy, ne pikir­les zamandasy qalmaǵan Arıstofan da Afı­nanyń qýraǵan kári emenindeı jalǵyz qaldy.

Onyń sońǵy komedııalarynda bu­ryn­­ǵydaı ýytty satıra birte-bir­te ót­kirliginen aırylyp, belgili bir oqıǵa­lardy ǵana kúlkige aınaldyrǵan áljýaz ıýmorǵa quryla bastady. Onyń ózi qoıǵan sondaı pesalarynyń biri – «Plýtos» («Baılyq») boldy. Turmystyq deńgeıdegi komedııa bop sanalǵanmen, munda da Arıstofanǵa tán ótkir syn kórinis taýyp qalyp jatty. Plýtos – adamdarǵa  baı­lyq úlestiretin Qudaı. Onyń eki kózi de soqyr. Sonyń saldarynan baılyqqa adal eńbektiń adamdary emes, ár túrli pysyqtar men alaıaqtar kenelip jatty. Osyndaı  ádiletsizdi kórip júrgen halyq Qudaıǵa degen senimnen aırylyp, Ádildik ornatýdyń jolyn izdestire bastaıdy. Aqyr sońynda afınalyq qarapaıym tur­ǵyn Baılyq Qudaıy Plýtosty emdep, jaryq dúnıege kózin ashady. Osydan keıin Ádildik ornap, baq pen baılyq árkimniń eńbegine qaraı teń bóline bastaıdy.

Grek ádebıetiniń kóptegen tarıhshylary Arıstofannyń bul shyǵarmasyn baıaǵy sarynda emes, jańa sarynda, ıaǵnı, ortasha komedııa sarynynda jazylǵan dúnıe dep baǵalady. О́ıtkeni munda burynǵydaı hor da, bastaýshy da joq, jekelegen tulǵalardy mineý de joq, saıasattan irgesin aýlaǵyraq salǵan sıtýasııalyq orta qol komedııa dárejesinen asa qoıma­ǵan «qatardaǵy» kúlki ǵana bar edi. Áde­bıet zertteýshilerdiń bul pikirimen ke­­lis­­peýge de bolady, óıtkeni, qansha orta qol komedııa bop sanalǵanmen, bul shyǵar­mada Arıstofanǵa tán «eski» satı­ranyń «yzǵary» áli jeldeı esip turdy. «Orta deńgeıdegi» komedııalardyń dúnıege kelýin bireýler Arıstofannyń jasy kelgendiginen dep topshylasa, endi bir zertteýshiler onyń bılikpen ómir boıy arpalysýdan sharshaǵandyqtan dep esepteıdi. Qalaı degenmen de, bul jerde basy ashyq bir nárse bar edi, ol – demokratııalyq  prınsıpterdiń álsirep, el bıleýshi tırandardyń kúsheıýi edi.

«Plýtostan» soń ol eki pesa jazdy. Biraq ony qoıǵan ózi emes, onyń balasy Arar edi. Pesany ózi qoımaı balasyna tapsyrýy arqyly Arıstofan óziniń muragerin taǵaıyndap ketkendeı boldy. Ákesiniń pesasyn qoıyp bitken soń Arar óziniń eki baýyry Fılıpp pen Nıkostrat úsheýi birigip áke jolyn jalǵastyryp, ózderi jazǵan jańa shyǵarmalaryn sahna­ǵa shyǵardy. Balalary jazǵan pesany Arıs­tofan kórdi me, kórmedi me, ol jóninde málimet joq.

Qaharly patsha Aleksandr Makedon­skıdiń tusynda álsireı bastaǵan grek satırasy ol ólgen soń qaıta jandanyp, oı erkin­digi men demokratııa qaıta qalpyna keldi.

Biraq Arıstofan, Evrıpıd, Eshıl, Sofokl jáne basqa da dramatýrgter bıikke kótergen Grekııanyń uly dramatýrgııasy qaıtyp qalpyna kele almady. Osy uly shoǵyrdan soń dramatýrgııa men teatr óneri Rım jaqqa qonys aýdara bastady.

Dúnıe kezek degen osy bolsa kerek!

Dýlat ISABEKOV