Júrek tazalyǵyn tý etken tulǵa

Zeınolla ıshandy ótken ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq zııalylary jaqsy bildi

Qostanaı oblysy men Reseıdiń shekaralas Troısk qalasyn Úı ózeni bólip tur. Áýdem jer ǵana. Qostanaı oblysy, ásirese, qol sozym jerdegi Qarabalyq aýdany kórshilermen aralasyp-quralasyp jatady. Rýhanı baılanys úshin keıde saıasat ta, shekara syzyǵy da kedergi bolmaıdy. Bıyl osy qalada úlken mereıtoılar atalyp ótti.

Zeınolla ıshandy ótken ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq zııalylary jaqsy bildi

Qostanaı oblysy men Reseıdiń shekaralas Troısk qalasyn Úı ózeni bólip tur. Áýdem jer ǵana. Qostanaı oblysy, ásirese, qol sozym jerdegi Qarabalyq aýdany kórshilermen aralasyp-quralasyp jatady. Rýhanı baılanys úshin keıde saıasat ta, shekara syzyǵy da kedergi bolmaıdy. Bıyl osy qalada úlken mereıtoılar atalyp ótti.

Islam álemindegi iri tulǵa Zeınolla ıshan Rasýlevtiń týǵa­nyna – 180, Troısk qalasy irge­tasynyń qalanǵanyna 270 jyl toldy. Troısk HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda ekonomıkalyq, mádenı, saıası ortalyq boldy. Munda Azııadan keletin kerýen toqtaıtyn. Aqsha saraıymen de qalanyń dańqy shyqqan bolatyn. Baı kópester saldyrǵan úılerdiń sándi arhıtektýrasy osy kúnge deıin saqtalǵan. Ataqty kópester urpaǵy Iаýshevterdiń saldyrǵan úılerinde qysqy baq jaınap turar edi. Qalada bizdiń halqymyzdyń da bekzat tarıhy jatyr. Troıskide qazaqtyń tuńǵysh jýrnaly «Aıqap» 1911 jyly jaryq kórip, ol 1915 jylǵa deıin aıyna eki ret shyǵyp turdy. Alash arystarynyń biri, jýrnalıst, aýdarmashy, qoǵam qaıratkeri Muhametjan Seralın redaktorlyq etken jýrnal qazaq dalasyn oqý-bilimge, otyryqshylyqqa úndedi. Qoǵamdyq sanany oıatýǵa zor yqpal etti. Oǵan Shákárimnen bastap, halqynyń qamyn oılaǵan zııalylardyń kópshiligi maqala jazyp turdy. Olardyń arasynan Ahmet Baı­tur­synov, Sáken Seıfýllın, Beıim­bet Maılın, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Spandııar Kóbeev, Beket О́tetileýov, Sábıt Dónen­taev, Bernııaz Kúleev, taǵy bas­qa qazaq ádebıetiniń belgili qaırat­kerlerin kezdestirýge bolady. Bıyl kóktemde «Aıqap» jýrnaly basylǵan baspahana úıiniń qabyrǵasyna eskertkish taqta ilindi. Qazaq drama teatrynyń irgetasyn qalaǵan Serke Qojamqulov pen Qapan Badyrov Troıskidegi tatar jastarynyń teatrynda alǵashqy shyǵarmashylyq jolyn bastady. Ataqty Qajymuqan Muńaıtpasuly Troısk qalasynda óner kórsetken, kónekózderdiń aıtýynsha, ataqty balýan qajylyqqa da osy qaladan attanǵan kórinedi.

Troıskide 1861 jyly «qyr­ǵyz balalaryna arnalǵan» al­ǵash­qy mektep ashyldy. Ol Pat­sha úkimetiniń saıasatymen dala­lyq­tardan tómengi quramdaǵy sheneýnikter daıyndaýdy maqsat tutty. HH ǵasyrdyń basynda Troısk qalasyndaǵy gımnazııa, qalalyq ýchılıshelerde, musylman mektepterinde qazaq jastary da bilim aldy. Kópes Iаýshevterdiń «Darelmýgallımat» atty áıel­derge arnalǵan muǵalimder semınarııasynda Atbasardan, Qos­tanaıdan, Qyzyljardan qazaq qyzdary kelip oqydy.

Qala halqynyń jartysyna jýyǵy musylman bolǵandyqtan, HH ǵasyrdyń basynda Troıskide sán-sáýleti jarasqan jeti meshit qyzmet etti. Jeti meshittiń janynda da medrese jumys istedi. Solardyń arasyndaǵy eń belgilileri «Rasýlıa» men «Ahýn Rahmankýlı» me­dreseleri bolatyn. Onda kóptegen qazaq bala­lary da bilim aldy. My­sa­ly, «Ahýn Rahmenkýlı» me­dre­sesinde qazaq poezııasynyń iri ókili Sultanmahmut dáris al­­dy. Troıskidegi №5 meshitti jáne sonyń janyndaǵy «Rasýlıa» medresesin Zeınolla ıshan Rasýlev basqardy. Onda dinı sabaqtarmen qatar gýmanıtarlyq, jaratylys­taný jáne tehnıkalyq pánder de oqytyldy. Medrese shákirtteri jan-jaqty bilim alyp shyqty.

Islam álemindegi iri tulǵa Zeınolla Rasýlevti ótken ǵasyrdyń basynda qazaq jurty da jaqsy bildi. Zeınolla ıshannyń júrgizgen jumystarynyń arqasynda Troısk HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń bas kezinde bilim jáne dinı ortalyqqa aınaldy. Zeınolla basqarǵan «Rasýlıa» medresesiniń ataǵy alysqa ketedi. Ol týraly fransýz tarıhshysy Aleksandr Berıngsen: «Musylman álemindegi eń úzdik akademııanyń biri» dep jazdy. Bul dinı oqý ornynda oqyp, Zeınolla ıshandy ustaz sanaǵandardyń ishinde bashqurt, tatar, qazaq halyqtaryna birdeı tel aqyn Mıftahıtdın Aqmolla da bar. Ol Zeınolla ıshannyń shákirti bolady. О́leńderin ýytty tilmen jazyp, shyndyqty ashyp aıtatyn a qyn qaraqshy bashqurttar qolynan jazataıym qaza tapqanda, Zeınolla hazirettiń ózi ony Mıass qalasynyń janyndaǵy Sar­lasan degen jerge jerlep, basyna qulpytas ornatady. Bul Zeınolla ıshannyń zııalylyǵyn, adamgershiligin jáne halyqtyń ádebıeti men mádenıetinen mol habary bar tereńdigin de bildirse kerek. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, Aqmollany qazaq dalasy jaqsy bilgen. Halyqty oqý-bilimge shaqyrǵan, óz kezindegi jádıtshilik aǵymdy jaqtap, onyń kórnekti ókili Sh.Marjanıdi dáriptegen aqyn shyǵarmalarynyń qazaq aqyndaryna da yqpaly tıgen. Onyń qazaq zııalylaryna jazǵan óleńderi de bar. «Qorǵanbekke» degen óleńinde:

«Qorǵanbek, joq eken

bir aqyl-aılań,

Aıdattyń Aqtashty ustap –

halyq qaıran.

Qolyńnan qos aǵańdy

ustap berdiń,

Tıedi endi kimge seniń paıdań?» deıdi. Mundaǵy Aqtash degeni – Ahmet Baıtursynovtyń ákesi Baı­tursynnyń aǵasy Aqtas. Torǵaı qazaqtaryna tizesi batqan Oıaz Iаkovlevtiń basyn jaryp, Sibirge aıdalatyn aǵaıyndy Shoshaqovtardyń isin aıtyp otyr aqyn. Ahań Semeı túrmesinen anasyna óleńmen jazǵan hatynda: «Oq tıip, on úshimde oı túsirip, Bitpeıtin júregimde bar bir jaram» dep osy oqıǵany meńzegen edi. Kónekózder Ahmettiń ózi de Zeınolla ıshandy bilgenin aıtady. 1897-1898 jyldary búginderi Áýlıekól atanǵan eldi mekendegi bolystyq mektepte qyzmet istegen jas bozbala ormanshynyń qyzy Aleksandramen kóńil kosady. Eki jastyń mahabbatyna olardyń ártúrli dinde bolǵandyǵy kedergi bola almaıdy. Aleksandraǵa musylman dinin qabyldatý úshin Ahmet Troıskidegi Zeınolla ıshanǵa kelgen deıdi. Haziret orys kelindi musylman dinine ótkizip, jańadan Bádrısafa degen at berip, eki jastyń nekesin qıǵan deıdi kóne áńgimeni búginge jetkizýshiler. Ahań musylman ǵuryptaryn úırený úshin Bá­drısafany Zeınolla ıshan basshylyq jasaǵan 5-shi meshit pen onyń medresesine eki aıǵa qaldyryp ketse kerek. Bul týraly Ahań ómirin zerttegen belgili jýrnalıst marqum Baıtursyn Ilııas jazǵan bolatyn. «Ahań Zeınolla ıshandy bilgen, mundaı iri tulǵany Ahańnyń bilmeýi múmkin emes. Ol bilgen soń da Bádrısafany Troıskige aparǵan ǵoı», deıtin edi Baıtursyn aǵa. Keshegi 2003 jyly toqsannan asyp otyrǵan Marııa Bakırova qarııa: «Arbaǵa saryqtaryn (qoılaryn) salyp alyp, sýdyń arǵy jaǵynan (qazaq dalasy men Troıskini bólip turǵan Úı ózenin aıtady) Zeınolla ıshanǵa qazaqtar aǵylyp kelip jatar edi. Ishannyń úıi úlken boldy, olar túrli sharýamen keledi, emdeledi», degen edi. Al 2011 jyly Kıevten shyqqan «Makalat Zaınıııah» degen kitaptyń alǵysózinde: «Sheıh Zeınolla meshitke kelýshilerge arnap qonaq úı saldyrdy. Onyń birinshi qabatyn kitaphana etip, jumysyn óziniń múrıdterine tapsyrdy. Sheıhtyń qoǵamdyq qyzmeti tańǵy 8-den onyń aqyl-keńesin nemese kómegin kerek etken múrıdteri men ony izdep kelýshilerdiń shaqyrýynan bastalatyn. Samaýryn ottan túspeıtin. Mol jaıylǵan dastarqannan kúni boıy kedeı de, baı da, bala da, eresek te dám tatyp jatar edi. Al sheıh demalysty bilmeıtin, kúnine birer-jarym saǵat qana tynyǵyp alatyn. Tańerteń adamdardy qabyldaǵannan keıin Zeınolla balalardy oqytý úshin sabaqqa ketetin. Ol Muhammed paıǵambardyń hadısterinen, Qasıetti Qurannyń tápsirlerinen jáne basqa da negizgi ǵylymdardan sabaq oqıtyn», dep jazylǵan. Múmkin Zeınolla ıshannyń bir qonaǵy jas Ahmet te bolǵan shy­ǵar. «Rasýlıa» medresesinde qazaq­­tyń belgili aqyny Ábýbákir Kerderi, aqyn, jýrnalıst Ákram Ǵalymov jáne taǵy basqalar oqyǵan. Oqymysty din ókiliniń «Aıqap» jýrnalynyń belsendi oqyrmany bolǵany da anyq.

– Sultanmahmuttyń saýatyn ashqan Nurǵalı molda Taý­sha­baıuly Zeınolla ıshannan dáris alǵan degen aýyzsha jetken derek bar. Bizdiń kóptegen arystarymyz saýatyn aýyl moldalarynan ashty. Ol kez úshin munyń áleýmettik ilgerileýimizge yqpaly zor bolǵan. Sondaı úlken ustazdyń aldyn kórgen Nurǵalı moldanyń da dinı bilimi tereń bolǵan desedi, – deıdi fılologııa ǵylymdarynyń doktory Maqsat Alpysbes. – Sul­­­tanmahmuttyń ózi Zeınolla ıshannyń medresesinde oqymasa da, Troıskide onymen tanys bolýy, kórýi ábden múmkin.

Bashqurtstandaǵy óz aýy­lynynyń meshitinde jáne Troısk medreselerinde oqyǵan, odan ári óz betinshe izdenip, sol kezdegi jergilikti ıslam bilimdarlarynan dáris alǵan Zeınolla ıshan 1869 jyly qajylyq paryzyn óteıdi. Sol joly Ystambulǵa soǵyp, dinı tulǵalarmen kezdesedi. Bilimi tereńdeı túsedi. Elge kelgen soń ol Máýlit kúnin mereke retinde atap ótýdi, Allanyń atyna daýystap madaq aıtý sııaqty basqa da dinı sharalard y tuńǵysh ótkizedi. Oǵan Patsha ókimeti «adamdardy sońyna ertip ketti», dep senimsizdik tanytyp, Reseıdiń ishki oblystaryna jer aýdarady. Ol kezde ókimet musylman oqymystylarynyń aýzyn ashtyrmaı, tómendetip ustaý úshin kez kelgen sebepti paıdalanatyn. Patsha ókimeti tarapynan bolatyn osyndaı ádiletsizdikterge qarsy Zeınolla ıshan: «Bizdiń halyqtyń tózimi óziniń dinı senimi sekildi óte kúshti. Tartqan taqsireti úshin Jaratqan ıem jarylqaıdy. Múmkin ol kúndi men kóre almas­pyn, biraq shyndyqtyń sáýlesin eshnársemen búrkemeleı almaıtyn kún týaryna senimim kámil», dep jazǵan eken.

Qazir Zeınolla ıshannyń osy sózi aqıqatqa aınaldy. Onyń búkil sanaly ǵumyryn ótkizgen, dinı qyzmet etken jeri Troısk qa­lasynda ótken jyldan beri «Rasýlev oqýlary: Islam Reseıdiń tarıhy men búgingi ómirinde» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótedi. Oǵan Reseıdiń Ýral óńiri men Bashqurtstannan din ókilderi, meshitter ımamdary men ǵalymdar jınalady. Oǵan eki jyl boıy Reseıdiń Joǵary mýftıi Talǵat Tadjýddın de kelip qatysyp júr. Bıylǵy konferensııada ıslam dininiń qazirgi qoǵamdaǵy orny, jas urpaqty dástúrli emes, jat dinı aǵymdar yqpalynan qorǵaý máselesi áńgime ózegine aınaldy. Onda sóz sóılegen Talǵat Tadjýddın aldymen Zeınolla haziret týraly aıtyp ótti.

– Biz Zeınolla haziret ustanǵan sopylyq aǵymdy qalaı túsinemiz? Bul dinniń aqıqattyǵy jáne dinge degen shynaıylyq degen sóz. Eger kez kelgen iste shynaıylyq bolmasa, ol jerden jaqsylyq pen ıgilik kútýdiń ózi beker. Zeınolla haziretti dinı tulǵaǵa kótergen ereksheliginiń de ózi sol, ol adamdardy shynaıylyqqa, adaldyqqa, Allaǵa júrek tazalyǵymen senýge úıretti, –dedi Reseıdiń Joǵary mýftıi Talǵat Tadjýddın.

«Rasýlev oqýlarynda» dinniń adamzat qoǵamyndaǵy uly mádenıet ekendigi sóz boldy. Mádenıet uǵymy óner, halyqtardyń salt-dástúrleri, birligi sııaqty keń aýqymdy qamtıdy. Adamzat qoǵamy, órkenıet adas­pas jáne álem amandyǵy úshin de Zeınolla ıshan qyzmet etken sulýlyqtyń tóresi – júrek tazalyǵy barshaǵa kerek.

Názıra JÁRIMBETOVA,

«Egemen Qazaqstan».

QOSTANAI-TROISK-QOSTANAI.