Týrızm tuǵyry qaıtse bekıdi?

Elbasy Qazaqstannyń baı tabıǵaty, qaıtalanbas tarıhı-mádenı eskertkishteri elimizde týrızm ındýstrııasyn órkendetýge mol múmkindik beretindigin aıtyp, óziniń jyl saıynǵy joldaýlarynda týrızmdi el ekonomıkasynyń turaqty damýynyń basym baǵyttarynyń biri retinde kádege jaratýdy udaıy usynyp keledi. Onyń ústine ǵasyr jobasy atanǵan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dáliziniń basym bóliginiń oblys aýmaǵynan ótýi týrızmdi damytýǵa serpin beretin faktor retinde qaralyp otyrǵany da shyndyq. Olaı bolsa, bul baǵytta qandaı izdenister bar, qandaı sharýalar atqarylýda? Áńgimeniń álqıssasyn osy baǵytta órbitý maqsatynda oblystyq týrızm, deneshynyqtyrý jáne sport basqarmasy basshysynyń orynbasary Ǵalymjan Kenjebaevqa jolyqqanbyz.

Týrızmniń tabysty sala ekenin tórtkúl dúnıe túsinip boldy. Sondyqtan da týrızmdi tabystyń qaınar kózi retinde eldiń ıgiligine paıdalanýǵa basymdyq berilip keledi. Álemdik qarjy daǵdarysy da ekonomıkanyń tıimdi salalaryn damytýdy alǵa tartýda. Buǵan búgingi tańda týrızm ındýstrııasynan túsken tabys munaı óndirisi men mashına jasaý ónerkásibinen keıingi orynda turǵany da naqty dálel bola alady. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, 100 myń týrıst qalada shamamen eki saǵat bolǵan kezde 350 myń AQSh dollaryn jumsaıdy eken. Týrızm álemdegi jalpy ulttyq ónimniń onnan bir bóligin, halyqaralyq ınvestısııanyń 11 paıyzdan astamyn, álemdik óndiristiń árbir toǵyzynshy jumys ornyn qamtamasyz etetinin de ekonomıster áldeqashan shotqa qaǵyp, eseptep qoıǵan. Tipti halqy biryńǵaı týrızmnen túsken tabys­pen kún kórip otyrǵan elder de bar. Olardan aýmaǵy da, tabıǵı baılyǵy da, arheologııalyq jáne tarıhı eskertkishteri de artyq bolmasa, kem emes Aqtóbe oblysy Uly jibek joly boıynda ornalasqandyǵymen-aq týrızmdi damytýǵa suranyp turǵandaı. Árıne, «attylyǵa eremin dep, jaıaýdyń tańy atpas» degendeı, ǵasyrlar boıy týrızmdi talǵajaý etip otyrǵan eldermen básekelespesek te, el ekonomıkasyn týrızmnen túsetin tabyspen tolyqtyrýdyń múmkindigi bizde de bar. Elbasy Qazaqstannyń baı tabıǵaty, qaıtalanbas tarıhı-mádenı eskertkishteri elimizde týrızm ındýstrııasyn órkendetýge mol múmkindik beretindigin aıtyp, óziniń jyl saıynǵy joldaýlarynda týrızmdi el ekonomıkasynyń turaqty damýynyń basym baǵyttarynyń biri retinde kádege jaratýdy udaıy usynyp keledi. Onyń ústine ǵasyr jobasy atanǵan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dáliziniń basym bóliginiń oblys aýmaǵynan ótýi týrızmdi damytýǵa serpin beretin faktor retinde qaralyp otyrǵany da shyndyq. Olaı bolsa, bul baǵytta qandaı izdenister bar, qandaı sharýalar atqarylýda? Áńgimeniń álqıssasyn osy baǵytta órbitý maqsatynda oblystyq týrızm, deneshynyqtyrý jáne sport basqarmasy basshysynyń orynbasary Ǵalymjan Kenjebaevqa jolyqqanbyz.

Týrızm salystyrmaly túrde bizdiń óńir úshin tyń sala bolyp tabylady. О́ńirde bul salany damytýdyń keshendi sharalary alynýda. Bul bir-eki jylda óńirimizge týrıs­ter aǵylady degen sóz emes. Árıne, qazir atqarylyp jatqan jumystar bolashaqqa baǵyttalǵan qadamdar. Oblysta bıyl «ITFA-2013. Týrızm. Saıahat. Sport» halyqaralyq týrıstik kórmesi onynshy ret ótkizildi. Oblystyń aıtarlyqtaı týrıstik múmkinshiligi, qolaıly jaǵrapııalyq jaǵdaıy, elimizde erekshe qorǵaýǵa alynǵan nysandar tizimine kiretin tabıǵı-tarıhı eskertkishter bar. Bul óńirde týrızmniń birneshe túrin damytýǵa múmkindik beredi, Alaıda, kásipkerler óz ımıdjin jasaǵansha biraz qarjy shyǵarýǵa, izdenispen jumys jasaýǵa qorqaqtaıdy. Bul túsinikti, árıne. Degenmen, qol qýysyryp qarap otyrǵanymyz joq. Týrızmniń tuǵyryn be­ki­tetindeı belsendi jumystar júrgizilýde. Onynshy ret ótkizilip otyrǵan dástúrli tý­rıstik halyqaralyq kórmege bıyl eli­miz­diń bes oblysy qatysty. Týrıstik fır­malar, qonaq úı jáne meıramhanalyq bız­nes, kóliktik jáne saqtandyrý kompanııalary, demalys bazalary, týrıstik jáne sporttyq jabdyqtar ótkizýshi kásip­oryndar, murajaılar, týrızm mamandaryn daıarlaıtyn oqý oryndary kórmege eksponattar boldy. Kórme aıasynda «Sheberler aýyly» halyq qolóner sheberleriniń respýblıkalyq festıvalin ótkizý dástúrge aınaldy. Oblysta kádesyı, qolóner buıymdaryn shyǵarýda da izdenis kóp, ıgiligi de kórinýde. О́lkeniń týrıstik áleýetin arttyrý, jańa týrıstik marshrýttardy ashý maqsatynda jyl saıyn baspasóz týry uıymdastyrylýda. Sonyń nátıjesinde oblys halqy aımaqtyń tamasha tabıǵatymen, ásem jerlerimen, tarıhı eskertkishterimen, týrıstik múmkindiktermen tereńirek habardar bola tústi. Bul óz kezeginde ishki týrızmdi damytýǵa alǵyshart jasaıdy dep oılaımyz. Al, sol jerlerden túsirilgen jarnamalyq materıaldardy týrıstik kórmelerde usyný arqyly syrttan týrıs­ter tartýǵa, olardyń bizdiń óńirge degen qyzyǵýshylyǵyna yqpal etedi. Byltyr bul maqsatqa 18 mıllıon teńge qarjy bólinse, bıyl da osy shamada qarjy qarastyryldy. Iаǵnı, bul baǵyttaǵy jumystar jalǵasyn tabady, deıdi ol.

Ras, oblysta ishki týrızmdi damytýdyń qadamdary jasalýda. Segiz týrıstik mar­shrýt ashylǵan. Qazir kelgen týrıs­terge Kóne Kókjar jármeńkesin, Abat Baıtaq , Qobylandy batyr kesenelerin, Hromtaý aýdanyndaǵy Aıdarly asha tabıǵı eskertkishin, Yrǵyz aýdanyndaǵy Jamanshyń qazanshuńqyryn, Baıǵanın aýdanyndaǵy borly taýlardy, Mártók aýdanyndaǵy relıktti ormandardy qandaı týrısterge de uıalmaı kórsetýge bolady. Sheteldikterdiń nazaryn aýdarýǵa turarlyq budan basqa da tabıǵı jáne tarıhı ólkelik eskertkishter jeterlik.

Aýmaǵynda seksenge jýyq ózen-kól­der bar Yrǵyz óńiri de, «Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty» da ekologııalyq týrızmge suranyp tur dese bolady. Mundaı tumsa tabıǵatqa ásershil sheteldikterdiń qyzyǵatyny sózsiz. Qazir osy baǵytta týrıstik marshrýt ashylǵan. Buryn jol máselesi qıyndyq keltiretin, qazir ol da sheshilgen. Endigi másele qarjylandyrýǵa tirelip turǵan syńaıly.

Oblysta qazirdiń ózinde 40 týrıstik agenttikter men operatorlar jumys isteıdi. Olardyń teń jartysy ishki týrızmmen aınalysady. Alaıda, týrıstik agenttikter men operatorlar barlyǵy burynnan qalyptasqan syrtqy týrızmdi qolaı kóredi. Munyń ózi bizdiń áli de ishki týrızmdi damytýǵa den qoımaǵanymyzdy ańǵartady. Bul saıyp kelgendi týrızmnen túsetin tabystyń syrtqa ketip jatqanyn kórsetedi. Sondyqtan qaıtkende ishki týrızmniń qýatyn arttyrý qajet. Bul jaıly múddeli adamdar ne deıdi, endi solarǵa sóz berelik.

– Bizdiń óńirdiń tabıǵı jaǵdaıy eko­týrızmdi damytýǵa qolaıly. Ekotýrızm asa bir erekshelikti talap etpeıdi ári tumsa tabıǵatqa qyzyǵýshylyq ta basym. Biz qarjylyq jaǵdaıymyzdy saralaı kele qalaǵa jaqyn, tabıǵaty tamasha Qarǵaly aýdanyn tańdadyq. Qarǵaly ózeniniń boıynan kelýshilerge demalýǵa yńǵaıly qonaq úıler salýdy durys dep taptyq. О́zen jaǵasynan aǵashtan shaǵyn qonaq úıler salýdy oılastyrýdamyz. Bul jerde demalýdyń óz artyqshylyqtary bar. Turǵyndar men qala qonaqtary otbasylarymen nemese dostarymen kelip qonaqjaılardyń birine ornalasady, erkin tynyǵady. Kórshiles О́zbekstanda agrotýrızm jaqsy damyǵan. Bul elde agrotýrızm paıda tabýdyń qosymsha kózi ǵana emes, sonymen birge qosymsha jumys ornyn qalyptastyrýdyń tıimdi joly bolyp otyr. Biz osy maqsatta aýyldyq jerlerge baryp, turǵyndardy týrısterdi qabyldaýǵa tartý jaǵyn qarastyrýdamyz. Turǵyndar eshqandaı ómir qalpyn ózgertpeı týrısterdi óz úılerinde qabyldaı alady. Árıne, tegin emes, aqyly, deıdi «Zere týr» týrıstik agenttiginiń dırektory Botagóz Qrambaeva. Ol sondaı-aq, jazda kıiz úıler tigip, ishin ulttyq jıhazdarmen jabdyqtaýdy qolǵa alatynyn aıtty. Onyń aıtýynsha, sheteldikterdi eýrodızaın qyzyqtyrmaıdy, ony olar kúnde kórip júr, olar ulttyq, etnostıldegi qonaq úılerde demalýǵa qumar. Biz bárine ulttyq sıpat bergimiz keledi, deıdi Bota­góz Qrambaeva sóz arasynda.

О́tken jyly elimizdiń ózge óńirlerinen 600 adam, shetelden 60 adam osynda tynyǵyp qaıtypty. Bul úlken istiń bastaýy dese de bolǵandaı.

Botagóz Qrambaevanyń oıynsha, oblysta týrızmdi damytýdyń múmkindikteri mol. Tek sony tıimdi paıdalana bilý kerek. Sondaı-aq, týrıstik ınfraqurylymdy damytý úshin, servıstik qyzmetterdiń sapalylyǵy men qoljetimdiligin qamtamasyz etý úshin Úkimetten qarjylaı qoldaý da qajet. Osy sharýamen aınalysýǵa nıettengenderge kepilsiz, ósimsiz nesıe berý máselesi sheshilse degen tilegin de jetkizdi.

Al, «Qos Shynar» Álııa-Mánshúk atyndaǵy Aqtóbe qalalyq qaıyrymdylyq qory qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ǵalymjan Baıderbesov ótken jyly «Qobda – batyrlar ólkesi» marshrýty boıynsha jumys jasaǵanyn, 1 myńǵa jýyq oqýshylardy Abat-Baıtaq, Qobylandy batyr kesenelerimen, Álııa Moldaǵulovanyń týǵan aýylymen tanystyrýdyń sáti túskenin aıta kelip, jol boıyndaǵy tamaqtandyrý qyzmetiniń jolǵa qoıylmaǵanyn synǵa aldy. Bul baǵytta, shúkir, jol túzeldi, endigi másele tynyǵatyn jáne tamaqtanatyn oryndardyń tapshylyǵy bolyp otyr, deıdi ol.

О́ńirde týrızmdi damytýǵa eleýli úles qosyp kele jatqan Saqtaǵan Báıishev atyndaǵy ýnıversıtet deý oryndy bolmaq. Máselen, oblysta ishki týrızm áleýetin kóterý úshin aýyl týrızmin damytý maqsatynda Oıyl aýdanynda týrıstik baza ashýǵa kelisimshart jasalǵan. Aldaǵy ýaqytta osynda týrfırma ashý úshin arnaıy baǵdarlama da daıyndalyp jatqan kórinedi. Bul ólkemizdegi ishki týrızm ındýstrııasyn júzege asyrýǵa úles qosýdyń birden-bir úlgisi bolyp otyr.

Ýnıversıtette budan bes jyl buryn týrızm mamandaryn daıarlaıtyn bólim ashylyp, byltyr 50 túlek bitirip shyqsa, bıyl da 50 túlek dıplom aldy. «Ekonomıka jáne týrızm» kafedrasynyń meńgerýshisi Raıgúl Serǵalıevanyń aıtýynsha, osy mamandyq boıynsha bitirgen aýyl balalary jumys taba almaı júrgen kórinedi. Biraq, ýnıversıtet is-qımylsyz otyrǵan joq. Stýdentterdiń jumyssyz qalmaýyna yqpal etý maqsatynda oblys ákimdigimen jáne týrfırmalarmen kelisimshart jasasýda.

Al, oblystyq dene tárbıesi, týrızm jáne sport basqarmasy basshysynyń orynbasary Ǵalymjan Kenjebaevtyń málimdeýinshe, joǵary oqý oryndaryn bitirgen túlekterdiń 80 paıyzyn jumysqa ornalastyrýǵa qoldaý kórsetilgen. Bul arada basqarma men joǵary oqý oryndarynyń arasynda baılanys joqtyǵy, álsizdigi ańǵarylady.

Oblys aýmaǵynan uzyndyǵy 621 shaqyrym «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dáliziniń ótýi de ishki týrızmniń damýyna serpin beredi dep kútilýde. Oblys ákiminiń ókimimen jol boıyndaǵy keshenderdi ornalastyratyn jerlerdi anyqtaý jáne olarǵa ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdar qurý, kólik dálizi boıynda jol boıy servıstik nysandar qurylystarynyń jobalaryn irikteý jáne kelisý jónindegi jumys komıssııasy qurylyp, bul baǵyttaǵy jumysty bastap ta ketti. О́tken jyly halyqaralyq trassa boıyndaǵy servıs nysandaryna kezekti monıtorıng júrgizilip, talapqa saı kelmeıtin bóligi joıyldy, belgili bir bóligi qaıta jaraqtandyrylatyn boldy. Sonyń nátıjesinde Áıteke bı aýdanynda – 16, Yrǵyz aýdanynda 7 jaramsyz nysan joıyldy. Olar – janar-jaǵarmaı stansalary men shaıhanalar.

Jol boıynda servıstik nysandar salýǵa tapsyrys bergen kásipkerlerge jer telimderin bólý bastaldy. Aqtóbe qalasynyń soltústik aınalma joly boıyndaǵy «Grın Lend» demalys bazasynyń ınjenerlik ınfraqurylymyn tartýǵa 2011 jyly 128,2 mıllıon teńge , ótken jyly 32,5 mıllıon teńge bólindi. Qazir jol boıyndaǵy servıstik keshenderdi qurýdyń sharalary alynýda, sáýlet-dızaın kórkemdelýine sáıkes jol boıyndaǵy ınfraqurylym nysandarynyń tıptik jobalary jasalýda. Jol boıynda ınfraqurylymdy qurý jáne damytýdy úsh kategorııa boıynsha toptastyrý júrgizilýde.

Osyndaı jobany «Ebıta» memlekettik zakaznıgi de júzege asyrýda, Zakaznıkte ashylǵan birinshi marshrýtta týrıster tarıhı oryndar – tabyn Bókenbaı aýyly, Úndemes aýyly jurtymen, «Qasıetti qaqpa» atanǵan jermen, basqa da tabıǵattyń tamasha eskertkishterimen tanysa alady. Qazir Bókenbaı aýylyn sol kezdegideı qalpyna keltirý úshin ınvestorlar izdestirilýde

Biz qazaqstandyq jáne reseılik ınvestorlardyń kómegimen birinshi marshrýttyń jobasyn jasaýdamyz. Tek oblystyq ákimdiktiń jer telimin bólýge kómegi qajet. Sondaı-aq, ekinshi marshrýtty anyqtaýǵa jáne ony ashýǵa ruqsat alý qajet, deıdi «Ebıta» jergilikti mańyzdylyqtaǵy memlekettik zakaznıginiń aǵa ınspektory B.Qultaev.

Biz atqarylǵan sharý alardy joqqa shyǵarýdan aýlaqpyz. Degenmen, osy máselemen aınalysyp júrgenderdiń málimdeýinshe, oblysta týrızmdi damytý áli de ýaqyt talabynan tómen. Biz áńgimelesken Aqtóbe memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty geografııa kafedrasynyń meńgerýshisi, geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlnár Kóbesova oblys aýmaǵy týrıstik rekreasııalyq jaǵynan álsiz ıgerilgen degen pikir bildirdi. Ol óńirde syrtqy týrızmniń anaǵurlym damýy kapıtaldyń syrtqa ketýine yqpal etip otyrǵanyn da jasyrmady. Týrıstik múmkindik álsiz paıdalanylyp otyrǵanyn, týrıstik ınfraqurylym deńgeıiniń tómendigin de alǵa tartty.

– О́ńirde týrızmdi damytý úshin salany basqarýdyń osy zamanǵy júıesin qurý jáne týrızmdi damytýdyń basym baǵyttaryn jáne týrızmniń materıaldyq bazasyn damytýdyń birlesken baǵdarlamalaryn júzege asyrýǵa múddeli basqarý organdarynyń, kásiporyndar men fırmalardyń qyzmetterin úılestirý qajet. Avtomobıl joldary boıynda týrızm ınfraqurylymyn qurý jáne damytý da kún tártibindegi másele. Baıǵanın, Qobda, Yrǵyz, Oıyl aýdandarynda etnomádenı ortalyqtar uıymdastyrý, ózen-kólder jaǵasynan týrıstik ańshylyq úıler jelisin damytý qajet. Zakaznıkter men tabıǵı eskertkishter aýdanynda servıstik nysandar qurý, qonaq úı jelisin damytý, tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qalpyna keltirý jáne qorǵaý, týrıstik aqparattyq ortalyq qurý da osy bastan qolǵa alynýy tıis. Sonda ǵana is ilgeri basady, deıdi Gúlnár Kóbesova.

Sonymen, oblysta týrızmdi damytý­dyń qazirgi jaı-kúıi osyndaı. Aldaǵy kúnderge irgetas bolatyn irgeli isterdi osy bastan qolǵa alý qajet. Tez arada tabysty bola qoımaıdy dep kesheýildetýge áste de bolmaıdy. Buǵan oblystyń ekonomıkalyq jáne týrıstik múmkindigi de jetedi. Týrızmniń tuǵyry berik bolýy úshin jasalar sharýalardyń birsypyrasyn ǵana tilge tıek ettik. Al, alda atqarylar ister budan da qomaqty bolary sózsiz.

Satybaldy SÁÝIRBAI,

«Egemen Qazaqstan».

Aqtóbe oblysy.