«Atyńdy «Qyzyljar» dep babam qoıǵan»

Qalany patsha áskeriniń 1752 jyly salyna bastaǵan «Petropavl» atty qorǵanynan ósip shyqty degenge senetinder kúni búginge deıin kóp. Qorǵandardyń ózi qazaq jerin basyp alý maqsatymen salynǵany belgili. Jergilikti tarıhshy V.Chernıkov olar kolonıaldyq basyp alýshylyqtardyń quraly retinde salynyp, «nachavsheesıa rashıshenııa kazahskıh zemel stoıt v odnom rıadý s podobnoı polıtı­koı sa­rızma provodıvshıesıa v HVIII-HIH vv. v Bashkırıı ı Sıbırı...» dep pat­shalyqtyń otarshyldyǵyn aıyptaǵan.

Osyndaı maqsattaǵy qorǵandar qalaǵa aınalýy múmkin be? Múmkin emes. Qorǵannan qala ósip shyqpaıdy, onyń janyna kóp bolsa shaǵyn eldi meken uıysýy múmkin. «Petropavl» qorǵany salynǵan «Novoıshımskaıa» shekaralyq beldeýiniń boıyna 11 qorǵan, 32 bekinis, 42 maıak tur­ǵy­zylǵan. Petropavl sonyń bireýi ǵana. Biraq solardyń basqa birde bireýiniń tóńiregine qala ósip shyqqan joq. Eger qala qorǵannan ósetin bolsa, basqalar nege qalaǵa aınalmaǵan?

Tek Qyzyljarǵa salynǵan qor­ǵannyń mańy ǵana qalaǵa aınal­dy, óıtkeni bul jer ejelden qazaq qonystary bolǵan kóp rýdyń ata­mekeni edi. «Kırgızskoe hozıaıstvo Ak­­mo­lınskoı oblastı» degen jınaqta bul aımaqty HVII ǵasyrda 117 qazaq aýyly meken etkeni jazylady. (Kırgızskoe hozıaıstvo Akmolınskoı oblastı»., SpB.,1910 g., 1 tom., 33 str)

«Qyzyljar kóp qazaqqa arman jersiń,

Talaıdan biz sekildi qalǵan jersiń.

Kereıde Tolybaı synshy týyn tigip,

Naızasyn qanǵa boıap alǵan jersiń.

Atyńdy «Qyzyljar» dep babam  qoıǵan

Qondyryp saǵan qosyn kóńili toıǵan...»,

dep Segiz Seri jyrlaǵan. Al Toly­baı synshynyń HVII ǵasyrda ómir súrgen adam ekeni belgili. Ber­tinirek Qyzyljar qonysyn Aty­ǵaı­dyń Dáýletáli degen baıy meken etkenin Sábıt Muqanov jazdy. «Áýlıe Petr» (Petropavldyń alǵash­qy ataýy) qor­ǵany bolsa tek HVIII ǵasyrdyń ekin­shi jartysynda salyna bastap, 1770 jyly ǵana aıaqtalǵan. 

Esildiń jaǵasy sýy mol, qalyń to­ǵaıly, adamǵa da, malǵa da jaıly jer bol­ǵandyqtan qazaq ony ejelden mekendegen. Qalyń ósken ormany patsha áskeri qorǵan salý úshin otaǵanǵa deıin qysta malǵa pana, mol qoryq bolǵan. Birneshe aýyldar qatarlasa qystaýlar salǵandyqtan, «Qyzyl jardyń» etegi «En qystaý» dep atalǵan.

Patsha sheneýnikteri qorǵan salyp jatqanda Abylaı han da ózine osy jerden aǵashtan qystyq úı salǵyzǵanyn bilemiz. Onyń qurylysy 1762 jyly bastalǵan. Keıin ol úı órtenip ketip, ornyna «posolskıı dom» salynǵan. Artynan lazaret retinde de paıdalanylǵanymen, halyq arasynda «Abylaıdyń aq úıi» degen ataýmen tanylǵan. Qazir qalpyna keltirilgen úı mýzeıge aınalyp, halyqqa qyzmet etip tur. «Rossııa ı kazah­skıe hanstva v HVI-HVIII v.v» degen jınaqta akademık V.Basın: «dlıa nego (Abylaıǵa – J.S.) byl pos­t­roen derevıannyı dom blız rekı Ishı­ma v gorah Engıstaý» dep jazǵan edi.

Petropavldyń tarıhyn uzaq jyldar zerttegen jergilikti ólketanýshy M.Benıýh: «po prosbe Ablaıa, dlıa prebyvanııa ego postroen prıamo k krepostı svıatogo Petra, vverh po reke Ishım, v gorah Engıstaý 765 g. derevıannyı dom» dep jazǵan. Budan basqa da derekter jeterlik, sonyń ishinde osy jerden patshalyq Abylaıǵa jyl saıyn astyq berip otyrǵany týraly da málimetter bar. Abylaıdyń ózi 1759 jyly patshaǵa hat jazyp, osy jerde saýda ortalyǵyn ashtyrǵan. «SKO: Stranısy, letopısı rodnogo kraıa» degen jınaqta osy hattan mynadaı úzindi keltirilgen: «...proshý je ıa ı moı narod, chtob dozvolıt v krepostı Svıatogo Petra kırgız­sam vymenıvat mýký ı krýpý». Árı­ne shaǵyn qorǵannyń ishinde saýda júr­gizilmeıdi, oǵan úlken kerýender kire almaıdy. Sondyqtan saýda onyń tóńiregindegi Qyzyljar qonysynda bolǵan. Osyǵan Abylaıdyń Qytaı boǵdyhanyna jazǵan hatyndaǵy mynadaı sózder dálel:

Rossııa halqymenen salhy qylyp,

Shartnama qaǵaz jazyp, elshi júrip:

Ortada saýdahana salyp qoıdyq,

«Qyzyljar» atty qala biz saldyryp...

(G.Mýkanova., «Sentralnaıa Azııa cherez prızmý otnoshenıı Rossıı-Kazahstana-Kıtaıa»., P-pavl.,2001 g., 493 str)

Saýda ortalyǵynyń mańaıyna halyq keıinnen baspana turǵyza bastaǵan. Alystan keletinder úshin kerýen saraılar salynǵan. Qazaq dalasy ǵana emes, Hıýa, Buharadan kerýender, Tatarstan men Bashqurtstannan, Reseıdiń ortalyq qalalarynan taýar tıegen júkti arbalar kóshi kelgen. Solardyń birazy jańa, jaıly qonysqa baspana turǵyzyp, qalyp qoıǵan. «Petropavl» qorǵanyndaǵy áskerden bosaǵan kári soldattar men múgedekter de osynda úı salyp, turǵyndar sanyn arttyra túsken. Sóıtip qala ósip shyqty. Ony Qazaq dalasy ejelden Qyzyljar dep atady, al patshalyqtyń ishki is qaǵazdarynda «krepost sv.Petra» dep jazyldy. Al «Abylaıdyń aq úıi» de, saýdahana da – bári qazirgi Petropavl qala­synyń aýmaǵynda.

Mundaǵy alǵashqy turǵyndar arasynda musylman halqynyń ókilderi kóp bolǵan. 1785 jyly Orynbor ekspedısııasyn bastap, qazaq dalasyn alty jyl zerttegen akademık Falk Qyzyljar týraly: «...osynda turatyn az ǵana kazaktar men múgedekterden basqa halyqtyń bári azııalyqtar. Úı sany 172, adam sany 914» degen derek qaldyrǵan.

Tipti HIH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryna deıin mundaǵy orys ultynyń úlesi tómen bolǵan. Sol jyldardaǵy qala basshysy V.Cheremısınov qala tarıhy týraly mynadaı derek qaldyrǵan: «Vskore krepost sv. Petra sdelalos glavnym pýnktom menovoı torgovlı s Hıvoı, Býharoı, Tashkentom ı malo po malý na lýgovoı chastı berega Ishım selo smeshannoe naselenıe ız pereselıvshıhsıa býharsev, tashkentsev ı naehavshıh ız vnýtrennıh gýbern tatar, preımýshestvenno ız gorodov Kazanı, Kasımova ı sredı kotoryh rýsskıe sostavlıalı tolko voennyı otrıad» (L.Kýznesov., «Kratkıı ıstorıcheskıı ocherk Petropavlovska Akmolınskoı oblastı»).

Mine, osy dáıektiń bári Qyzyljar­dyń «Petro­pavl» qorǵanynan emes, onyń tóńiregindegi beıbit maqsat­qa qoldanylǵan qonystardan ósip shyqqan qala ekenin kórsetip tur. О́kinishtisi sol, áli kúnge deıin osynaý ásem qalamyz jergilikti ataýmen emes, bizdi otarlyq ezgige túsirý maqsatymen salynǵan áskerı qorǵan­nyń atymen atalady...

«Bul jer bos jatqan ıesiz meken bolǵan, soǵan patsha áskerleri qorǵan salǵan, qala sodan ósken, sondyqtan onyń qorǵan atymen atalǵany durys» deıtin birjaqty pikirdi ustanýshylar da óktemzorlyqtaryn qoıar emes. Ras, Keńes Odaǵy jyldarynda qala turǵyndarynyń arasynda ózge ult­tardyń úlesi artty. Qyzyljar Reseı­den Ortalyq Azııa men Sibirge bara­tyn toǵyz joldyń torabynda orna­las­qandyqtan, onyń syrttan kelgen halqy Keńes jyldaryndaǵy túr­li dúrmekterdiń áserimen kúrt kóbeı­di. Aldymen qurylysy 1921 jyly bastalǵan Petropavl-Kók­she­taý («PetroKok») temir­jolyn tartý­ǵa ortalyq Reseıden jumys­shy­lar ákeldi. Maǵjan osy joldy salý saıasatynyń astaryn birden tany­­ǵan. Sondyqtan «Shoıyn jol» óleńin­de ol ekonomıkalyq pro­gressti maq­tamaıdy, qaptap kelgen kelim­sekterdiń kesirinen «Basqan anaý jol jaıyna, Basylǵan anaý el jaıyna» kóbirek qaıǵyrady. Árıne aqyn temirjoldyń ekonomıkalyq paıdasy bolaryn bildi, biraq sonyń syltaýymen kelimsekterdiń esepsiz úıilgeninen qoryqty.

«Keseldi bolmaı aıaǵy,

Baıaǵy baılyq – baıaǵy

Qolynda mal bar ma eken?

Bolmasa: «Ony ıt jegen» dep,

Kempir, shal, bala, azamat

Stansııa bitkendi aralap,

Kózin súzip júr me eken?» – deıdi ol.

Soǵys jyldarynda birneshe zaýyt-fabrıka jumysshylarymen birge Qazaqstanǵa kóshirildi, odan ári Tyń kóterý naýqany jalǵasyp, Reseıdiń túkpir-túkpirinen kelip, osynda qalyp qoıǵandardyń esebinen jergilikti halyqtyń úlesi shaharda 8-9 paıyzǵa deıin tómendedi. Álbette, mundaı jaǵdaıda Petropavldy Qyzyljar dep ataýǵa eshkim mán bermeıtini de anyq edi.

Alaıda bir kezde ol Qyzyljar dep resmı túrde de atalǵan... 2008 jyly «Egemenge» jazǵan «Qyzyljar» dep resmı túrde atalǵan» atty maqa­la­myzda 1925 jylǵy 18 shildede Pet­ro­pavl qalasy ortalyǵy bolyp taby­­latyn Aqmola gýbernııalyq at­qarý komıtetiniń tóralqasy qala­ny «Qyzyljar» dep ataý týraly sheshim shyǵarǵanyn jazǵanbyz. Ony Qazaq Ortalyq Atqarý komıteti: «Pos­tanovlenıe Akmolınskogo gýbıspolkoma ot 18 ııýlıa 1925 goda o pereımenovanıı g.Petropavlovska v g.Kzyl-Jar podtverdıt ı vozbýdıt pered VSIK-om hodataıstvo ob ýtverjdenıı etogo pereımenovanııa» degen arnaıy qaýlysymen bekitken. Osydan keıin sol kezdegi barlyq resmı oryndar qalany «Qyzyljar» dep ataı bastaǵan. Qazaq, orys tilderindegi gazetter de «Qyzyljar» dep jazatyn bolǵan. Biraq... biraq bul ataýdy Máskeý bekitpegen. Osynyń ózi túsiniksiz edi. О́ıtkeni dindi joqqa shyǵaryp jatqan bolshevıkter ókimeti nege hrıstıan dininiń apostaldary Petr men Pavelge jabysyp qalǵan. Bekitpeý týraly hatty da resmı túrde jibermeı, tek Qazaqstannyń Máskeýdegi ókildigine eskertken. Osyǵan baılanysty biz: «osy hattyń ózi joǵarǵy ókimettiń jasaǵany emes, dinshil bir sheneýniktiń óz tarapynan astyrtyn jibere salǵan jazbasy sııaqty» dep kúdik keltirgen ekenbiz. О́ıtkeni dinge qarsy bolyp jatqan resmı ókimet din ıeleriniń atyna jabysyp qalmas edi ǵoı. Onyń ústine sol jyldary basqa qalalardyń ataý­laryn (mysaly, Sarısyndy Stalın­grad, Sarskoe selony Krasnoe selo, t.t.) jappaı ózgertip jatqan bolshevıkter Petropavldy da qaldyrmas edi.

Búginde zaman ózgerdi. Táýelsiz Qazaqstanda ultara­lyq tatýlyqty tý etken, eldiń jarqyn bola­shaǵyna senetin, memleket quraýshy ulttyń tarıhı-mádenı qundylyqtaryn qurmetteıtin, tolerantty jańa qoǵam qalyptasty. Sondyqtan qala ataýyn tarıhı ataýyna ózgertý máse­lesin óńir jurtshylyǵy da qol­daı­dy dep úmittenemiz. О́ıtkeni bul ataý osy óńirde turyp jatqan azamat­tarymyzdyń múddesine eshqandaı nuqsan keltirmeıdi. Kerisinshe eldik rýhty kóterip, halyqty uıystyrýǵa, demografııalyq ahýaldy jaqsartýǵa sony serpin berýi tıis.

PETROPAVL