Kaspıı keleshegin oılastyrýdan kesh qalmaıyq

Araldy azdyryp alǵan elimizdiń qazirgi qolyna ustap, kózine nur etkeni jalǵyz teńiz – Kaspıı. Balyǵy asqa, jaǵasy demalysqa, sýy tirshilikke, qarym-qatynas, saýda-sattyqqa, ózge de baılyq-bary qajetimizge jarap kele jatqan Kaspııdi «jalǵyz» dep mańdaıǵa basa aldyq pa, joq, baryn talap paıdalanýdan ári asa almaı júrmiz be? Aıtylǵan sóz, jasalǵan jumystyń nátıjesi qandaı? Rasynda, sol jalǵyzdyń muńy da, jyry da jetkilikti sııaqty.

Araldy azdyryp alǵan elimizdiń qazirgi qolyna ustap, kózine nur etkeni jalǵyz teńiz – Kaspıı. Balyǵy asqa, jaǵasy demalysqa, sýy tirshilikke, qarym-qatynas, saýda-sattyqqa, ózge de baılyq-bary qajetimizge jarap kele jatqan Kaspııdi «jalǵyz» dep mańdaıǵa basa aldyq pa, joq, baryn talap paıdalanýdan ári asa almaı júrmiz be? Aıtylǵan sóz, jasalǵan jumystyń nátıjesi qandaı? Rasynda, sol jalǵyzdyń muńy da, jyry da jetkilikti sııaqty.

Osydan on jyl buryn Irannyń Tehran qalasynda Kaspıı aımaǵyn meken etetin bes memlekettiń Úki­met basshylary Kaspııdiń teńizdik ortasyn qorǵaý, onyń bıologııalyq resýrstaryn lastanýdan saqtaý, búlinse qalpyna keltirý, teńizdi jaýapty paıdalaný, bul máseledegi ózara yntymaqtastyq jónindegi konvensııaǵa qol qoıdy. Konvensııa ómirge ákelgen taǵy bir jańalyq ol qabyldanǵan 12 tamyzdyń – Kaspıı kúni dep atalýy. Jyl saıyn osy qarsańda kók teńiz jaǵasynda kórshi otyrǵan elderdiń ókilderi birlesip, mádenı shara, túrli jarystar ótkizip tarasady. Al bıyl Aqtaýda «Kaspıı teńizin bıoresýrstaryn qorǵaýdyń ózekti máseleleri» atty halyqaralyq ekologııalyq forým ótti.

Kaspıı búginde tek teńiz emes, úlken áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzǵa ıe nysanǵa aınaldy. Shartarapty baılanystyrar altyn kópir de – ózi, jandy-jansyz qazynalarǵa toly qazan da – ózi, teńizdiń kúmis sýyna shomy­lyp, jaǵalaýdaǵy altyn qum men qıyrshyq tasyna jantaıyp, den­saýlyqty kútip, jan-júıkemdi demaltamyn degenniń dittegeni de – ózi. Eń basty alań teńiz tabanynan munaı óndirýge baılanysty bolyp tur. Qazirdiń ózinde teńizde Soltústik Kaspııdiń munaı ken oryndaryn ıgerý úshin 300-deı iri tonnalyq kemeler josyp júr. Qyzý jumyspen olardyń kúnine qansha shaqyrym shıyrlaıtyny málim emes, al ol teńizdiń bıo­alýantúrlilik ortasyna nuqsan kel­tiretini anyq. Al beti ári bolsyn, árıne, biraq «jan bar jerde jazym bar» degendeı, qubyrlar jarylyp nemese ózge de sátsizdikter oryn alyp teńizge munaı tógiletin bolsa, Kaspııdiń fıtoplanktonyn tunshyqtyryp, otteginiń jasalýyn tómendetip, kúrdeli ekologııalyq problema týyndatyp jiberedi. Balyq qory azaıyp, sý sapasy tómendep, teńiz túbindegi tirshilik úshin asa mańyzdy bıologııalyq alýan sán-saltanattyń ózara úılesimdiligi byt-shyt bolady jáne onyń qansha ýaqyttan soń qalpyna keleri de málim emes.

Aldyn ala dabyl qaqqan ma­mandardyń, tabıǵat janashyr­larynyń janaıqaıyna oraı jasalyp jatqan jumystar da joq emes eken. Forýmda sóz alǵan Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary Á.Shójeǵulov osy máselelerge toqtaldy. «Oblys ákimdigimen Kas­­pıı teńiziniń akvatorııasyn qor­ǵaý men saqtaý jóninde bel­gili jumystar júrgizilýde», degen ol teńiz jaǵasyn boılaı Túrki­menstan shekarasynan Atyraý oblysynyń aımaǵyna deıin 1399 shaqyrym sý qorǵaý aımaqtary men jolaqtarynyń belgilengendigin, sońǵy bes jyl kóleminde ǵaryshtyq qashyqtyqtan aımaq­tarǵa bólý tehnologııalaryn qoldaný arqyly teńiz qaırańy men jaǵalaýyna ekologııalyq monıtorıng júrgizilgendigin, jaǵalaýda úsh aıryqsha qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar qurylǵandyǵyn aıtyp ótti. Jergilikti mańyzdaǵy aıryq­sha qorǵalatyn mártebesimen taǵy da úsheýi qurylatyn bul aýmaqtar jaǵalaýlyq aımaqtarda tabıǵı ekojúıelerdi saqtaý men qalpyna keltirý maqsatyndaǵy jumystar eken.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıs­trligi Balyq sharýashylyǵy ko­mı­teti tóraǵasynyń mindetin at­qarýshy Q.Musabaev «Kaspıı teńi­ziniń qazaqstandyq sektorynda bıoresýrstardy saqtaýdyń negizgi problemalary» týraly baıandamasynda atqarylǵan jumystarmen tanystyrdy.

–- Kaspıı memleketaralyq sý qoımasy jáne teńiz ortasyn qor­ǵaý búkil Kaspıı aımaǵy memle­ketteriniń kúsh biriktirýin