Barsha jaratylys sııaqtyly kómirdiń de kómirden ózgesheligi bary belgili. Máselen, Qaraǵandy men Ekibastuz kómiriniń aıyrmashylyǵy az bolmasa, Shubarkóldegi túriniń de ózindik sıpaty joq emes. Onyń negizgi ereksheligi, kúldiligi óte tómen, ıaǵnı salystyrmaly turǵyda aıtqanda, jyldam janatyn kómir sanalady. Sondyqtan keıde «qatty munaı» dep te atalyp qalady. Kezinde akademık Evneı Býketovtiń ony suıyq otynǵa da aınaldyrýǵa bolatyndyǵyna iz salǵandyǵy málim.
Prezıdent tapsyrmasy qalaı oryndalýda?
«Biz resýrstardy ekonomıkalyq ósýdi, aýqymdy syrtqy saıası jáne syrtqy ekonomıkalyq ýaǵdalastyqtardy qamtamasyz etý úshin Qazaqstannyń mańyzdy strategııalyq artyqshylyǵy retinde paıdalanýǵa tıispiz».
Nursultan NAZARBAEV.
(«Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń
jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynan).
JAPAN DALADAǴY JAŃǴYRYQ
Barsha jaratylys sııaqtyly kómirdiń de kómirden ózgesheligi bary belgili. Máselen, Qaraǵandy men Ekibastuz kómiriniń aıyrmashylyǵy az bolmasa, Shubarkóldegi túriniń de ózindik sıpaty joq emes. Onyń negizgi ereksheligi, kúldiligi óte tómen, ıaǵnı salystyrmaly turǵyda aıtqanda, jyldam janatyn kómir sanalady. Sondyqtan keıde «qatty munaı» dep te atalyp qalady. Kezinde akademık Evneı Býketovtiń ony suıyq otynǵa da aınaldyrýǵa bolatyndyǵyna iz salǵandyǵy málim.
Nura men Ulytaýdyń aralyǵyndaǵy saıyn dala tóskeıindegi atalǵan kenishte ashyq ádispen óndiriletin qazynaǵa qazir suranys ósip otyr.
О́ıtkeni, qaı jaǵynan da paıdaly ekeni qyzyqtyrady. Ol tek energetıka emes, sonymen birge, metallýrgııaǵa jaramdy bolýymen tutynýshylarǵa tartymdy.
Mysal úshin, Pavlodar alıýmınıı zaýytynyń mamandary glınozem alý tehnologııasynda qoldansa, Aqsý ferroqorytpashylary koks retinde paıdalanady. 2008 jylǵa deıin qyrtysy arshylǵan bette birden vagondarǵa artylyp, jan-jaqqa jóneltilip jatatyn baılyqtyń jańa qyrlaryn uqsata bilý nazarǵa alyndy. Kenishtegi iske bas-kóz ENRC kompanııasynyń koks óndiretin zaýyt qurylysyna ınvestısııa salýy arqasynda qııandaǵy óndiris meılinshe ózgerdi. Búginde Shubarkóldiń ózinde jylyna 210-220 myń tonna kóleminde óndiriletin koks Qazaqstan, Reseı metallýrgterine jiberilip turady. Buǵan deıin syrttan ákelinetin ony qazaqstandyq tutynýshylar arzandaý baǵaǵa satyp alýyna múmkindik keńeıtti.
Osynda burynnan eńbek etýshiler jalpy alǵanda jumysty uıymdastyrýda jańalyqtar kóptigin biledi. Sonyń taǵy birin aıtqanda, kómirdi kezindegideı kósip ala berý doǵaryldy deýge bolady. Endi suryptap alý tehnologııasy qoldanylady. Bul otyndyq zattyń kúldiligi 5 paıyz mólsherinen aspaýyna jaǵdaı jasady. Mundaı joǵary sapaly ónimge ásirese, eýropalyq tutynýshylar tarapynan tapsyrys kóp. Buǵan óndirilgen kómirdiń ár 4-shi tonnasy kári qurylyqqa jiberilýi aıǵaq. Onsha tútin kóterilmeıtin, qorshaǵan ortaǵa zalalsyz otyn ekologııalyq tazalyq úshin óte ótimdi. Olardyń ǵana emes, sondaı-aq , ishki rynok suranysy, talap-tilegi nazarda ustalady. Mysaly, kómirdiń 40 paıyzy eldiń kommýnaldyq sharýashylyq rynogyna jiberiledi. Onyń usaq túrinen góri qyzýy uzaǵyraq saqtalatyn túıirshekti, kesek-kesek bólikteri ótimdi bolýyna baılanysty 3 irikteý kesheni salyndy. Iri sortty osyndaı otyn aýyldyq jerlerge óte qolaıly bolyp otyr.
Mine, osylaısha Shubarkól kómirine tapsyrys jyldan-jylǵa ósýi óndirý kólemin múmkindiginshe arttyrýǵa ıtermeleý ústinde. Bıyl bastapqyda 8,6 mıllıon tonnasy shyǵarylýy josparlansa, bul kúnde muny 9,2 mıllıon tonnaǵa jetkizýge kúsh salynyp jatyr. Aldaǵy jyly 10 mıllıon tonnaǵa kóterilse, 2020 jyly 20 mıllıon tonnaǵa deıin shyrqatý kózdeledi. Sóıtip, osynaý qazyna ıgerilýiniń áýel basynda-aq jobalanǵan mejeni ıgerý aqyry iske aspaq. О́tpeli kezeńniń qıyndyǵyna tap kelgen, óndiris pen eńbekti múldem jańasha uıymdastyrýǵa týra kelgen, syrtqy rynokta kómir sııaqty shıkizattyń asa básekelestiginde tanylýǵa barynsha kúsh salynǵan bul jyldar kásiporynǵa ońaı soqpady. Kómek-qoldaýsyz qalǵan alystaǵy kenish qazynasyn ıgilikke jaratý qolǵa alynǵan ýaqytta 800 myń tonnasy ǵana óndirilip, bul kólem jetistik tutylǵan jeńi