Atyraý qalasynyń keń jaıylma etegin qonys etken Ásıma apam úıine sálem bere baratynmyn. Suńǵaq boıly, bar meıirimi júzi men kózinde tunyp qalǵan apamyz ádetinshe aınalyp-tolǵanyp, sharaıaq toly shubat usynatyn. Sol shubatpen birge boıyńa erekshe bir jylý, janǵa jaıly shýaq tarar edi. Únsiz otyryp apam júzine kóz salatynmyn. Seksen jasqa deıin oblystyq sahnalarda, nebir shyraıly keshterde kúı shalǵan jannyń ıilse de jez qarmaqtaı synbaǵan qýaty tánti etetin. Bar beınetin betine ájim ǵyp jazyp alǵan apam aýlada otyryp, bir sát alysqa kóz tiger-di. Qońyraýly kerýendeı qyr asyp ketken qyz dáýrenin, qyzyqty jyldaryn oısha qýalaıdy-aý, shamasy...
Atyraý qalasynyń keń jaıylma etegin qonys etken Ásıma apam úıine sálem bere baratynmyn. Suńǵaq boıly, bar meıirimi júzi men kózinde tunyp qalǵan apamyz ádetinshe aınalyp-tolǵanyp, sharaıaq toly shubat usynatyn. Sol shubatpen birge boıyńa erekshe bir jylý, janǵa jaıly shýaq tarar edi. Únsiz otyryp apam júzine kóz salatynmyn. Seksen jasqa deıin oblystyq sahnalarda, nebir shyraıly keshterde kúı shalǵan jannyń ıilse de jez qarmaqtaı synbaǵan qýaty tánti etetin. Bar beınetin betine ájim ǵyp jazyp alǵan apam aýlada otyryp, bir sát alysqa kóz tiger-di. Qońyraýly kerýendeı qyr asyp ketken qyz dáýrenin, qyzyqty jyldaryn oısha qýalaıdy-aý, shamasy...
Ondaıda aldymen oıǵa oralary týǵan topyraqtyń kıesi men ózi ósip-óngen shańyraqtyń ıesi – ata-anasy-daǵy. Ata qonysy – árisi Aqjonas edi. Baǵzy zamanǵy Noǵaılynyń batyry Er Tarǵyn ǵashyq bolatyn Aqjúnis arý she? Qapııada qastyq oılaıtyn qart Qojaq she? Mine, sondaı tarıhı tulǵalar ómir súrip, at tabany mórlep ketken óńir ǵoı bul. Qoshalaq pen Tarǵyn taýy, Orta qyr, berisi Qanishkenge deıin jalǵasqan keń ólke. Jal-jal shaǵyly shyqqan kúnniń shapaǵyna shomylyp, sary altyndaı balqıtyn. Jýsany men shaǵyry jaıylǵan maldy shaıalatyp tastaıtyn quıqaly jer. Osy óńirdiń baıyrǵy turǵyny Qalı esimdi azamattyń shańyraǵynda apamyz jaryq dúnıe esigin ashqan. Shybynǵa shaqtyrmaı ósirgen jeti birdeı ul-qyzynyń úlkeni ózi edi. Ákesi saýatty, kolhoz tóraǵasy. Tórinen qonaq úzilmegen keń qushaq, ónerge beıim jan bolǵan.
О́ner – kıeli, ol aýyspaıdy, juǵyspaıdy. Qonady. Kishkene qyzynyń dombyra únin estise eleńdeı qalatynynan úmit etken ákesi yqshamdy, qalaqtaı ǵyp dombyra jasatyp bergen. Bahý degen aǵaıyny apamyzǵa án, kúı úıretip talabyn ushtaıdy. Alǵashqy ustazyna aınalady.
– Shynashaqtaı shaǵyńyzda qonǵan óner sizdi áli kúnge qos qoltyǵyńyzdan demep keledi. Áıgili Dına sheshemizben júzdesken sátińizdi eske túsirińizshi, – deımin syr tartyp.
– Jýsan men shaǵyr búr jaryp, shóp basy aýyrlaǵan shaq- aý, deımin. Áıteýir oraqshylar qaýyrt iske kirisken kez. Ákem erteńdi-kesh at arqasynda, migir tappaıtyn, – dep apamnyń júzindegi ájimderi tarap, kózinde erekshe bir nur oıandy. – Birinde ákem tús aýa aq ingenge mingen bir kempirleý adamdy ertip keldi. Tanı kettim. Dına sheshem. Bizdiń úıde buryn da bolǵan. Qona jatyp kúı shertken. Mundaı qýanbaspyn. Appaq kımeshek, onyń syrtynan qarqaradaı ǵyp aq shaǵala jaýlyq oraǵan. Kemisti qamzol kıgen. О́zi de at jaqty, syptyǵyr, sulý adam edi. Aq ingeniniń artqy órkeshi naızadaı tik. Al, aldyńǵy órkeshi sál ımekteý. Soǵan aqqaptal dombyrasyn jippen ilip qoıypty. Osy kórinis kóz aldymda ómirlikteı bop basylyp qalypty. Jas balanyń jady sorǵysh sııaqty ǵoı. Keıde sahnada kúı tartyp otyrǵanymda Dına sheshemniń “Iá, pisimilla” dep aq ingennen túsip jatqan sáti sanamda sáýlelenedi...
– Qalıjan, seniń úıińniń kórpesi taza, yqylasy adal. “Qyzyl otaý” ótinish etken soń kolhozyńa ádeıi buryldym. Oraqshylaryńa keshke oıyn qoıaıyn. Eńbek adamy ǵoı. Aıazǵa úsip, kúnge pisip qaıbir jetisip júr deısiń, – dep Dına sheshemiz sol bekzat qalpy tórge jaıǵasypty.
Ásıma apamnyń aıtýynsha, qyzyl shaıǵa qanyp, kıiz úıdiń irgesin túrgizgen áıgili kúıshi aqqaptal dombyrasyna qol sozǵan. Irgedegi kórshi-kólemniń kári-jasy qalmaı túgel jınalǵan. – Bizdiń elde nebir dáýlesker kúıshiler ótken. Keshegi Boǵda, Uzaq pen Dáýletkereıler... Árqaısysy sońyna ólmes mura tastap ketti. Al, ózim ustaz tutqan Qurmanǵazynyń saryny múlde bólek. Jelge qarsy sharpyǵan órtteı edi. Kúı úıretkende tolǵaq qysqan tumsadaı bop otyratynmyn, – dep óziniń “Qart jigerin” bastaıdy. Kúı birte-birte ekpin alyp, jan-dúnıeńdi túgel baýraıdy. О́tken kún, súrgen dáýren, opasyz dúnıe, ońǵaq baqyt, bári-bári qart jigerdiń qaıraǵynda janylady. Kúıshiniń salaly saýsaqtary ár dybysty aıalap súıip jatqa n. Tyńdaǵannyń bárine sońynda kúsh berip, qýat syılap, úzilmes úmittiń jibek jelisin ustatqandaı bolady...
Araǵa bir jyl salyp Dına Nurpeıisova belgili óner ıesi Smaǵul Kóshekbaevtyń jol bastaýymen Almatyǵa, atyn kúlli elimizge ańyz ǵyp taratqan ulaǵatty saparǵa attanyp ketken edi. Ásıma apam bázbireýdeı uly kúıshiden bata aldym, aldynda qalaqtaı dombyramdy tarttym, demeıdi. Biraq osy kezdesý onyń qulaǵyna qudiretti saryndy qorǵasyn ǵyp quıyp, ónerdegi serigin qapysyz saılap ketkeni anyq edi.
Soǵys órti de basylǵan. Elge aman-esen oralǵan Salahatdın Izmuhambetov degen jigitpen kóńil jarastyrdy. Bul 1947 jyl edi. Azamaty mektepte muǵalim. Ata-ene, áli aıaqtanbaǵan qaıynsińliler men qaıny bar. Qońtorǵaı kez. О́zi de jumystan qol úzbegen. Sóıtip júrip mektepte oqıtyn Baqyt Qarabalınaǵa dombyra úıretken. Tókpe kúıdiń ózi biletin syrlaryna boılatqan. Bolam-tolam degen talabyn qoldaǵan. Ol da keıinnen Dına sheshesiniń sońynan Almatyǵa attanǵan. On eki perne, eki shekti dombyra onyń, ol dombyranyń baǵyn ashqan.
Atasy Izmuhambet júzin Allaǵa, nıetin qubylaǵa burǵan taýpıhty qarııa edi. Quran-kárim qolynan túspegen. Taryǵyp em izdegenge nıeti qabyl, tilegi oń, aýzy dýaly jan el-jurtqa erekshe syıly bolǵan. Tek bir ónerin aınalasynan búgińkirep ustaǵan. Ol – aqpa-tókpe aqyndyǵy. Tarıhı taqyrypqa, týǵan jerge, adamı bolmys pen qubylysqa arnaǵan uzaq óleń, tolǵaýlaryn jarııa etpegen. Álde jastaı dinı tárbıemen ósken jádigerdiń ishki mádenıeti jibere qoımady ma? Dese de, kózin tappaı jer astyna sińip ketken bir bulaqtaı sol dúnıeler halqyna málim bolsa dep ańsaısyń. Shańyraq ıesiniń de, ata-eneniń de keńdigi sol – eshqashanda Ásımany kelin ǵoı dep, otbasy, oshaq qasynda ustamaǵan. Retti jerinde mápelep óz qyzdaryndaı tórinde, al, óner kórseter kezinde qoldap, qýattap otyrǵan. Onyń da óz syry bar. Apamyzdyń túp naǵashysy esimi elge áıgili arýaq ıesi Kúrt ata-tyn. Biri – ata syılaǵan, arýaq qurmettegen izgi dástúrimizdiń kórinisi bolsa, ekinshisi – ozyq ónerge degen iltıpat. Kelesisi – aldyńdy torǵaı adym kesip ótpeı turǵan kórgendi jerden túsken kelinge degen rızashylyq.
El ishinen talanttardy izdep shyqqan top Ásımanyń kúı tartysyna tánti bop birneshe márte Almatyǵa júzden júırik ozǵan óner saıysyna, tipti qyzmetke de shaqyrǵan. Biraq qazaqy ıba, ata-ene baby, bala qamy alysqa táýekel etkizbegen. Jarastyqty otbasy 1959 jyly jumys babymen Mahambet aýdany, qazirgi Aqjaıyq aýylyna qonys aýdarady. Bul da etekti el, esti jurt. Ata qasıeti, ul adamgershiligi men bilimi, kelin óneri kóptiń kóńilinen shyqqan. Halyqtyń yqylasyna bólengen. Sol jyldary ertede ótken shappaıber óner ıeleriniń murasyn jınaýǵa Nurǵısa Tilendıev bastaǵan ekspedısııa músheleri Almatydan saý ete túsken. Shaqyrtyp keltire almaıtyn qalaýly azamattar emes pe? Mol dastarqan basynda kóneden jetken kógentúp áńgimeniń kenishi Izmuhambet aqsaqal sóz bastap, ózgeler qostap, kúı kerneıdi, án áýeleıdi. Buryn qaǵaz betine túspegen tańsyq sóz, tamyry tereń oqıǵa shejirelep shertiledi. Buryn barmaq basyna ilinbegen talaı taǵdyrly kúı, el qulaǵynan qaǵys júrgen qyzýy bet sharpyǵan nebir án notaǵa túsip, taspaǵa jazylǵan. Ásıma apamnyń oryndaýyndaǵy Qurmanǵazynyń “Kókala aty”, Dınanyń “Qart jigeri” men Maqashtyń “Baıjumasy” keıinnen kúı jınaǵy men kúıtabaqta shyǵyp, halyqqa bar boıaý, naqyshymen tarady.
– Qaıyńnan jasalǵan dombyra úni janǵa jaıly, jumsaq keledi. Qaraǵaıdan shabylsa ashyq, ótkir, kúmbir qaǵyp estiledi. Baıaǵy kúıshiler tóre tartys pen tókpe kúıge arnap dombyra jasatqanda aǵashtyń osy túrin eskerip otyratyn. Tipti kúıge arnaǵan dombyrany kúndelikti án áýenine qımaı qasterlep ustaǵan. Qatty ystyqqa nemese sýyqqa urynsa daýsy ketedi dep odan da qorǵashtaǵan. Al, shek ázirleý, ony ıirtý, saýsaq múdirter túıtkilin jazýdyń ózi bir óner-di. Kúıdiń oryndaýshysyna baılanysty qaǵys máneri qalyptasatyn. Mysaly, Dına sheshemnen qalǵan oń qoldy kerbez oınatý, kúıge qas-qaǵym sát tynys berý keıinnen Baqytqa, odan Aıgúl Úlkenbaevaǵa aýysty, – der edi Ásıma apam. Uly tulǵalardyń ulyq óneri keıingilermen osylaı jalǵasqan.
Bul shańyraqqa 1974 jyl aýyrtpalyǵyn ala kelgen. Ǵumyr boıy shákirtterinen júrek jylýyn aıamaǵan eri Salahatdın ómirden ozdy. Qaı zamanda da syrtqy symbatyn, ishki qymbatyn joımaǵan atasy bahı kóshti. Sońy segiz jasar on balanyń bar aýyrtpalyǵy Ásıma Qalıqyzynyń ózine túsken. Barynda baptaǵan áýlet-ti. Endi bas ıeleri joqta... Odan ármen shırap sala bergen. Uıadaǵy balapany úshin qaı jumystan da tartynbaǵan. Qaımaq ta bolǵan, qaspaq ta bolǵan. Erjet ip qalǵan ul-qyzdyń aldy qashanda qasynan tabylǵan. Kesh túse mal jaıǵasqan soń árqaısysy óz ónerlerin kórsetedi. Biri jazǵan óleńin oqyp, ekinshisi kúı tartyp, baıan, gıtaraǵa syrly daýystaryn qosyp, úı ishin dýmanǵa bóler edi. Ana kóńiline bári demeý.
– Aýzymdy tushytyp súıgen Baqtyqoja atasyna tartyp aqyn bolar ma edi. Bizdiń jaıymyzdy oılap Ýfadaǵy munaı ınstıtýtyna tústi, – dedi apam áńgime arasynda. Baqtyqoja Salahatdınulynyń munaıdyń kishi qyzmetkerinen bastaǵan eńbegi baıandy bop, osy salanyń mınıstrine deıingi joldan ótti. Parlament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary, oblys ákimi bolyp, kórnekti memleket qaıratkeri atandy. Sol izgilikti sapar áli de jalǵasýda.
Al, Nurǵoja bolsa uzaq jyldardan beri munaı mamany. Aǵaıyndy qos jigittiń gıtaraǵa qosylyp salǵan “Qaraǵym-aı” áni tyńdaǵan jannyń qulaǵynda shyǵar. Shúkir, qyzdary qııaǵa qonǵan. Qos kelini Rysty men Sofııa qaı kezde de eneniń izetti ádebinen jańylǵan emes. Nemere-jıen, shóbereler ósip, alyp báıterektiń bir-bir japyraǵyna aınalǵan. Árqaısysy egemen elimizdiń ár óńirinde bilim, parasatyna saı quraqtaı maıysyp qyzmet kórsetip júr.
– Kúnde tańerteńmen Nurǵoja telefon shalady. “Apa, qalaısyń?” – dep. Jaryǵym, aǵa-apalaryna arqa súıep erkindeý ósken ulym ǵoı. Sodan keshe kimmen kezdeskenin, ne sharýa tyndyrǵanyn, kelin-balanyń kóńil-kúıin táptishtep baıandaıdy. Súıeksińdi ádeti osy. Men de ishteı marqaıyp otyramyn...
Oblysta ótken keleli bir saltanat edi. Alys-jaqynnan meımandar kelgen. Qala ishi merekedegideı jasanǵan. Salıqaly jıyn sońy konsertke ulasqan. Sonda ásem bezendirilgen sahnaǵa halyqtyń qoldaýymen Ásıma Qalıqyzy da kóterilgen. Segiz jasynda qonǵan ónerdi seksenniń seńgirinde de suńqardaı baptap, “Qart jigerdi” bastap ketken. Kúı birte-birte ekpin alyp jan-dúnıeńdi túgel baýraǵan. Kúıshiniń salaly saýsaqtary saǵa qýalap, keıde bal sorǵan aradaı bir orynda bebeýlep turyp alǵan. Tátti muń bop tamsantqan. Úkili úmit bop úziktirgen.
El yqylasy sheksiz-tin. Shapalaq daýsy qulaq kesken...Aı kesesin aı tóńkerip, jyldar jyljyǵan.
Sodan qaıtyp apamyz úlken sahna tórine kóterilmedi. Sodan qaıtyp apamyz úıine izdep barǵanda aınalyp-tolǵanyp aldymyzdan shyqpady. Sharaıaq toly shubatyn usynbady. О́ttiń, dúnıe, degen osy.
Qaıran, “Qart jiger!”
Rahymjan OTARBAEV.
Atyraý .