Jalpy, biz bir nárseni únemi este ustaýymyz qajet sııaqty. Tarıh búginnen bastalady. Búgingi kúniń – erteńgi tarıh. Al, ony der kezinde qaǵazǵa túsirip, hattap otyrsańyz, ultymyzdyń bet-beınesin de saqtaı alǵanyńyz.
Bul qazaqtyń ejelgisi men keshegisin eske alsaq, qandaı buralańdy joldardan ótip, qalaı el bolǵanymyzdy kózge elestete alamyz ba?
Ultymyzdyń arǵy-bergi tarıhy bizge neni nusqap, neni maǵlum ete almaqshy?
Biz ótken-ketkenimizge, asý-belesterimizge salmaqty sanamen aqyl toqtata qarap, muqııat bola alǵan elmiz be, osy?..
Bir sát halqyń týraly oıǵa berilip, arly-berli júrip ótken taıǵaqty da tastaqty joldaryna úńile bastasańyz – dál osy tektes san-saýaldar aldyńyzdy kes-kesteıdi.
Qazaq degen qabyrǵaly elmiz! Oǵan eshkimniń de daýy joq. Sanymyz birde ósip, birde kemip – ár ǵasyrda árqalaı syı-sybaǵa enshilep kele jatsaq ta – ultpyz! Tarıhymyzǵa sonsha salaq qarap, ózimizdiń ótkenimiz jaıly ózgeden (ásirese orystardan) derekter alyp, soǵan barynsha maldanyp júrgen bolsaq ta – halyqpyz!
«Myń ólip, myń tirilgen» qazaq degen el – ol biz bolamyz!
Endeshe, tómendegi baıanhatqa qulaq salyńyz!...
* * *
Tarıhymyzdy túgendeıik!
Búgingi aıtarymyz da, ustanǵan baǵytymyz da osy! Ony bıik minberlerden ózekti másele etip kóterip, ortaǵa salyp talqylap, jan-jaqty sóz etýge shyndap bel baıladyq. Inshalla, buǵan da shúkirshilik. Al, biraq sol tar jol, taıǵaq keshýli súrleýli soqpaqtarymyzdy qalaı zerttep, qalaı salmaqtap, qalaı júıelesek jón bolmaqshy?
Elbasy N.Nazarbaev qazaq ultynyń tarıhyna qatysty máselelerdi bir emes, birneshe ret tilge tıek etip, sońǵy jyldary otandyq tarıhshylardyń aldyna naqty-naqty tapsyrmalar qoıǵany ámbege aıan. Eske túsirińizshi, 1995 jyly el Prezıdentiniń tikeleı tapsyrýymen «Qazaqstanda tarıhı sanany qalyptastyrý tujyrymdamasy» talqylanyp, bekitilgen joq pa?! Bul ǵana emes, 1998 jyl «Ult tarıhy jyly» degen atpen atalyp, shań basqan keshegimizge barynsha kóńil bólinip, osy salaǵa barsha zııaly qaýymnyń nazary aýdaryldy. «Mádenı mura» baǵdarlamasynda da ata tarıhqa arnaıy betburys baıqaldy.Tipti, «Qazaqstan-2050» Strategııasynda el tarıhy men halqymyzdyń júrip ótken aýmaly-tókpeli kezeńderden ótkenine arnaıy toqtalyp, ǵalymdarymyzǵa oı salyp, osy salaǵa qozǵaý týǵyzǵany barshamyzǵa belgili.
Osyǵan oraı, búgingi ǵalymdarymyz ben tarıhshylarymyz halqymyzdyń ótken-ketkenin barynsha dáldikpen júıelep kórsetýde aýyz toltyryp aıtar úlken-úlken qomaqty ister atqaryp tastaı aldy ma? Eger ondaı sharýalar júzege assa, onyń deńgeıi qandaı? Neni bitire aldyq? Qandaı mejege jettik?
Saýal kóp. Al, dálme-dál jaýap berý barynsha qıynyraq. Árıne, tarıhtyń san qyrly qatparyn tanyp-bilý qaı zaman, qaı kezeńderde de ońaı bolmaǵan.
Bizdińshe, búgingi kúni qazaq tarıhyn túbegeıli hám jan-jaqty zertteýdi maqsat-murat etip, osy sharýany qaıtadan myqtap qolǵa alar bolsaq, onda ony úsh-tórt salaǵa bólip qaraǵan ábden oryndy. Oryndy ǵana emes, asa qajet. Eń aldymen, tarıhı kezeńderdi bólip-bólip atap ótelik. Qazaqtyń ótken ómiri bylaı salalanǵany jón bolar edi: 1. Qazaq tarıhy; 2. Qazaqstan tarıhy; 3. Búgingi zaman tarıhy.
Al, osy úsh bóliktiń árqaısysyna az-kem toqtala sóılesek, onyń mánin bylaısha túsindire alamyz.
«Qazaq tarıhy» degen uǵym arǵy tarıh, orta tarıh, HIH ǵasyrǵa deıingi tarıh bolyp shartty túrde bólinip áńgimelense, óte ońdy bolmaqshy.
«Qazaqstan tarıhy» HH ǵasyrdy qamtıdy. Bul salada keńestik bıliktiń qazaqtarǵa jasaǵan ártúrli yqpaly, qııanaty, óktemdigi, t.b. jaıly tereńirek jazylǵany, taldap kórsetilgeni maqul-aq.
«Búgingi zaman tarıhy» – el táýelsizdikke, egemendikke qol jetkizgen 1991 jyldan bastaý alady. Sońǵy 22 jyl ishinde jetken jetistikter men irgeli ister, ult bolyp uıysý jolyndaǵy izgi áreketter tilge tıek etilse, onyń bolmysy barynsha ashyla túspek.
Ata tarıhymyzdy tanyp-bilýde, ony zerdeleýde hám júıeleýde osy úsh bóliktiń qaı-qaısysy da asa mańyzdy ári kúrdeli. Árıne, «Qazaq tarıhy» meılinshe tereń zerdelenýdi qajet etetini de jasyryn emes. Bul sala kúni búginge deıin otandyq tarıhshylarymyz arasynda ár saqqa júgirte sóz etken talas-tartysqa negiz qalap keledi. Onyń basty sebebi, biz óz tarıhymyzdy der kezinde qaǵazǵa túsirip, hattamaǵan elmiz. Bolǵan tarıhı oqıǵalar men qaqtyǵystar, taıtalastar men teketirester negizinen aýyzsha jetip otyrǵan, al jazba tarıhta derekter óte az, tipti, sırek dese de bolǵandaı. (Árıne, biz bul jerde múlde jazba tarıhymyz bolmaǵan deýden aýlaqpyz, biraq osy kúnge deıin qolǵa túsken qundy derekterdiń tym azdyǵyn meńzep otyrmyz.)
Qazaqtyń tarıhyn (erte dáýirden HIH ǵasyrǵa deıin) kóptegen tarıhshy ǵalymdarymyz bir kezderi Kereı-Jánibek handar tusynan bastaǵandy durys sanady. Alaıda, ol bergi dáýir edi. Tipti, kúni keshegi, qol sozym jerdegi tarıh dese de bolady. Sosynǵy bir top tarıhshylar «bizdiń jyl sanaý dáýirimizdiń shyndyǵyn aldymen tarıhı turǵyda júıelep alýymyz qajet» desti. Iаǵnı shejire-dastandy qazirgi jyl sanaýdyń basynan bastaǵandy durys kórýshiler az bolǵan joq. Biraq bul da tutas tarıh bola almaıdy. О́ıtkeni, qazaq degen qabyrǵaly eldiń odan buryn da ómir súrip, tirlik keshkeni aqıqat.
Endi bir top zertteýshiler Orhon-Enıseı, Kúltegin jazbalaryna úńildi. Jazba muralarynan elimizdiń, jurtymyzdyń ótkeni men joǵaltqanyn izdep baqty. Ras, tastaǵy tańbalardyń aıtary kóp-aq edi. Ol – ótkenniń kózi, dananyń sózindeı-di.
Qysqasy, biz qandaı salaly tarıhy bar el edik degen máńgilik saýal zııaly qaýymdy áli kúnge oıǵa salyp, tolǵandyryp kele jatqany daýsyz shyndyq.
Endigi másele ótkenimizdiń ár jylyn, ár aıyn, tipti, ár kúnin anyqtap-júıelep, sol arqyly jurtymyzdyń tarıhı ósý-órkendeý joldaryn júıeli túrde túzip shyǵý bolyp qalyp otyr. Bul ońaı sharýa ma? Árıne, joq.
Osy oraıda aıta keter bir jaıt, qazirgi tarıhshy-ǵalymdarymyzdyń árqaısysy ár saqqa tartyp, árkim ózinshe túzip, birin-biri tyńdamaı, (keıbir eshqandaı máni joq beı-bereket tartystardy aıtamyz) ári-sári jaǵdaıǵa jalpy jurtty salyp qoıýy esh kerek emes. Birlik bolmaıynsha, biz halqymyzdyń shyn tarıhy týraly shynaıy jazbany túze almaımyz. Onsyz da ótkenimiz bulyńǵyr, qolymyzda qujat az, keıbir sózimiz ben pikirimizge sheteldik, qala berdi orys saıasatshylary men jıhankezderiniń jazba derekterin dáıek etip otyrǵan osy bir kezeńderde aýyzbirliktiń alatyn orny óte joǵary. Tarıhty túzý – árbirden soń birlese eńbek etý men túsinise tize qosýdy barynsha talap etpekshi. Bul álemde bar úrdis. Baıaǵydan qalyptasyp úlgergen jaqsy joralǵy.
Osyndaı ár jaqqa bura tartýdyń, bir kelisimge kelip, toqtamdy oıǵa taban tireı almaýdyń saldarynan, aıtalyq, ánebir kezderi «Abylaı han» degen kórkem fılmdi óz deńgeıinde shyǵara almadyq. Bizdiń bilýimizde, sol kınonyń ssenarııin jazýshylar qazaqta az bolmapty. Biraq, amal neshik! Qazirgi kórip júrgen «Kóshpendiler» kınosynan ómirdegi aıbarly, aıbyndy, el qamyn jegen uly handy taba almaı otyrǵanymyz ótirik emes. Tarıhı qujattar joq bolsa eken, Abylaı dáýiri kómeski de kúńgirt bolsa eken – onda laj joq. Alaıda, bári de basqasha tarıhtaǵy Abylaı han ómiri men qyzmeti, elin qorǵaýdaǵy erlik isteri ushan-teńiz, ol, tipti, qaǵazǵa túsirilgen. Naǵyz kınonyń taqyryby. Suranyp-aq tur.
Tek bul ǵana emes, biz osyndaı árqıly sebepterdiń saldarynan tarıhı tulǵalarymyz – Ál-Farabıdi, Q.Iаsaýıdi, Ámir Temirdi, Móde handy, han Keneni, t.b. kúni búginge deıin móldiretip, jas urpaq tamsana kóretin fılm etip shyǵara almaı otyrmyz.
Tek kıno ǵana emes, aıtalyq, drama teatrlarynyń sahnalarynan da osy uly tulǵalar týraly kóńil kónshıtin spektaklder taba almaıtynymyz da shyndyq. Eger keıbiriniń ómiri men tarıhı róli sahnalanǵan bolsa, onda da halyq qaharmanynyń som tulǵasy aıshyqty kórine aldy deýge erterek.
Tap osy jaǵdaı ultymyzdyń kórkem ádebıetine de qatysty. Bizdiń talantty jazýshy-aqyndarymyz halqymyzdyń has batyrlary men parasatty sheshen-bılerin áli kúnge joǵary deńgeıde kórkem tilmen somdaǵan joq. Aıtalyq, Tóle, Qazybek, Áıteke bıler...
Sóz retine qaraı aıta ketelik, kóne tarıhqa tereń boılaı bilgen qalamger aǵalarym – Qoıshyǵara Salǵaraulynyń «Móde han» degen kınopesasyn, Qajyǵalı Muhametqalıulynyń «Dúrbeleń» romanyn (Syrym batyr týraly) búgingi kúnniń elep aıtýǵa bolarlyq kórkem dúnıeleri der edim.
Osynyń bári de ata tarıhty bir izge túsire almaı, al belgili-belgili qaıratkerlerimizdi óz deńgeıinde baǵalaı bilmegendigimizdiń shynaıy kórinisi bolyp qala bermek. Muny ári qaraı tarqata aıta beretin bolsaq, taǵy da taıaqtyń ushy tarıhshy-ǵalymdarymyzǵa baryp tımekshi.
Aýyzdy qý shóppen súrte berýden saqtasyn. Qazaqtyń arǵy-bergi tarıhshylary óz eliniń ótken-ketkenin kesteleýde osy kúnge deıin birshama tolymdy eńbek sińirge nin atap aıtsaq ta jarasady. Á.Marǵulan, E.Bekmahanov, K.Aqyshev, M.Qozybaev, H.Arǵynbaev, t.b. syndy ǵalym-tarıhshylardyń eńbekteri óte eleýli. Alaıda, jazylǵany bir tóbe, al jazylmaı júıege túspeı jatqany – on bir tóbe! Demek, bizge áli de bul baǵytta kóp eńbektenip, jumys isteıtin sharýa shash etekten.
Kóne dáýirden bastaý alatyn tamyrly tarıhty túzgende qaı tarıhshy bolmasyn, aldymen tarıhı qujattarǵa, jazba derekterge barynsha súıene otyryp oı tolǵaıtyny barshaǵa aıan. Alaıda, kóne tarıh keı-keıde aýyzsha shejirege, el ishindegi ańyz áńgimelerge de ıek artady. Osy oraıda aıtarymyz, biz qalyń qazaq ishindegi sansyz kóp batyrlar men bıler, kósemder men sheshender týraly ártúrli alyp-qashpa áńgime-ańyzdarǵa barynsha muqııat bolýymyz kerek, elge barynsha tanylǵan, tarıhta óz orny bar kisiler ǵana tıisinshe baǵalanǵany durys. Rýlyq-taıpalyq bóliný men olardyń arasyndaǵy qaqtyǵystar, urys-shaıqastar da barynsha shynaıy túzilip, anyq-qanyǵy meılinshe dáldikpen zerdelengeni durys. Ásirese, osy kúni jappaı jazyla bastaǵan ata-baba shejiresi men tarıhı tizbe-kestelerge kózsiz bas shulǵyp, sol qalpynda qabyldaı salý da túbi san soqtyrýy yqtımal. Sheteldik jazba derekterdi paıdalanǵanda da óte yjdaǵattylyq ári baıqampazdyq qajet. Durysy men burysyn anyqtap almaıynsha, ǵylymı aınalysqa engizýge esh bolmaıdy.
* * *
Keshegi keńestik kezeńdegi tarıh (1917-1991 j.j.) týraly da keń tolǵap, jan-jaqty zerttep, barynsha júıelikpen jazý jaıy kún tártibinde tur. Endigi jerde Keńes bıligi kezindegi Qazaq eline jasalǵan kópe-kórineý qııanattar, artyq-aýys is-áreketter, saıası oıyndar hám ádeıi jasyrylyp, aıtylmaı kele jatqan aqıqattar hattalýy kerek.
Bul baǵyttaǵy jumysqa bel sheshe kiriskende aldymen eskeriletini – tarıhı mańyzy zor birneshe kezeńder este bolǵany durys. Aıtalyq, Keńes dáýirin bylaısha shartty túrde bólip alyp zerdeleý oryndy bolar dep oılaımyz: 1.1917-27 j.j. aýmaly-tókpeli kezeń; 2.1928-29 j.j. kámpeske naýqany; 3.1931-33 j.j. qoldan uıymdastyrylǵan asharshylyq; 4.1937-38 j.j. repressııa, ıaǵnı jappaı halyq jaýy dep jazalaý; 5.1941-45 j.j. soǵys shyndyǵy hám oǵan qazaq halqynyń qatysy; 6.1946-1990 j.j. qyzyl ımperııa saıasaty ústemdik etken tustaǵy Qazaq eli.
Kórip otyrsyzdar, biz «Qazaqstan tarıhyn» keńinen tolǵap jazar bolsaq, onyń árbir onjyldyǵy ózinshe órnektelip, árbir jyly tarıhı derektermen túıindelgeni asa qajet. Bul jeńil-jelpi qaraýdy kótere bermeıdi. Eń bastysy, bul kezeńdi tarıhı saraptaǵanda burynǵy eski tujyrymdar men atústi kózqarastar negizge alynbaýy kerek. Jańasha baǵa berý, jańasha túıin jasaý – qazirgi kúnniń basty talaby bolǵany abzal.
Biz muny nege qadap aıtyp otyrmyz?
О́ıtkeni, keńestik dáýirdegi tarıhty tarıhshylar birshama tolǵap jazdy. Monografııalar, zertteý eńbekteri hám tarıhı-tanymdyq kitaptar molynan jaryq kórdi. Olardyń ishinde, árıne, qazaq tarıhshylary da barshylyq. Alaıda, sol eńbekterdiń bári de túgelimen shynaıy ómirdi sol qalpynda móldiretip kórsete aldy desek, bul shyndyq aýylynan alshaq ketpekshi.
Alaıda, keńestik kezeń shyndyǵyn barynsha dáldikpen kórsetýge kúsh salǵan tarıhshy-ǵalymdar sapynda M.Qozybaev, K.Nurpeıisov, M.Qoıgeldıev, Q.Atabaev, B.Káribaev, T.Omarbekov, O.Qońyratbaev, H.Tursynov, t.b. bar ekendigin atap ótýge bolady. Mamandyǵy tarıhshy bolmasa da shynaıy shyndyqty kórsetýge kómekshi bolyp, kúsh salyp kele jatqan Á.Saraı, Q.Salǵarauly, T. Jurtbaı, t.b. qalamgerlerdiń de eńbekteri elep aıtýǵa turarlyq.
Osy arada myna bir jaǵdaıdy aıtpaı bolmaıdy. Keshegi keńestik júıe tusynda Ortalyqty basqarǵan V.I.Lenın jáne I.V.Stalın dáýirine shyn baǵa berilip, aq-qarasy ajyratyldy ma? Ásirese, Qazaq eline qatysty ustanǵan saıasat pen saıası oıyndardy aıtqymyz keledi. Bizdińshe, bul jaǵy áli de ashylmaǵan aral sekildi. Árıne, muny jazý ústinde tek qana qujattarǵa emes, ártúrli estelikterge de súıený asa mańyzdy. Sonymen birge, tarıhta orny zor úlken tulǵa eńbeginiń sáýleli tustary men kóleńkeli jaqtary da qatar ashyp aıtylsa, bul sol zamannyń shynaıy kelbetin tanyp-bilýge zor kómegin tıgizgen bolar edi.
Sóz retinde aıtýǵa bolady, sońǵy 20 jyl kóleminde Alash arystarynyń esimderi halqyna oralyp, eńbekterine zor baǵa berile bastady. Bul baǵytta ártúrli ǵylymı, tarıhı, ádebı eńbekter de jazylyp, kitap bolyp basylǵany óz aldyna. Ásirese, Sh.Murtaza aǵamyz ult qaıratkeri T.Rysqulov jaıly 5 kitapty roman, 2-3 pesa jazdy. Alash ardaqtylarynyń birqatarynyń tarıhı beınesin sahna tilinde somdamaq bolyp, biz de on-on bes jyl boıy eńbektengenimiz bar. Sonyń nátıjesinde «Abaqty-ǵumyr» (M.Jumabaev týraly), «Sana derti» (N.Tórequlov jaıly), «Dos – júr ek dos» (M.Áýezov týraly), «Frýstraksııa» (S.Seıfýllın men S.Saparbekovter ómirine qatysty), «Qaıratker qupııasy» (I.Omarov jaıly) jáne «Erjúrek» (J. Táshenovtiń ómiriniń bir sáti) sekildi pesalar serııasyn jazdyq.
* * *
Qazirgi zaman tarıhy (1991 jyldan bastap) sóz bolǵanda, árıne, el táýelsizdigin alǵashqy qadamdary, halqymyzdyń jańasha ómir súrýge bet alýy, t.b. máseleler túp-túgelimen tarıh saraptamasyna salynbaqshy.
Jalpy, biz bir nárseni únemi este ustaýymyz qajet sııaqty. Tarıh búginnen bastalady. Búgingi kúniń – erteńgi tarıh. Al, ony der kezinde qaǵazǵa túsirip, hattap otyrsańyz, ultymyzdyń bet-beınesin de saqtaı alǵanyńyz.
Sońǵy 22 jyl ishinde Qazaq eli birqatar iri-iri jetistikterine qol jetkize alǵany daýsyz aqıqat. Osy jyldar ishinde Qazaq elin álem tanydy. Birqatar óte bedeldi uıymdarǵa tóraǵa bolý baǵy buıyrdy. Jastarymyz shetelderde erkin oqyp kelip, elge qyzmet etý mártebesine ıe boldy. Bul rette «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyǵan jas túlekterdiń orny erekshe.
Mine, osynyń bári de tól tarıhymyzdy júıeleýde árdaıym este bolyp, keler urpaqqa hattalyp jetýi qajet.
* * *
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini mynaǵan saıady. Ásirese, el tarıhy jan-jaqty taldanyp aıtylar tusta ulty úshin shybyn janyn shúberekke túıip, qasyq qany qalǵansha kúresken bilimdar, qaıratker azamattar eńbegi jeke-jeke taldanyp jazylǵany durys-aq.
Bul erte dúnıe tarıhyna da, keńestik kezeń tarıhyna da, tipti, búgingi zaman tarıhyna da qatysty. Mundaıda, ásirese, oıda bolarlyǵy – biz halqymyzdyń eski ańyz-dastandaryndaǵy, tarıhı poemalaryndaǵy derek-dáıekterge de asa muqııat qarap, tarıhı shyndyqpen baılanystyra sóz ete alsaq, bul óte ońdy bolar edi.
Biz ózimizdiń arystarymyzdy óz deńgeıinde kótermelep, olardyń eńbegine tıisti baǵa berýdi úırenetin ýaqyt jetti. Bul rette birjaqty baǵa berýdi doǵarý qajet. Árbir jeke tulǵanyń bitirgen oń isteri men jibergen kemshilikteri qatar tarazy basyna túskeni durys. Sonda ǵana keler urpaq olar týraly tolyq maǵlumat alyp, shyn baǵasyn bere almaqshy. Bul – álemde áldeqashan ádetke aınala bastaǵan úrdis.
Tarıh – ár ulttyń kúretamyry. Kúretamyryn qadirleı bilmegen elde bolashaq ta joq. Jady joq eldiń aldynan qandaı jarqyn ister kútýge bolmaq?!
Demek, búgingi kúni es jınap, tól tarımyzdy túgendep, barlyq derekterge muqııat bolýdy árdaıym este ustaǵanymyz jón. Tipti, qazirgi ómirimiz – erteńgi tarıh ekenin de tereń túsingenimiz maqul.
Joltaı JUMAT,
jazýshy.