Ulttyń uly tarıhynda kóne Taraz shaharynyń ózindik orny bar. Endi kóne qalanyń tarıhı nyshanyn saqtaı otyryp, ony qaıta jańǵyrtý, týrıstik ortalyqqa aınaldyrý – búginniń isi. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev qasıetti Ulytaý jerinde ótken halyqaralyq týrıstik forýmda «Ata-babalarymyzdyń rýhyn týrızmniń ozyq úlgileri arqyly dáripteýimiz kerek», degen bolatyn. Osy maqsatta Tarazdyń irgesinen boı kótergen «Tekturmas» etno-tarıhı kesheni ejelgi shahar tarıhyn tolyq beıneleıtin nysan deýge bolady. Keshen Talas ózeniniń joǵarǵy jaǵalaýyndaǵy Tekturmas taýynyń bıik taý betkeıinde 24 gektar aýmaqty alyp jatyr. Tarıhı ańyzdarǵa qaraǵanda, Tekturmas áýlıeniń azan shaqyryp qoıǵan esimi Sultan Mahmut eken. Taǵy bir derekterde onyń Qarahan dáýirinde áskerbasy bolyp qyzmet etkeni baıandalady. Jalpy, Tekturmas kesenesi Tarazda ilgeriden bar. Al jańa ashylǵan «Tekturmas» tarıhı kesheni Áýlıeata óńirindegi ortaǵasyrlyq túrki elderiniń qasıetti mekenin kórsetetin, túrki tarıhynan syr shertetin tarıhnama retinde ári halqymyzdyń rýhanı jan-dúnıesin baıytyp, týrızmdi damytý maqsatynda salynǵan. Ǵajaıyp keshen Taraz tarıhynyń barlyq kezeńin qamtıtyn birneshe arhıtektýralyq qurylymnan turady.
Tarıhı keshendi tamashalaý áıgili Talas ózeni arqyly ótetin kópirden bastalady. Kópirge kireberis jerde eki úlken stella turǵyzylǵan. Dóńgelek kún tárizdi tastyń birinshi betinde Uly Batys túrki qaǵandarynyń tańbasy beınelense, ekinshi betinde túrki halyqtarynyń nanym-senimindegi Táńir qusy Samuryqtyń beınesi kórsetilgen. Túrki halyqtarynyń aıbarly belgisine aınalǵan arystannyń eki beınesi aq tústi mármár tastan quıylyp, kópir aıaqtalatyn jerdiń eki jaǵynda ornatylǵan. Músinderdiń bıiktigi 4 metr, salmaǵy 3 tonna. Arystandardyń túr kelbeti qazba jumystary kezinde tabylǵan artefakt beınesi boıynsha jasalǵan. Ejelgi mıfologııada ańdardyń patshasy arystan óz aýmaǵy men óz úıirin qorǵaıtyn, bılik pen baılyqtyń sımvoly bolyp eseptelgen. Al keshenge kireberistegi «Kóne Taraz» qaqpasy «Tekturmas» etno-tarıhı kesheniniń aıbynyn arttyryp tur. Shyǵys stılinde salynǵan qaqpanyń bıiktigi 10 metr, eni 14 metrdi quraıdy. Qaqpanyń eki jaǵynda kúzet turatyn bıik munaralary bar. Al ortasyndaǵy qasbetteri ár túrli oıý-órnektermen bezendirilgen. Onyń birinshi beti «Tekturmas etno-tarıhı kesheni» degen jazýmen áshekeılense, ekinshi betinde «Tarıh – tektiliktiń belgisi» degen jazý jazylǵan. Qaqpanyń eki shetindegi munaralardyń irgetasy jergilikti tabıǵı tastan qalansa, al qabyrǵalary travertınmen qaptalǵan. Munaralardyń aldyńǵy jaǵynda naıza jáne qylyshpen qarýlanǵan saýytty eki jaýyngerdiń músindik beıneleri bar. Qos jaýynger músininiń boıy 2 metr, al salmaǵy 300 keli bolady. Keshenge kireberisten bastalatyn baspaldaqtar men ishki joldardyń barlyǵy jergilikti tabıǵı qyzyl tastan jasalǵan. Baspaldaqtyń eki jaǵyndaǵy arnaıy aq tastardan jasalyp, ejelgi petroglıftermen áshekeılengen eskertkishterge Taraz óńirinen shyqqan tarıhı tulǵalardyń, ıaǵnı on tórt qaǵan men oıshyl ǵulamalardyń esimderi, olardyń bılik etken ǵasyrlary qashalyp tańbalanǵan. Munda jazylǵan bizdiń dáýirimizge deıingi VII-VIII ǵasyrlardaǵy áıgili Turan bıleýshisi Alyp Er Tońǵa esiminen bastap HV-HVI ǵasyrlarda Moǵolstan memleketiniń negizin qalaýshy Zahır Ád-Dın Babyrǵa deıingi qaǵandar men ǵulamalardyń esimderi urpaqqa ulaǵat ekeni sózsiz. Bul jerden áýlıe Tekturmas, shyǵys oıshyly Júsip Balasaǵun, túrki ǵalymy Mahmud Qashqarı, áıgili Talas quryltaıyn uıymdastyrýshy Qaıdý hannyń esimderin kórýge bolady.
Al baspaldaqtan joǵary kóterilgen boıda uly babamyz Áýlıeatanyń eńseli eskertkishi bar. Tarıhı derekterde Áýlıeatanyń Qarahan áýletinen shyqqan han Shah-Mahmud Buǵra Qarahan ekeni aıtylady. Aısha bıbi ómirden ótkende, onyń basyna mazar saldyryp, ózi qalǵan ómirin keseneni kúzetip ótkizgendikten, el aýzynda Áýlıeata atalǵan delinedi. Sonymen qatar Áýlıeatanyń ejelgi Taraz topyraǵynda Islam mádenıetin qalyptastyrý jolynda eńbek etkeni aıtylady. Búginde shahar ortalyǵyndaǵy Qarahan kesenesi HI ǵasyrdan beri saqtalyp kele jatqan kóne sáýlet úlgisi retinde qundy. Jańa boı kótergen Áýlıeata eskertkishiniń salmaǵy 10 tonna. Aq tústi mármár tastan quıylǵan eskertkish postamentiniń bıiktigi 8 metr, al músininiń bıiktigi 13 metrdi quraıdy. Bul elimizdegi eń úlken eskertkish bolyp sanalady. Eskertkishten ulylyq pen danalyqtyń beınesin kórýge bolady. Abyz tulǵa qos alaqanyn jaıyp, Jaratýshydan eline baq-bereke tilep turǵandaı keıipte berilgen. Al odan beride Tekturmas taýynyń Talas ózeni jaǵyndaǵy eń bıik betkeıinde Taraz qalasyn joǵarydan kórýge arnalǵan alańsha ornalasqan. Bul alańda qus ushý bıiktiginen Tarazdyń tynysy men Talas ózeniniń aǵysyna qarap, aınaladaǵy tarıhı dúnıelerdi tamashalaýǵa barynsha múmkindik jasalǵan. Al tamashalaý alańshasynyń ortasynda arnaıy bıik tastan jasalǵan bılik belgisi – Laýha tuǵyry ornatylǵan. Sımvolıkalyq belginiń eń ushar basynda álemdi jaratýshy Alla Taǵalanyń qasıetti Quran Kárimdegi uly sózi «Alladan basqa eshbir Táńir joq. Ol tiri, tolyq meńgerýshi» degen Quran súresi jazylǵan. Laýhanyń Quran aıaty jazylǵan jeriniń astyńǵy jaǵynda túrki halyqtarynyń tastaǵy tarıhy – áıgili Kúltegin babamyzdyń kóne rýna-túrki tilindegi jazýy beınelengen.
Alaıda, alyp arhıtektýralyq qurylys munymen toqtap qalmaıdy. Josparda keshenniń ekinshi, úshinshi kezeńderi bar. Bolashaqta «Tekturmas» etno-tarıhı kesheni qosymsha tarıhı jáne tanymdyq nysandarmen keńeıtiledi dep josparlanýda. Jospar boıynsha munda endi ejelgi qalalar men qamaldar qabyrǵalarynyń úlgisine sáıkes, ortaǵasyrlyq qorǵandar men dýaldardyń kórinisi salynady. «Kóne Taraz» qorǵany ejelgi kerýen-saraılar men sıtadelderdiń dástúrli arhıtektýralyq beınesi boıynsha jasalady. Sonymen qatar tarıhtaǵy Atlah shaıqasy men Ańyraqaı shaıqasynyń tasqa qashalǵan tarıhı beınesi monýmentaldyq qabyrǵa betinde kórinis tabady. Budan ózge de josparlar bar. Al búgin «Tekturmas» kesheninde Alyp Er Tońǵa bastaǵan qaǵandar men danyshpandardyń, Áýlıeata men Tekturmastyń rýhy qalyqtap turǵandaı áser etedi. Kóz aldymyzǵa zamanalardyń uly kóshi, tarıhtyń taǵylymdy sabaqtary elesteıdi.
Jambyl oblysy