Alǵashqy qadamdar

«Mádenıet» telearnasynyń mánine oı júgirtsek...

Halqymyzdyń rýhanı qun­dy­lyqtaryn tórtkúl dúnıege tanyt­qan «Mádenıet» telearnasy ashylǵaly eki jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Osy qysqa ýaqyt ishindegi telearna jetistikteri jaıly oı-pikirimizdi, áýeli otandyq televıdenıe damýynyń túp qazyǵy – «Qazaqstan» Ulttyq telearnasynan bastap áńgimeleýdi jón kórdik.

«Mádenıet» telearnasynyń mánine oı júgirtsek...

Halqymyzdyń rýhanı qun­dy­lyqtaryn tórtkúl dúnıege tanyt­qan «Mádenıet» telearnasy ashylǵaly eki jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Osy qysqa ýaqyt ishindegi telearna jetistikteri jaıly oı-pikirimizdi, áýeli otandyq televıdenıe damýynyń túp qazyǵy – «Qazaqstan» Ulttyq telearnasynan bastap áńgimeleýdi jón kórdik. «Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy – Maıqy bı» degendeı, búginderi Qazaqstanda elýden astam telearna bar bolsa, sol telearnalardyń túp atasy – sóz joq, Qazaq teledıdary – «Qazaqstan» Ulttyq tele­ar­nasy bolyp sanalady. 1958 jyldyń 8 naýryzy kúninen bastap alǵash habar taratqan Qazaq teledıdary tamyryn tereńge jaıǵan máýeli báıterek tárizdi. Kezinde halqymyzdyń ánshilik dástúri jaıly habarlar júrgizgen áıgili Aqseleý Seıdimbek pen jeztańdaı ánshi Jánibek Kármenovtiń óshpes, ólmes rýhanı áńgimeleri áli kúnge jurtshylyqtyń esinde. Áıtse de jyldar jyljymaı, ýaqyt ótpeı qoımaıdy. Qazaq teledıdarynyń sol bir saǵyndyrǵan altyn zamany artta qaldy. Qoǵam ózgerdi. Táýelsizdik tańy teledıdar damýyna jańasha baǵyt, jańasha serpin ákeldi.

«Qazaqstan» Ulttyq telearnasy júz paıyz taza qazaq tilinde habarlar tarata bastady. «Balapan», «Bilim» jáne «Mádenıet» telearnalary halqymyzǵa jol tartty. Ústimizdegi jyldyń 1 shildesinen bastap «KAZsport» sporttyq telearnasy da iske qosyldy. Mine, osylardyń bári de ótken ǵasyrdaǵy Qazaq teledıdarynyń shańyraq kóterýinen bastalǵan, zaman talabynan týyndaǵan iri jetistikterimiz.

Desek te, elimizde óz ana tili­miz­de kórsetiletin habarlar kólemi óte tómen. Qazaq ózi eýropashyl ha­lyq. Eýropanyń ana elinde kere­met eken, myna elinde keremet eken dep tańdanýdan jalyqqan emes­piz. Al myna otyrǵan kórshi О́z­bekstan men Túrkimenstan, Ázer­baıjan men Mońǵolııa tárizdi elderdiń 100 paıyz óz tilderinde habarlar taratyp otyrǵanyn, solardan úlgi alý kerektigin áste qajetsinbeımiz. Onyń ústine ulttyq múddemizdi jolǵa qoıýdyń ornyna tele­dı­dardaǵy shyǵarmashylyq top (avtory, rejısseri, redaktory) Reseı telearnalaryndaǵy eskirgen jobalardyń kóshirmesin qazaq tiline aınaldyryp berip otyrǵan habarlar aıaq alyp júrgisiz. Sheteldik túrik, koreı, úndi, orys serıaldary qazaq eli keńistigi efıriniń eń jaqsy degen keshki ýaqytyn alyp otyr. Dál osy ýaqytqa qazaq aýylynyń turmys jaıyn sýretteıtin, Táýelsizdikke qosqan úlesin aıqyndaıtyn habarlardy kórermenderge nege usynbasqa. О́z elimizdiń emes, shet jurttyń dúnıelerin toqtaýsyz kúndiz-túni nasıhattap jatqan qazaq teleefıriniń qaıran ýaqyty-aı, degiń keledi osyndaıda.

Búgingi tańdaǵy qazaq teledıdary qalalyq telearnaǵa, qalalyq kórermenderge ǵana jumys jasaıtyndaı áser beredi. Bostandyq alǵannan bergi jıyrma jyl ishinde telearnalardyń taqyryp aýqymy aýyldyq turmysqa, aýyldyq áleýmetke bet buratyn kez jetti emes pe. Nege deseńizder, búginde halyqtyń 50 paıyzy aýyldyq jerde, onyń 80 paıyzy ózimizdiń qazaqtar ekenin eskersek, telearnalar nasıhaty da sol baǵytqa burylýy qajet. Qazaqstandyq telearnalar aýyl mádenıetine kóńil bólse eken degen tilek bar. Kóńil bólgende, «Aımaqtar alamany» habarynda kórsetilip júrgendeı, óńirdiń eń tańdaýly ónerpazdaryn tańdap, jıyp alyp bir ortada shoý prog­ramma jasaý emes, kerisinshe teledıdardyń shyǵarmashylyq toby aımaqtarǵa, el ishine sapar shegip ondaǵy kún kóris qamynda júrgen adamdardyń ál-aýqatyn, tirshi­li­gin, táýelsizdiktegi úlesin jet­ki­zetin habarlar uıymdastyrý qa­jet. Bul turǵydan alǵanda, Qa­zaqstandaǵy kabeldik ALMA TV teleekranynan kórsetilgen, kórshimiz Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasynyń Shyńjań-Uıǵyr avto­nomııalyq aýdanynda qazaq tilinde beriletin «Jolaýshy» degen habardy úlgi etýge bolady. Ondaǵylar TJK dep atalatyn jýrnalıstik kameramen-aq sol eldegi qazaq aýyldaryn aralaı júrip, qazaqtyń ánshileri men kúıshilerin, aqy ndary men jyrshylaryn, jalpylaı aıtqanda, aýyl adamdarynyń turmys-tirshiligin aıtarlyqtaı jaqsy nasıhattap júr.

Respýblıkamyzdyń kabeldik júıesinde ornalasqan «Mádenıet» arnasy nesimen tartymdy degenge kelsek, munda kúndelikti saıasat habarlary, álemdegi bolyp jatqan kúndelikti tolassyz jańalyq dúnıeler, jazataıym ólimdi sıpattaý, apatty sýretteıtin habarlar, Qazaqstanǵa taratylatyn túrik, koreı, reseı, úndi elderiniń uzaǵynan sozylatyn serıaldary joq bolyp shyqty. Naqtylaı aıtqanda, dóńgelengen dúnıedegi shyrǵalań kórinisterden, zorlyq-zombylyqtan, tipti, kórip otyrǵanyńdy toqtatyp qoıyp áttegen-aı degizetin jarnama da joq. «Mádenıet» telearnasy kórermenderge jan tynyshtyǵyn syılaıdy. Olaı deıtinimiz, baǵdarlamalar kórermenderdi tereń oıǵa jeteleıdi. Qarap otyr­sańyzdar, Mádenıet telearnasynan ótip jatqan habarlardyń deni adamdy jaqsylyq oıdyń kókjıeginde órgizedi. Adamnyń jan tazalyǵy arqyly adamgershilikke baýlıdy, ómirge degen umtylysqa sebepker etip, oı túbindegi kóki­rek kózin oıatady. Qaı habardy alsańyz da adam janyna jyly­lyq syılaıdy. «Kitaphana» habarynda adamdy kitapqa qumar etý ǵana emes, árbir kitaptyń arqa­laǵan mazmunyna saı ómirge kózqa­rastardy avtordyń oıy arqy­ly árbir adamnyń kókeıine jet­kizý maqsaty kózdelgen. Habar­dyń avtory ári júrgizýshi bel­gili qalamger Júsipbek Qor­ǵas­bek qatysýshylardyń usy­nys-pikirlerin naqtyly túıin­men tujyrymdap otyrady. «Má­denıet» arnasynda «Júzdesý» de­gen habar bar. Júzdesý bolǵanda jaı júzdesip qana aman saýlyqty bildiretin habar emes. Bul habar adam ómiriniń shejiresi deýge keledi. Adam ómiri arqyly qoǵam kórinisterin, ómir qundylyqtaryn sýretteıdi. Burynyraqta úlken kisiler: «Qaraǵym, aq patsha zamanyn da kórdik, Lenın, Stalın zamanyn da bastan keshirdik» dep, tolǵanyp otyrýshy edi. Sol aıtqandaı, «Júzdesý» habarynda ótken ǵasyrdaǵy sosıalıstik kezeń qyzyqtaryn kórgen, búgingi naryq zamanynyń da qyzyǵyn kóre bastaǵan tanymal adamdardyń ótken ómirleri arqyly búgingi urpaqqa asa qajetti úlgi-ónegelik máni jetkiziledi.

Belgili jýrnalıst Nurtóre Júsip júrgizetin «О́rkenıet» habary aty aıtyp turǵandaı, dala mádenıetiniń jahandaný zamanynda álemdik alapat daýylyna tartylyp, jutylyp, joǵalyp ketpeý qajettilikterin eskertedi jáne qazaq halqynyń órkenıettegi damý jolyn aıshyqtaıdy. Mine, «Mádenıet» telearnasynda osy sııaqty halyq súıispenshiligine bólengen jaqsy degen jobalar jet­kilikti. Máselen, «Aqsaraı», «Sol jyldar», «Qylqalam», «Ǵa­syr­lar pernesi», «Altyn kóm­be», «Áli esimde», «Shańyraq», «Qum­saǵat», «Sýret-ǵumyr» tárizdi já­ne de basqa da baǵdarlamalar tele­kó­rer­menderdiń asyǵa kútetin habarlaryna aınaldy. Habardyń ótimdilik qasıeti júrgizýshilerge de baılanysty ǵoı. Bizdiń oıymyzsha, «Mádenıet» telearnasynyń basshylary efırden ótetin habar júrgizýshilerin laıyqty tań­daı bilgen. Bul turǵydan alǵan­da, Nurtóre Júsip, Júsipbek Qor­ǵas­bek, Aıgúl Imanbaeva, Gúlmıra Jan­dy­baeva, sondaı-aq, orys tilin­degi «Neslýchaınye vstrechı» haba­ry­nyń júrgizýshisi Karına Abdýl­lına («Raskrytaıa partıtýra»), Iýrıı Aravın, Flıýra Mýsı­na «Legendy ı mıfy opernogo teatra» tárizdi júrgizýshilerdi erekshe ataýǵa bolady.

Mine, osylaı «Mádenıet» telearnasy Otanymyzdyń aqparat keńistiginde erkin qanat qaǵý ústinde keledi.

Jarqyn ShÁKERIM,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

«Qazaqstan» Ulttyq telearnasynyń ardageri.

Almaty.