Qazaqtyń yqylym zamannan tynys-tirshiligi, kúnkórisi ózi qadirleıtin tórt túlikke, onyń ósimine, ónimine baılanysty bolǵany ras. Sonymen birge, halyq arasynda «mal-jandy» qatar surastyryp jatýy da tórt túliktiń halqymyzǵa qanshalyqty qadirli ekenin kórsetse kerek. Ilgeri zamanda solaı bolsa, azyq-túlik qaýipsizdiginiń róli artyp otyrǵan búgingi zamanda qazaq úshin ata-babasy erekshe qadirin bilgen mal ónimine qatysty kózqarasty odan saıyn tereńdete túsetini sózsiz.
Qazaqtyń yqylym zamannan tynys-tirshiligi, kúnkórisi ózi qadirleıtin tórt túlikke, onyń ósimine, ónimine baılanysty bolǵany ras. Sonymen birge, halyq arasynda «mal-jandy» qatar surastyryp jatýy da tórt túliktiń halqymyzǵa qanshalyqty qadirli ekenin kórsetse kerek. Ilgeri zamanda solaı bolsa, azyq-túlik qaýipsizdiginiń róli artyp otyrǵan búgingi zamanda qazaq úshin ata-babasy erekshe qadirin bilgen mal ónimine qatysty kózqarasty odan saıyn tereńdete túsetini sózsiz.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda «Aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbektiń ónimdiligi 2014 jylǵa qaraı 2 ese, al 2020 jylǵa qaraı 4 ese ósedi. Agrarlyq sektorda etti mal sharýashylyǵyn damytý jóninde buryn-sońdy bolyp kórmegen joba júzege asyrylady. 2016 jyldyń ózinde et eksporty 60 myń tonnaǵa jetedi, munyń quny 4 mıllıon tonna bıdaı eksportyna teń. Memleket bul maqsatqa 130 mıllıard teńgelik nesıe resýrstaryn bóledi. Bul aýyldyq jerlerde 20 myńnan astam jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik beredi, júz myńnan astam aýyl turǵyndarynyń kiris kózine aınalady. Munyń ózi maldyń barlyq túriniń asyl túlikteri men tuqymdarynyń bas sanyn kóbeıtýge múmkindik beredi», dep atap ótýiniń ózi aýyl kásipkerleri úshin jańa múmkindikterdiń ashylyp otyrǵanyna dálel bolady. Máselege osy turǵydan kelsek, óndiristik kooperatıvter men jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterden basqa Elbasy Joldaýynda kórsetilgen mindetter sharýa qojalyqtaryn da aınalyp ótpesi haq. Shynyn aıtsaq, osy mindetti oryndaýǵa qaýqarly qojalyqtar Oıyl óńirinde sanaýly ǵana. Basym bóligi bir kezde jekeshelendirý jeleýimen sharýa qojalyǵyn quryp alǵanymen bastaǵan isinen bereke taba almaı, áli kúnge qalt-qult kún kórip júr. О́ıtkeni, olardyń kópshiligi qosymsha tabys kózin izdeýge, sharýashylyqty keńeıtýge enjar. Eski izdi shıyrlaı bermeı, alǵashqy bolatyn qıyndyqtardan qoryqpaı, batyl bastamalarǵa táýekel etkender ǵana naryqtyq ekonomıka aıdynynda ózine tıimdi jol taýyp keledi. О́ıtkeni, olar óz otbasynyń ǵana emes, qalyń eldiń qazanyna, eldiń ortaq yrysyna óz taraptarynan úles qosyp júr. Osy salaǵa ózindik qoltańba qaldyryp, ata-baba kásibin alǵa súırep kele jatqan eńbekker jannyń biri retinde Ádilbek Raqymdy aıtýǵa bolady. Mal sharýashylyǵynyń qyr-syryn ákeden kóre júrip, sanasyna sińire ósken eńbekqor jas jigit búginde bir aýyldyń arqa súıer tiregine aınalyp otyr.
Ádilbektiń Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Bórli aýylsharýashylyq tehnıkýmyn bitirip aýylǵa kelýi irgeli sharýashylyqtardyń da irgesi sógilgen, almaǵaıyp alasapyran kezben tuspa-tus keldi. «Aýylsharýashylyq ónimderin óńdeý salasynyń uıymdastyrýshysy» degen dıplomyn kádege jaratar jer tappady. On balanyń ortanshysy bolǵanymen sharýashylyq fermalyq deńgeıinde biraz basshylyq qyzmet atqarǵan áke Ádilbekke úlken úmit artty. Bul 1994 jyl edi. Abdyraǵan eldiń jasy da, kárisi de jarysa qalaǵa kóshe bastaǵan kez. Maly aıyrbastyń aranyna jutylyp, paıdaǵa jarar tehnıkasy salyqqa bereshegin óteý úshin satyla bastaǵan «Jekendi» keńsharynan qoldaǵy malyn shyǵaryp, bir júk kóligi men traktor satyp alǵan Qalıolla aǵa Ádilbekke sharýa qojalyǵyn ashýǵa keńes berdi. Ádilbek táýekel etti. Sharýashylyqqa at qoıýda áke men balanyń oıy bir arnaǵa toǵysty. Sol kezde kózi tiri, shejire Raqym qarııanyń atyn qoıdy. Úsh qoǵamǵa kýá bolǵan abyz aqsaqaldyń ómirin qazaq halqynyń bir ǵasyrlyq tarıhynan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Bul – ulaǵattyń uıasy, ónegeniń mektebi bolǵan ataǵa urpaqtyń qurmeti bolsa kerek. Taǵdyrdyń ashysy men tushysyn qatar tartqan Raqym atasynyń batasyn alyp, ómirde kórgeni men túıgeni kóp Qalekendeı ákeniń tárbıesin kórip, jasynan sharýamen shyńdalǵan jigit burynǵy bir fermanyń birneshe mamany atqarǵan jumysty jalǵyz ózi dóńgeletip otyr. «Ustazy jaqsynyń – ustamy jaqsy», degen osy. Áýeli 45 gektar jer alyp, baý-baqsha egýdi qolǵa alǵan ol, qaı kásiptiń de óz násibi bar ekenine kóz jetkizdi.
– Bizdiń ata kásibimiz – mal sharýashylyǵy. Qazaq ózi qashanda malsyz otyrmaǵan ǵoı. Keńestik kezeńde osy másele durys qolǵa alynyp, keshendi sharýalar júzege asqany belgili. Qazir júıe basqa bolǵanymen mal ósirip, eńbek etemin degen adamǵa barlyq múmkindik jasalyp otyr. Tek ózińniń ynta-yqylasyń bolsa bolǵany, – deıdi Ádilbek.
Jastaıynan tórt túliktiń jaıyn jetik meńgergen ol, 2007 jyly mal sharýashylyǵyna shyndap bet burdy. Ol kezde qoldaǵy mal sany da edáýir ósip qalǵan-dy. Maldy tuıaǵynan ósirgen jigit onyń tuqymyna da birden mán berdi. Aýdanda alǵashqylardyń biri bolyp asyl tuqymdy qazaqtyń aq bas sıyrynyń buqasyn ákelgen de osy Ádilbek. Sol buqadan órgen tóldiń aldy taza qandy qazaqtyń aq bas sıyryna aınala bastady. Mal tuqymyn asyldandyrý jumysyn odan saıyn jetildirý úshin bıyl 1 mıllıon teńgege taǵy úsh buqa satyp ákeldi. Sonymen qatar, qoıdy qazaqtyń qylshyq júndi qoıyna aınaldyrý jumysyn da qatar júrgizip keledi. Tólderdi suryptaý jáne atalyǵy arqyly qoıdyń tuqymyn da jańa satyǵa kóterdi. Osyndaıda atam qazaqtyń «Mal atalyǵynan azady» degen sózi eriksiz eske túsedi. Bul qaı ýaqytta da tórt túlik asyraýdan násip tapqan qazaq úshin mal sharýashylyǵy aldyńǵy kezekte bolǵanynyń aıǵaǵy. Sarbıeniń qasyndaǵy Úshqarasýdy qystap, aımaqqa azattyq úshin kúres jolynda qurban bolǵan Taýasar batyr máńgilik damyl tapqan mekendi jaılaǵan sharýashylyqtyń qazirgi tynysy kóz súısintedi. Jigitteri de ýaqytpen sanaspaıdy. Biri mal baqsa, endi bireýleri ár kúndi tıimdi paıdalanýǵa tyrysyp, mal azyǵyn daıyndap jatyr. Al, úıde Indıradaı jubaıy úsh bala tárbıelep, tabysyn uqsatyp, mereıin tasytyp otyr.
Bir kezderi kásibin baý-baqsha ósirýden bastaǵan sharýa qojalyǵynyń qazir 4380 gektar jeri bar. Onyń ishinde 380 gektary egistik alqap. Oıylda onsyz da táýekel aımaǵy úshin egis egýge qulyqty sharýa joq. Onyń ústine sońǵy jyldary qatarynan soqqan qýańshylyq talaı sharýanyń taýyn shaǵyp tastady. Osydan jeti-segiz jyl buryn aýdanda alǵashqylardyń biri bolyp maqsary egýdi qolǵa alǵan edi. Biraq, alǵashqy úmit aqtalmady. Ádilbek onyń ústine qolda bar tehnıka barlyq agrotehnıkalyq sharalardy tolyq saqtaýǵa múmkindik bermeıtinin jasyrmaıdy. Tek ótken jyly aýdan ákimi Mavr Abdýllınniń bastamasymen tary egisin qaıta qolǵa alǵan-dy. Jemisi jaman emes. Yrǵyn ónim alyp, kómilip qalmasa da, tym-táýir tabys ákeldi. Bıyl da azǵantaı alqapqa tary ekti. Biraq, «ár kúni jylǵa azyq» kóktemniń bıylǵy sarańdyǵy qulashty keńinen sermeýge kedergi boldy. Kesheýildep egilgen tarynyń ónimin kúzde kóredi. Desek te, joǵarydaǵy sebepterdiń barlyǵy toptasyp, taý qoparatyn táýekeldiń de kejegesin keri tartatyny ras. Al, 4000 gektar jer mal azyǵyn daıyndaý men jaıylymǵa arnalǵan. О́ıtkeni, qazir qojalyqtyń menshiginde bir myń jarymǵa tarta qoı bolsa, onyń bir myńy saýlyq. 250 iri qaranyń 100-i sıyr bolsa, 200-diń ústindegi jylqynyń da jartysy bıe. Bıyl osy maldyń barlyǵynan da basyna-bas tól órgizip otyr. Áńgimeniń basynda Ádilbekti aýyldyń tiregine aınaldy dep tegin aıtqanymyz joq. Osyndaı sharýany júrgizýde onyń kómekshileri aýyldastary, aǵaıyndary. Demek, birneshe otbasy osy «Raqym» sharýa qojalyǵy arqyly yryzdyǵyn taýyp, nápaqasyn aıyryp otyr. Qazir úsh traktormen mal azyǵyn daıyndap júrgen sharýashylyq jetekshisi taǵy da bir qýatty traktor alýdy kózdep otyr. Qýatty kóliktiń qajettigine aldyńǵy qysta kóz jetkizdi. On adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan Ádilbek aýdandaǵy memlekettik baǵdarlamalardyń júzege asýyna atsalysyp keledi. Máselen, jumysshylarynyń úsheýi áleýmettik qyzmetker bolsa, maýsymdyq jumystar aıaqtalǵan soń, taǵy bir jigittiń Jumyspen qamtý ortalyǵy arqyly mamandyqty ıgerýine múmkindik bermek. Jumysshylarynyń barlyǵy jyl saıynǵy turaqty, syralǵy, senimdi serikteri. Sondyqtan, olarsyz sharýasy alǵa baspaıtynyn jaqsy biletin jigit jumysshyny keıbireýler sııaqty kiriptar qylyp ustamaıdy. Eńbekterin baǵalap, yntalandyryp otyrady. Barlyǵynyń da maldaryna qajetti mal azyǵy Ádilbektiń moınynda. Eńbekaqylarynan tys jyl sońynda árqaısysyna aldyna on, sońyna bes toqtydan baıraq beredi. Bul jaıtty Ádilbek bizden búgip qalsa kerek. О́zi jaıly aıtyp maqtanýdy mansap kórmeıtin jigittiń bul márttigin Sarbıede ótken bir jıynda jerlesteri aýdan basshylaryna maqtanyshpen jetkizse, endi bir jıynda inisine