Táýelsizdik halyqqa bilim berý júıesine de oń ózgerister ákelgenin súıinishpen aıtamyz. Eń bastysy – jastarymyz zaman talabyna saı ınteraktıvti taqta, kompıýter t.b. jańa tehnologııamen jabdyqtalǵan keń saraıdaı mektepterde oqyp, úlken qýanyshqa bólenýde. Mektep ujymdarynyń qatary bilimdi, jańashyl jas ustazdarmen tolysyp, neshe túrli jańa oqytý ádistemeleri ómirge enýde. Oqımyn degenge ár ólkede ornalasqan daryndy balalar mektebi men halyqaralyq dárejedegi ıntellektýaldyq N.Nazarbaev mektepteri esigin aıqara ashýda. Halyqaralyq dárejedegi «Bolashaq» jastar baǵdarlamasy taǵy bar. Bala biliminiń sapasyn ádil anyqtap, saraptaý úshin engizilgen «Ulttyq biryńǵaı test» júıesi jolǵa qoıyldy. Árıne, buǵan biz qýana qol soqqannan basqa ne aıtamyz.
Táýelsizdik halyqqa bilim berý júıesine de oń ózgerister ákelgenin súıinishpen aıtamyz. Eń bastysy – jastarymyz zaman talabyna saı ınteraktıvti taqta, kompıýter t.b. jańa tehnologııamen jabdyqtalǵan keń saraıdaı mektepterde oqyp, úlken qýanyshqa bólenýde. Mektep ujymdarynyń qatary bilimdi, jańashyl jas ustazdarmen tolysyp, neshe túrli jańa oqytý ádistemeleri ómirge enýde. Oqımyn degenge ár ólkede ornalasqan daryndy balalar mektebi men halyqaralyq dárejedegi ıntellektýaldyq N.Nazarbaev mektepteri esigin aıqara ashýda. Halyqaralyq dárejedegi «Bolashaq» jastar baǵdarlamasy taǵy bar. Bala biliminiń sapasyn ádil anyqtap, saraptaý úshin engizilgen «Ulttyq biryńǵaı test» júıesi jolǵa qoıyldy. Árıne, buǵan biz qýana qol soqqannan basqa ne aıtamyz.
Deı turǵanmen, búgingi mektepterdegi psıhologııalyq hal-ahýal qandaı jaǵdaıda? Búgingi bala biliminiń sapasy she? Ol biz joǵaryda tilge tıek etken is-sharalarǵa saı ma? Bul suraqtarǵa jaýapty bizdińshe sońǵy eki jylda qatań jáne ádil ótkizilgen UBT qorytyndysynyń ózi bergendeı.
Iá, UBT qorytyndysy ne deıdi? Sala basshylary aıtyp jatqandaı, bala biliminiń sapasy jyldan-jylǵa artyp kele me? Ol úshin bıylǵy UBT qorytyndysyna jáne bir nazar aýdaryp kóreıik.
Aqparat kózderinen málim bolyp otyrǵanyndaı, 2013 jyly respýblıka boıynsha UBT-ǵa 143 myń mektep bitirýshiniń 95500-i qatysqan. О́z kúshine senbegen 47500 oqýshy UBT-ǵa qatysýdan bas tartqan. Joǵary oqý oryndaryna túsýge arnalǵan 50 baldyq shekti deńgeıge 27465 oqýshy jete almaǵan. Iаǵnı bilimi tolyq qanaǵattanarlyq dárejede bolmaǵan. Endi biz óz bilimine senbeı UBT-dan bas tartqan 47500 oqýshyǵa osy shekti deńgeıge jete almaǵandardy ákep qossaq 47500+27465=74965 oqýshynyń bilimi tolyq qanaǵattanǵysyz demesek te, soǵan jaqyn bolyp shyǵady. Bul bıylǵy jyly mektep bitirgen eki oqýshynyń bireýiniń bilimi óz dárejesinde emes degendi bildirmeı me? Olaı bolsa, mınıstrliktegilerdiń bıyl byltyrǵyǵa qaraǵanda ortasha kórsetkish 3,6-ǵa ósti degenine jol bolsyn.
Osy sıfrdyń astarynda ne syr bar? Meniń paıymdaýymsha, mundaı kórsetkishke nashar oqıtyndardy UBT-ǵa qatystyrmaýdyń esebinen qol jetip otyr. Sonda biz kimdi aldaǵymyz keledi? О́zimizdi ózimiz be? Joq memleketti me? Búıtip ózimizdi ózimiz qor etkenshe, bul máseleni ashyq aıtyp, keleńsizdiktiń aldyn alý jaǵyn oılasaq bolmaı ma?!
Iá, ne desek te, búgingi mektep oqýshylarynyń bilim deńgeıi syn kótermeıdi. Onyń sebepteri kóp. Solardyń ishinde talaptyń álsizdigi de balalardyń oqý úlgerimine keri áser etýde. Jasyratyny joq, búgingi balalardyń arasynda sabaqqa daıyndyqsyz keletinder kóp. Muǵalim oǵan "eki" degen baǵa qoıa almaıdy. О́ıtkeni, qansha «ekini» qoıǵanmen muǵalim ony sol synypta qaldyra almasyn biledi. Sodan da «úshtik» qoıyp kelesi synypqa ótkizýge májbúr. Osydan keıin bala sabaq oqı ma? Biz muny kúndelikti kórip júrmiz. Muny barlyq muǵalimder de biledi. Biraq, sóıte tura jaq asha almaıdy. Jaq ashsa, joǵarydaǵylar: «sen nege jaqsy oqytpaısyń» dep ózine bas salady. Jep otyrǵan nanynan kim aıyrylǵysy keledi deısiz. Amalsyzdan bala túk bilmeı tursa da «úshtik» qoıady. Synyptan synypqa ótkizedi. Al jaman ádettiń juqqysh keletini belgili. Mine, búgingi aýyl mektepteriniń denin osy «tegin úshtikke» oqıtyndar jaýlap alýda. Biz joǵaryda aıtqan respýblıka boıynsha UBT-ǵa jiberilmegen 47500 oqýshynyń deni de osy balalar ekeni anyq.
Al endi bul qaterli dert qaıdan keldi. Ony emdep jazýdyń joly qaısy der bolsaq, bul el aýyp kelgen dert emes. Eger esterińizde bolsa, Keńes dáýiriniń 70-80-jyldary «jalpyǵa birdeı mindetti orta bilim» uranymen bala oqysyn, oqymasyn «úshtik» qoıyp, 100 paıyz úlgerim kórsetet in zaman bolǵan. Qazirgi «mektepke tartylmaǵan birde-bir bala qalmasyn» uranymen sol «paıyz qýýshylyq» áli jalǵasyp keledi. Balany mektepke tartyp oqytý ol – eldik borysh. Biraq ol oqytýda sapa bolmasa, qur oqytýda ne mán bar. Búgin biz osy jaıynda oılasýǵa tıispiz. Bıyl UBT-dan bas tartqan jáne shekti deńgeıge jete almaǵan 75 myń bala ne tolyqqandy bilimi joq, ne mamandyǵy joq óz bolashaǵynyń qandaı buldyr ekenin bile me? Bul erteń ne isteri, qaıda barary belgisiz 75 myń jas taǵdyr emes pe? Jáne de bul bir jyldyń ǵana «jemisi». Al jıyrma jyldan beri qansha jas osylaı taǵdyr tálkegine tústi eken deseńizshi?!
Buǵan kim kináli? Árıne, mektep kináli. Biz áli de bilim júıesindegi qatyp qalǵan eski kózqarastardan aryla almaı kelemiz. Mine, osylardy jolǵa qoımaı mektep ómiri, oqýshynyń bilim sapasy eshqashan da túzelmek emes. Aldymen, osy máseleni bir jaqty sheship almaı, erteń kóshkeli otyrǵan 12 jyldyq bilim júıeńiz de esh nátıje bere almaıdy. Sondyqtan, bilim júıesindegi keıbir ustanymdardy qaıta qaramaı bolmaıdy. Myń shala saýattydan bir taza saýattynyń artyq ekenin biletin Batys elderi bizdegideı oqyǵyń kelse de, kelmese de oqy dep orynsyz zorlamaıdy. 9-shy synypty (negizgi mektep) bitirgen soń odan keıingi bilim izdeý balanyń óz qolynda, óz talap múmkinshiligine qaraı jalǵasady. Aıtalyq, ol elderdegi balanyń 20-30 paıyzy joǵary bilim alsa, 70-80 paıyzy ortasha kásiptik mamandyqtardy qanaǵat etedi. Al bizde she? Bárine 100 paıyz joǵary bilim bergimiz keledi. Sóıtip, biz qandaımyz dep keýde soǵamyz.
Mektepter barsha jurt sekildi naryq ómirimen bite qaınaspaı eshqashan oqý-tárbıe jumysy jaqsarmaıdy. Oqýshy da, ustaz da eńbegi bilimine qaraı baǵalanatynyn, sol arqyly ómirden óz ornyn aıqyndaıtynyn, materıaldyq ıgilik pen jetistik te tek oqý, toqýmen keletinin túsinýi kerek. Eger biz naryq talaptaryn mektepke de ákele alsaq, kóp másele óz-ózinen sheshiler edi. Naryq kerektini alyp, kereksizdi joldan ysyryp tastar edi. Máselen, 9-ynshy synyptan soń. 10-11 synypty tek toǵyzdy «4» pen «5»-ke bitirgender ǵana oqıdy deńizshi. Bala bastaýysh synyptardan bastap-aq oılana bastaıdy. Jaqsy oqýǵa áreket etedi jáne ol jaqsy oqýdyń ne úshin kerek ekenin túsinedi. Buǵan sol tómengi synyptardan bastap-aq olımpıada ne basqadaı bilim saıystaryn júrgizip, ony ádil baǵalap, marapattap otyrýdy qossańyz, balalar arasynda, sóz joq, jaqsy oqýǵa degen, jarysa oqýǵa degen umtylys, básekelestik óris alary sózsiz.
Al naryq qatynasyn ustazdar ómirine endirýdiń joly ol – attestasııany jylma-jyl júrgizý. Tek formaldy túrde júrgizildi degeni bolmasa qazirgi attestasııalaý eshteńe de bermeıdi. Al eger ár mektepte bilikti ustazdardan attestasııalyq komıssııa túzilip, ol jyl boıy barlyq muǵalimniń is nátıjesi men biliktiligin zerttese jáne ár oqý jyly sońynda olardyń biliktilik sanatyn bekitse, muǵalim aldaǵy jyly osy sanat boıynsha eńbekaqy alar edi. Mundaǵy eń keregi – jylma-jyl úzilissiz júretin bul baıqaý ustazdardy óz bilim, iskerlik dárejesin udaıy joǵary ustaýǵa tárbıelegen bolar edi. Tek óz biligi, eńbegine qaraı materıaldyq ıgilik arttyrý olardy, sóz joq, jańa talpynystarǵa jetelep, jalpy ustazdar arasynda da sapaly is-áreketke degen báseke órister edi. Osylaı ár mektepte taza pedagogıkalyq ahýal qalyptastyrýǵa bolar edi. Mine, naryq ustanymdary degen osy.
Al 9-synyptan soń jaqsy, jaman oqıtyndardy bólý qalaı bolar eken deıtinderge biz onyń bereri de kóp der edik. Aıtalyq, 9-synyptan soń 10-11 synypqa tek «4» pen «5»-ke oqıtyndar kelip otyrsyn. Munda, endi sóz joq, úlgerim joǵary bolady. Ustaz jarty ómirin qazirgideı túk bilmeıtindermen bosqa ótkizip jatpaıdy. Sabaq ustaz úshin de, oqýshy úshin de ári jeńil, ári qyzǵylyqty ótedi. Ár sabaqty tereń, mazmundy ótkizýge múmkindik týady. Oqýshylar arasynda sabaqty odan da úzdik oqýǵa degen báseke óristep, dáris sapalyǵy artady. Keleshek el ekonomıkasynyń naǵyz qozǵaýshy kúshi bolar bıik ıntellektýaldy kadrlar, mine, osy toptardan shyǵady.
Al endi 9-synypty «úshtikke» bitirgender qaıda barady deısizder ǵoı. Árıne, olar da dalada qalmaıdy. Olar úshin úlken komplektili mektepterde arnaıy fermer, mehanızator, tiginshi, t.b. kásiptik kýrstar uıymdastyrylady. Bul kýrstarda negizgi kásibı sabaqpen birge bıznes álippesi, quqyqtaný, sport sekildi qosymsha úsh-tórt pán oqytylady. Bizdińshe, olarǵa ıntegral men atom teorııalaryna bas qatyrýdyń eshqandaı qajeti joq. Al buǵan tıisti qarjyny qaıdan alamyz? Ol sol mekteptiń ózinde álgi ózderine tıisti 9-synyptan soń qysqarǵan synyptar esebinen alynady. Eger komp lektili mektepterde mashına taný, aǵash ustasy, tiginshilik kabınetteri burynnan da bar ekenin eskersek, bul sharýany iske asyrý sonshalyqty qıyndyq týǵyzbaıdy.
Osylaı biz balalardyń qabileti men bilimin mektep qabyrǵasynda-aq baǵalaı otyryp, olardyń ómirge erte beıimdelýine yqpal etemiz. Olardyń tómengi synyptan-aq óz keleshegi úshin kúrese alatyn izdenimpaz, eńbekqor azamat bop ósýlerine jaǵdaı jasaımyz. Tek sonda ǵana bala dál búgingideı on birinshini bitirgenshe bosqa júrmeıdi.
Sondaı-aq, bilim sapasyn kóterý úshin bastaýysh synyptarmen jumysty kúsheıtý kerek. Balanyń oqý-bilimge degen yntasy men tárbıesin osy bastaýyshta qalyptastyrmaı bolmaıdy. Bir sózben aıtqanda, búgingi uran «Basty nazar – bastaýyshta» bolýy kerek. Bastaýysh bala biliminiń súzgisine aınalyp, joǵarǵy synyptarǵa tek oqý baǵdarlamasyn tolyq meńgergender ǵana jiberilýi kerek te, úlgermeı me, bala sol óz synybynda qaldyrylýy tıis. Bala óz synybynda bir jyl, tipti, eki jyl otyrǵanmen eshteńe joǵaltpaıdy. Qaıta munyń tárbıelik máni zor. Balanyń aqyl-esi tolysady. О́z qatarynan qalyp qoıǵanyna namystanatyn bolady. О́zin ózi qamshylap, odan ári sabaqty jaqsy oqýǵa umtylady. Mundaı balalardyń ata-analarynyń da jaýapkershiligi artady. Balasynyń óz qatarynan qalyp qoıǵanyna uıalyp bala tárbıesin qolǵa alady, onyń sabaǵyn, júris-turysyn kúndelikti qadaǵalaıtyn bolady. Úlgermegen balanyń óz ornynda qalýy basqa balalar úshin de – úlken sabaq. Olar «nesi bar, oqymasam da muǵalim «úshtik» qoıyp kelesi synypqa ótkizedi» degen oıdan arylady.
Mine, búgingi biz aıtpaq oı osy.
Berdaly RYSBEKOV,
zeınetker ustaz,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Ońtústik Qazaqstan oblysy,
Saryaǵash aýdany,
Abaı aýyly.