Baǵyna balaǵan, tirligim dep sanaǵan baıtaǵynda qazaq jurty bir kezderi azshylyqqa urynyp, kópke jáýdireı qarap, japalaq tirlik keshse, qazir ultymyz, irgeli jurtymyz kıeli topyraǵynda 65 paıyz mejege jetip, kemi jetilip – BUU ólshemine den qoısaq, ulttyq sıpatqa ıe bolyp ulttyq memleket deýge til kele bastady. Muny Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sózimen aıtsaq: «Babalarymyz tiri bolý úshin bir bolsa, biz árdaıym iri bolý úshin bir bolýymyz kerek. Biz bárimiz bir atanyń – qazaq halqynyń ulymyz. Bárimizdiń de týǵan jerimiz bireý – ol qasıetti qazaq dalasy».
Baǵyna balaǵan, tirligim dep sanaǵan baıtaǵynda qazaq jurty bir kezderi azshylyqqa urynyp, kópke jáýdireı qarap, japalaq tirlik keshse, qazir ultymyz, irgeli jurtymyz kıeli topyraǵynda 65 paıyz mejege jetip, kemi jetilip – BUU ólshemine den qoısaq, ulttyq sıpatqa ıe bolyp ulttyq memleket deýge til kele bastady. Muny Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sózimen aıtsaq: «Babalarymyz tiri bolý úshin bir bolsa, biz árdaıym iri bolý úshin bir bolýymyz kerek. Biz bárimiz bir atanyń – qazaq halqynyń ulymyz. Bárimizdiń de týǵan jerimiz bireý – ol qasıetti qazaq dalasy».
Osy qazaq dalasynda el bolǵaly beri tórtkúl dúnıeniń ár túkpirine ıtelginiń tepkisindeı ústem tepkiden bas saýǵalap ketken qandastarymyz talaı ret ańsap kelip tabysty, tanysty. Iаǵnı 5 mıllıonnan asa baýyrlarymyz, árbir syrttaǵy úshinshi qazaq qazaq topyraǵyna tabany tıip shúkir dep shúıirkelesti, barysyp kelisti, aǵylyp atajurtyna oralǵandar da az bolmady. Bul ulttyq demografııamyzdyń damýyna da zor septigin tıgizdi.
Úlkenderdiń arasyndaǵy qarym-qatynasty jas urpaqpen de jalǵastyrý, olarǵa babalarynyń taban izi qalǵan jerge shaqyryp izdeıtin eli, joqtaıtyn jurty bar ekenin bilgizý máselesi osydan 10 jyl buryn qolǵa alynǵan edi. Munyń arǵy jaǵynda ózge memlekettiń jerine kindik qany tamyp, sol eldiń ónegesin kórip, tilin meńgerip, bilimin alyp júrgen ul-qyzdy táýelsiz Otanymen tanystyrý, qasıetti qazaq tiliniń nárimen sýsyndatý jónindegi keleli oı jatqan bolatyn. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Shetelde turatyn otandastardy qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamasy týraly» Jarlyǵy men Úkimettiń arnaıy qaýlysyn iske asyrý maqsatynda «Qazaqstan – ata jurtym, qasıetim – ana tilim» atty halyqaralyq olımpıada uıymdastyryldy. Shynynda, ártúrli álipbımen jazatyn, bilim standarty da bizden bólek, oqý quraldary da ózgeshe jastardy ata jurtyna shaqyrý jumysyna alǵash bas-kóz bolǵan, óz elimizdegi urpaqqa jaǵdaı jasaı otyryp, shetelderdegi qazaq dıasporasynyń balalaryn da nazardan tys qaldyrmaý nıetin alǵa shyǵarǵan ult janashyrlary, sol tustaǵy Bilim jáne ǵylym mınıstri J.Kúlekeev pen «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń burynǵy, qazirgi dırektorlary T.Bıtýova men Sh.Qırabaeva bolǵanyn aıta ketý oryndy dep bilemiz.
Tuńǵysh bilim saıysy elordada bastaldy. Odan keıingi qazaq tili men ádebıetine arnalǵan olımpıadalar kórikti Kókshetaýda, kıeli Túrkistanda, jer jánnaty Jetisýda, túrki áleminiń tamyr tartqan jeri Shyǵysta, tarıhı Tarazda, Jaıyq jaǵasyndaǵy Oralda, Alataý baýraıyndaǵy Almatyda, qasıetti Baıanaýyl baýraıynda jalǵasyp, on jyldan keıin Astanaǵa oraldy.
Bıylǵy 10-shy olımpıada úlken silkinis týǵyzdy. Oǵan olımpıada ótken barlyq óńirlerden arnaıy azamattar shaqyrylyp, syı-qurmet kórsetildi. 40-tan asa memleketterde kún keship jatqan qandastarymyzdyń 102 ul men qyzy 12 memleketten kelip, aıbyndy Astanamyzben tanysty. Buryn Qytaı, Mońǵolııa, Reseı, Fransııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstannan kelse, bul joly eýropalyq qazaqtar úlken ynta-yqylas tanytty. Germanııa, Avstrııa, Gollandııa, Vengrııa memleketteriniń oqýshylary kári qurlyqtaǵy zııaly qazaq Ábilqaıym Kesijini, al Qytaı memleketinde turatyn oqýshylar 75 jastaǵy Qozyqan Sabyrdy jetelep jetipti.
Memleketimizdiń altyn arqaýy tilimizge arnalǵan bilim saıysynyń ashylý saltanatynda sóz alǵan akademık О́mirzaq Aıtbaıuly ana tildi qasıet tutpaǵan jerde táýelsizdigimiz eshqashan da baıandy bola almaıdy. Ony baıandy etý – tek Qazaqstanda turatyndardyń ǵana enshisi desek qatelesemiz. Alys-jaqyn shetelderde ómir súrip jatqan mıllıondaǵan baýyrlarymyzdy da qatarǵa tarta otyryp, tildiń mereıin asyrýǵa tıistimiz. Biz sol úshin de osyndaı bilim saıysyn uıymdastyryp kelemiz, dese, Ábilq aıym Kesiji sheteldegi qandastarymyz bir zamandary Qazaq eline barý arman bolyp qala ma dep qabaqtary túsip, kóńilderi áleıim-táleıim bolsa, táý eter táýelsizdikten keıin óleýsiregen úmit oty laýlap janǵanyn, arqa súıer memleketteriniń bar ekenin, sol memlekettiń tilin bilý arqyly úles qosý jolyn qarastyryp jatqanyn, ásirese, jastardyń, onyń ishinde aǵylshyn tilin jetik meńgergen mamandardyń qulshynysy bólek ekenin, Parıjde, Londonda, Kelnde, Shveısarııada, taǵy sol sııaqty jerlerde qazaq tili kýrstary uıymdastyrylyp jatqanyn, bir ókinishtisi, oqý quraldarynyń, ádistemelerdiń, til úıretetin mamandardyń kemshindiginen keıde úzip alatynyn tilge tıek etip, myna olımpıadaǵa dán rıza ekenin jetkizdi.
Býdapesht qalasynyń turǵyny Tomash Palcho, biz bárimiz – qypshaqpyz. Men qazaq dese, ishken asymdy jerge qoıamyn. Osydan bes jyl buryn qazaq týraly maǵlumatty Qońyr Mandokı ortalyǵynan alǵan edim. Sodan bastap qazaq tiline, ónerine, ásirese, qońyr úndi qońyr dombyrasyna yqylasym erekshe aýdy, qazir Qurmanǵazy kúılerin, halyq ánderin oryndap júrmin, dep qazaqtyń qasiretin baıandaıtyn «Qarataýdyń basynan kósh keledi» dep bastalatyn «Elim-aıdy» aıtqanda zal ishi kúńirenip ketkeni anyq. Ásirese, úlkender jaǵy tolqymaı qalmady.
Bıylǵy olımpıadaǵa 8-synyptan bastap 12-synyp aralyǵyndaǵy oqýshylar qatysty. Oǵan qatysqan 102 úmitker 3 týr boıynsha synǵa tústi. Birinshi týr – jazbasha bolsa, ekinshi týr – testileý tásilinde, úshinshi týr – shyǵarmashylyq, ıaǵnı ár oqýshynyń sóıleý mánerine arnaldy. Professor Dıqan Qamzabekuly, aıtýly ustaz Qanıpa Bitibaeva, aqyn Aqushtap Baqtygereeva, Roza Battal, belgili ǵalymdar Dandaı Ysqaq, Qulbek Ergóbek, Tursynbek Baımoldaev, t.b. bastaǵan qazylar alqasy oqýshylardyń jumystaryn saralaı kelip, birinshi dárejeli dıplomdy Qytaıdan kelgen 11-synyp oqýshysy Maqsat Gymıyńnurlyǵa jáne 12-synyp oqýshysy Mahabbat Tilepaldyǵa, Mońǵolııadan kelgen Ásemgúl Ádilbekke berse, ekinshi dárejeli dıplomdy 5 adam, úshinshi dárejeli dıplomdy 7 adam ıelendi. Osy arada myna bir dáıekterdi alǵa tarta ketsek deımiz. Alǵashqy olımpıadaǵa 57 bala qatyssa, 10 jyldan keıingi bilim saıysyna tilek bildirgender 102-ge jetti. Jalpy, 10 jyl ishinde 500-den asa talapkerler Qazaq eline keldi. Olardyń 120-daıy jeńimpaz dep tanylyp, Otanymyzdyń joǵary oqý oryndarynda bilim alyp, maman bolyp shyǵýda. Aldyńǵy tolqyndar qalaǵan ınstıtýttary men ýnıversıtetterin bitirip, azat Otanyna qyzmet etýmen qatar, shańyraq kóterip, ulttyq demografııamyzǵa óz úlesterin qosýda. Bir qýanarlyǵy, olar ózge elde, ózge tilde oqysa da atajurtyna kelgennen keıin zeıin qoıyp, izdenýdiń nátıjesinde kóshke ilesip ketkenine, tipti, ozattar qatarynan tabylyp, joǵary stıpendııa alýǵa qol jetkizip júrgenine kýámiz.
Sheteldik oqýshylar kún sanap qulpyrǵan Astananyń tórt qubylasymen túgel tanysyp, Kókshetaý óńirine baryp, Abylaı han alańyna taǵzym etip, Býrabaı kólin, ásem tabıǵatty tamashalady. Parlament Májilisiniń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Máýlen Áshimbaev bastaǵan halyq qalaýlylary olımpıadaǵa kelgen oqýshylardy qabyldap, aq tilekterin bildirse, daryndy jastar bul kezdesýdiń ómir boıy esterinde júretinin aıtyp, óleń jyrlaryn oqyp, án áýeletti. Germanııadan kelgen Safıe Aqdenız men qazaq jeriniń tabıǵatyna tamsanyp qana qoımaı, mynandaı úlken qabyldaýǵa sheksiz rıza boldym. Ádemi Astana meni ózine baýrap, kel dep turǵan sekildi. Germanııadaǵy baýyrlaryma osy áserimdi qalaı jetkizer ekenmin dep te oılanyp júrmin. О́z elińniń, óz Otanyńnyń bary qandaı jaqsy, deıdi. Al Gollandııadan kelgen Arman Eroluly meniń atalarym Úndistan, Pákstan asyp Túrkııaǵa barǵan eken. Ákem Germanııada ómirge kelse, meniń kindik qanym Gollandııa jerine tamypty. Ushaqtan túskende boıymdy bir qudiretti kúsh bıledi. Qazaq jeri, Qazaq eli degendi anda-sanda estıtinbiz. Al ol eldi kórý, topyraǵyna tabanyń tııý bir ǵalamat eken! Boıymdy erekshe ystyq sezim kernedi. Qazaq tarıhyn, babalar tarıhyn bilsem degen yqylasym sheksiz. Men ǵana ma desem, qasymdaǵylar da sondaı kúı keshipti. Sheteldegi jaǵdaıymyz jaman emes. Ákemniń jekemenshik mashına parki, meıramhanasy bar. Biraq, Qazaq jeri, Qazaq eli bólek eken, deıdi.
Endi bir sát atajurtym dep kelgen oqýshylardyń shyǵarmasyna kóz júgirtip kórelikshi. О́zbekstannan kelgen Ásem Esirgabova: «Men de qazaq dalasynyń, qazaq ultynyń bir balasymyn. Meniń tilim – qazaq tili, rýhym qazaq, qanym qazaq, janym qazaq qaısar qyzdyń birimin, ana tilim barda, men máńgilik tirimin», dep tolǵanypty. Al Máskeý qalasynyń turǵyny, 9-synyp oqýshysy Nargız Medeýova: «Men Máskeý qalasynda ómirge kelippin. Biraq Qazaq eli dese júregim dir ete túsedi. Teledıdardan bir jaqsy habarlar estisem, sony dostaryma jetkizgenshe asyǵatynym bar. Seniń Otanyń – Reseı dese, men ony aıtqan dostaryma joq – meniń Otanym Qazaq eli. Elordasy – Astana deıtin edim. Sol Astanany tuńǵysh kórgende, ata-anama barǵan soń elge keteıikshi degim kelgenin jasyra almaımyn. Sondyqtan da shyǵar, orys ortasynda júrsem de tilimdi umytpaı kele jatqanym», depti.
Mundaı ultyn súıgen patrıot qyzdyń únin qazaq topyraǵynda týyp, bilim alyp, qazaq tilinen góri orys tilin áspetteıtin qarakóz qandastarymyz ben olardyń ul-qyzy da estise ǵoı, átteń! Sońǵy jyldary Túrkimenstan memleketinde turatyn qandastarymyz da bul olımpıadaǵa qatysa bastady. Bıyl 3 oqýshy kelgen eken. Olardyń jetekshisi H.Sársenbaeva, ol jaqta turyp jatqan qandastardyń da qazaq jurtyna degen iltıpaty erekshe ekenin alǵa tartty.
Osy arada Taýly Altaıdy meken etip jatqan qandastarymyzdyń bir ıgilikti isi týraly aıta ketýdi paryz sanaımyz. Ol «Taýly Altaı qazaqtary» atty ensıklopedııa edi. Bezendirilýi de, alar taǵylymy da mol kitapta, sol jerde turyp jatqan baýyrlastarymyz týraly mol maǵlumat berilipti. Alǵy sózinde túrki halyqtarynyń altyn besigi Altaıda, Muztaýdyń etegindegi tirlik-tynystary týraly aıtyp, «Bir túp qaıyń shoǵyndaı qazaqpyz. Dástúrimizdi, tilimizdi, dilimizdi jáne dinimizdi saqtap, bala ósirip, qyz uzatyp, kelin túsirip otyrmyz. Keleshek jastar tarıhyn bilsin, tegin uqsyn, birin-biri umytpaı júrsin, aýyz birlikte bolsyn, dep «Mıras» qazaq mádenıet ortalyǵy osy ensıklopedııany shyǵardy», depti. Bul irgeli eńbektiń bir ereksheligi, Taýly Altaı men Qazaq memleketin ushtastyra bilgeninde jatyr. Ensıklopedııa uly Abaımen ashylyp, qazaqtyń arystary aıtylyp, jer men el tarıhynan da maǵlumattar taratylǵan. Taýly Altaıdyń tarıhy, onda ómir súrip jatqan baýyrlardyń arasynan atqa mingen abzaldary, el birligin saqtaǵan asyldary, urpaq ósirgen aıaýly analary – bári-bári qamtylypty. Ulttyq dástúr, salt-sana da shet qalmapty.
Sol Altaıda patrıotızmniń úlgisin kórsetip júrgen Sapabek Maýsymbaev degen qazaq bar. Ol – Baıqamyt eldi mekenindegi qazaq orta mektebiniń dırektory. Bar bolǵany 21 qazaq balasymen bilim uıasyn saqtap otyr. Taıaýda ótken olımpıadaǵa qatysyp, mekenine barǵan soń Reseı Federasııasynyń bilim mınıstrliginiń bir qyzmetkeri olımpıadanyń barysyn surap bilipti. Ol bilim saıysy týraly súısine aıtqanda, aldaǵy ýaqytta joq-jitikke qaraılasatynyn jetkizipti. Soǵan qaraǵanda qazaq tiliniń kıesi olardy da oılandyrǵan bolý kerek.
Shirkin, aldaǵy ýaqytta osy til men ádebıet olımpıadasyn ózge ulttyń balalary da qatysatyn dárejege jetkizip, basqa da, ásirese, jaratylystaný pánderi boıynsha jalǵastyryp jatsaq, eldik dárejemiz artar edi. Qazir aǵylshyn tilinen, orys tilinen, ózge de tilderden halyqaralyq bilim saıystary ótip jatady. Bir kezderi Qazaq memleketiniń memlekettik tilinen alty qurlyqta olımpıada ótse, eldi tanytýdyń, tanýdyń úlgisi bolar edi. Jaqynda joǵaryda aıtqan Ábilqaıym Kesiji habarlasyp, Eýropaǵa barǵannan keıingi jerde Qazaq eline kelip qaıtqan jastardyń rýhy qatty oıanǵanyn, ata-analaryna meniń memleketim, tilim bar eken ǵoı. Sol týraly bizge jan-jaqty aıtpaǵan sizder kinálisizder. Biz ózimiz sekildi bilim saıysyna kelgen qandastarymyzben qazaq tilinde sóılese almadyq. Oǵan sizder jaýaptysyzdar. Endi qazaq tilinde sóılesetin bolaıyq, qazaqsha oqýǵa jaǵdaı jasańdar, dep jatyr. Olar tek ózderiniń ǵana saǵynysh sezimin oıatyp qoımaı, ózgelerdiń de sanasyna sáýle túsire bastady. Bizdiń Otanymyz bar eken, soǵan baraıyq dep silkinis jasaýda. Qazir Eýropadaǵy baýyrlar oılanyp qaldy. Olardy oılandyrǵan úlkender emes, Qazaq jerine baryp qaıtqan 13 ul men qyz. Osyndaıdan shyǵar atam qazaqtyń: «Úlkenniń myńyna bergenshe, balanyń birine ber», deıtini deıdi, qatty tebirenis ústinde.
Shynynda, bala kezde alǵan áser, kórgen kórinis, estigen sóz oıdan ketken be, sanadan óshken be?
On jyldan beri ótip kele jatqan olımpıadanyń alǵashqy jyldary jeńimpaz dep tanylǵandary birden grantqa ıe bolyp jatatyn. Sońǵy kezderi bul bir qıyn túıin máselege aınalǵan sekildi. О́z elimizden shyqqan halyqaralyq olımpıadanyń júldegerleri keshendi testke kirmeıdi, birden grantqa qol jetkizedi. Al halyqaralyq degen aty bar «Qazaqstan – ata jurtym, qasıetim – ana tilim» degen bilim saıysy mundaı múmkindikten aıyrylyp qalǵan tárizdi. Osy olımpıadaǵa qatysqan sheteldik jeńimpazdar keshendi tes