«Eger uıalmasań, bilgenińdi isteı ber!». Bul áýelgi Adam (ǵ.s) ári sońǵy aqyrettik Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambarǵa deıin ózgerissiz jetken birqatar ulaǵattar ishindegi adamdy kilt toqtatatyn erekshe oqshaý hadıs. «Asyl sózge ólim joq» demekshi, quny es jıdyrtatyn ósıet. Bilgenin isteý degen – haıýan tirlik. Al odan joǵary turý – adamılyq. Adam oıynda bir ǵana ótirik pen sanada sál qııanat bolsa, keýdedegi júrektiń kirlenýine jetip artylady. Al qol urlyqqa, aıaq aramǵa júgire berse, onda boıdan uıat ketti degen sóz. Jalpy, uıat degen ne, ony kim qalaı paıymdap júr, paıyzy qansha?
Qazaqtyń keńdiginde abyroı, ar-namys, qadir-qasıet uıattyń týystary. Alaıda, uıat kúnniń kózinen kóleńke izdegen Kúnikeı qyzdaı, adam tabıǵatyna ólsheýsiz jasyrynǵan qysymdy kúsh ekenin kóbisi bile bermeıdi. Ol árkimge árqalaı emes, barsha adamzatqa birdeı egilgen tabıǵı ekpe. Rýhty taza ustaıtyn ımanmen tamyrlas tuqym. Adamılyqtyń qazyǵy, adamgershiliktiń atasy, izgiliktiń anasy.
Bir adamdy uıattylyqqa shaqyryp otyrǵan sahabany Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambar toqtatyp «Uıat sózben sińdiretin dúnıe emes, ol ımannan» degeni bar. Al «Rasynda, árbir dinniń ózine tán minezi bar. Islamnyń minezi – uıat. Uıat pen ıman tyǵyz baılanysty» degen hadıste musylmannyń bolmysy jatyr. Budan boı men aýyz qýysty taza ustaý, nekelesý, uıat saqtaý tárizdi jan men tán tazalyǵy paıǵambarlar dástúri bolyp qalyptasqan.
«Ádeptilik, arlylyq pen mahabbat – qabirden ári ótkendegi úsh joldasyń» degendi bilgen atalarymyz ar-uıatpen týyp, abyroımen dúnıe salǵan táýirlerimiz. Olar pulǵa aryn satqan, buldanǵan, kekireıgen, túrli-tústi anturǵannan sabaq ala bilgen aqyldylar. Uıatsyzben ustaspaǵan, ony tyńdap, tilin tárbıelegen, oǵan qarap qylyǵyn túzegen. Aldyna atoılap kelgen jónsizdi jumsaq tilimen jónge keltirgen, ádepsizdi ádemi sózimen shyǵaryp salǵan.
Adamnyń túısik qyzmetin júıeleýshi ádep. Uıat osy ádeptiń bir múshesi. Ol sanaǵa shek, tilge tıek, júriske toqtam. Úsh túrli uıat, ıaǵnı Alladan, adamnan, ózinen uıalý bar. Uıattyń Uly Iesi Jaratýshydan adamnyń uıalýy tıisti. Jany muryn ushyna jetkende, saýdasy tyǵyryqqa tirelgende, otbasy qıyndyqqa ushyraǵanda, oǵan alaqanyn tosyp, eki qolyn uıalmastan jaıady, jylana suraıdy. Al Allanyń buıryqtary men tyıymyna kelgende, boıyn ne oıyn usynbaq túgili, umytyp ketedi. Mine, osy tusta adamnyń uıaty ólshenedi. Alladan uıalý – Jaratqanǵa qurmet, Allanyń nazaryn árkez seziný, onyń aldynda abyroıyn saqtaý degen mán. Alaıda, bul mán ekiniń birinen tabyla bermeıdi. Al adamdardan uıalý – ózgege qurmet. О́zinen uıalý – ózin syılaǵany, uıatymen úndeskeni. Máselen, ómirde «О́zin tanyǵysy kelgen adam jalǵyz qalǵandaǵy ahýalyna qarasyn» degen ǵulamalar bar. Tipten «Adamdardan uıalǵansha, ózińnen óziń uıal», «Uıaty joqqa dáris joq» deıdi.
О́tken zamannan úsh jaqsy bar. Olar: «Erdiń uıaty jaqsy, áıeldiń uıaty odan jaqsy», «Ár adamnyń ádil bolǵany jaqsy, basshynyń ádildigi odan da jaqsy», «Qarttyń táýbeliligi jaqsy, jastardyń táýbeli bolýy tipten jaqsy».
Álbette adamdy «Betsiz» dep júzinen, «Uıaty bar» dep, isinen tanıtyn halyqtyń kózi týrashyl. Bir oıshyldyń «Uıatsyz adam ıtten de jaman» degenin oqyp, ıtten uıat izdegenine tańǵaldym. Alaıda, qazannyń qaqpaǵyn ańdýshyda mynadaı bir ádep bar eken. Alabóten jerge baryp, nájisin shyǵarady da, topyraqty burqyrata otyryp, tórt aıaǵymen kómedi, sosyn ornynan jyljıdy eken.
Ár úıdiń qos áýlıesine shańyraqtyń bosaǵasy shattanyp, qýanyshtan shalqıdy eken. О́kinishtisi, búginde olardyń kózderi ketse, urpaǵy muraǵa balqıtyn boldy. Áke men ananyń ómir boıy tirnektep jınaǵan dúnıesine talasyp, belderi búgilip ózderi jınaǵandaı, bet jyrtysyp, aqyrynda aǵaıyn men aǵaıyn, abysyn men abysyn, bala men balanyń arajigi ashylyp, birin-biri sottyń aldyna súıreleý kóbeıdi. Osy biz baýyrymyzdy shettetip, aǵaıyndyqtan ajyrap, uıatsyz bolǵan joqpyz ba?
Musylman ulylyǵyna kósem bolǵan Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambarymyz «Uıat ketse, ekinshisi de ketedi» dep, uıat pen ımandy egizdese, ultynyń kemeńgerligine dana bolǵan Abaı atamyz «Kimniń uıaty joq bolsa, onyń ımany da joq» dep maquldaıdy. Al qazaqtyń qarapaıym rýhanı shekarasy bir ǵana «Uıat boladysy». Endeshe, uıaty bardyń ımany tiri, uıaty joqtyń ımany óli. Uıattylyq bettiń oty, uıatsyzdyq rýhtyń óshken shoǵy!
Nurlan qajy BAIJIGITULY,
dintanýshy ımam