«Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti: Kenesary Qasymov

Kenesarynyń qımyly Qazaqstannyń tarıhynda, qazaq halqynyń keleshektegi taǵdyryn belgilegen ózgeristi kezeńmen tustas eldi. Kóshpeli qazaq aýylynyń sharýashylyǵyna tovarly-aqshaly qarym-qatynastyń enýine baılanysty Qazaqstannyń ekonomıkasynda úlken ózgerister boldy, al Qazaqstannyń saıası turmysyn alatyn bolsaq bul dáýirde qazaq handyqtary: 1822 jyly Orta júzde, 1824 jyly Kishi júzde handyq joıyldy.

Qazaq dalasyna bir jaǵynan patshaly Reseı, ekinshi jaǵynan Orta Azııa handyqtary shabýyl jasaýda boldy. Qazaqstannyń ol kezdegi syrtqy saıası jaǵdaıy osyǵan qaraı belgilendi. Patsha úkimeti men Orta Azııa handyqtarynyń basqynshylyq saıasatyna qazaq halqy kúshti qarsylyq kórsetti. Qazaq halqynyń ult azattyǵy kúresin Kenesary Qasymov bastap shyqty.   

Eki jaqpen birdeı arpalysýǵa kúshi jetpeıtinin, qazaq halqynyń saıası táýelsizdigin saqtap qala almaıtyndyǵyn Kenesary kóteri­listiń alǵashqy kúnderinde-aq túsindi. Sondyqtan, Orta Azııa han­dyqtaryna, eń aldymen Qoqan handyǵyna qarsy kúrese otyryp, Kenesary soǵys qımyldaryn toqtatý týraly patsha ókimet oryndarymen kelisýge tyrysty, óıtkeni, patshaly Rossııa sııaqty qýatty elge qarsy kúresten nátıje shyqpaıtynyn jaqsy bildi.

Kenesarynyń kóterilisi Rossııa patshalyǵyna, Orta Azııa han­dyqtaryna qarsy, otarshyldyqqa qarsy azattyq sıpattaǵy kóterilis boldy. Kenesarynyń qozǵalysynda ishki kúres joǵaryda aıtylǵan negizgi maqsatqa baǵyndyryldy. Ishki kúres otarshyldyqqa qarsy kúrespen ushtasty, óıtkeni, el bılegen sultan-pravıtelder, aǵa sultandar patsha ókmet oryndarynyń senimdi odaqtasy boldy. Kenesary patsha úkimeti, Qoqan men Hıýa tartyp alǵan qazaq jer­lerin qaıtarý, Rossııanyń qaramaǵynda qazaq halqynyń birtutas memleketin qurý uranymen kúreske shyqty.

Kenesary bastaǵan kúres on jylǵa sozyldy, úsh júzge tegis taraldy. Bul kúreske qazaq halqynyń qalyń buqarasy – kedeıler, eginshiler, jataqtar keńinen qatysty. Sondyqtan, Kenesary qozǵalysynyń búkil halyqtyq sıpaty boldy. О́zderiniń maqsattary úshin, eń aldymen, tartyp alynǵan jaılaýlaryn, jaıylymdaryn qaıtarý úshin kúresken qalyń buqaranyń qatysýy kóterilistiń keń óris alýyn qamtamasyz etti. Biraq, kóteriliske basshylyq qalyń buqaranyń qolynda bolǵan joq, Qazaqstannyń patrıarhaldyq-feodaldyq bytyrańqylyǵyn joıyp, Rossııanyń qaramaǵynda qazaqtyń birtutas memleketin qurýdy kózdegen ortasha feodaldyq toptardyń qolynda boldy. Kóteriliske qatysqan kúshterdiń mundaı bólinýi zańdy edi, óıtkeni, kóterilis Qazaqstanda patrıarhaldyq-feodaldyq qoǵam qatynasy, rýshyldyq turmys qalpy ústem bolyp turǵan jaǵdaıda ótti.

Bir jaǵynan patshaly Rossııanyń, ekinshi jaǵynan Orta Azııa handyqtarynyń shapqynshylyǵyna ushyrap turǵan jaǵdaıda Qazaq­stannyń saıası táýelsizdigin tek irgeles memleketterdiń birine súıen­gende ǵana saqtap qalýǵa bolatyn edi. О́ziniń syrtqy saıasatynda Kenesary patshaly Rossııaǵa súıenýge tyrysty, óktemdik tártip ornatýshy, artta qalǵan Orta Azııa handyqtaryna baǵynýdan bas tartty.

Kenesarynyń Rossııaǵa baǵyt burýynyń eń birinshi sebebi – Rossııa qýatty memleket boldy. Muny túsingen Kenesary óziniń serikterine: «Rossııa barlyq memleketterden úlken, orys patshasy barlyq patshalarǵa aǵa» dedi.

Onyń ústine Kishi júz ben Orta júz qazaqtarynyń shekaradaǵy orys halqymen,  úkimetiniń basqynshylyq saıasatyna eshqandaı qatysy joq halyqpen, – ejelden beri saýda-ekonomıkalyq qatynas jasaýy da Kenesarynyń Rossııaǵa bet burýyna sebep boldy.

Sol sebepti de kóterilistiń alǵashqy kúnderinen bastap Kenesary soǵys qımyldaryn toqtatý týraly, eki aradaǵy janjaldy beıbitshilikpen bitirý týraly Batys-Sibir general-gýbernatory Gorshakovpen kelisýge tyrysty. Biraq Gorshakov mundaı kelis sózderin bastaýdan bas tartty. Ol óziniń hattarynyń birinde bylaı dep jazdy: «Qazaq dalasynda beıbastaqtyq týǵyzǵan aıypkerlermen kelis sózderin júrgizýdi, ásirese, olardyń ımperator patshaǵa sózsiz baǵynýdan basqa qandaı da bolsa shart qoıýyna azda bolsa jeleý berýdi laıyqsyz taýyp, men Kenesarynyń hatyn jaýapsyz qaldyrdym».

Kóterilistiń ón boıyna Kenesary Batys-Sibir ókmet oryndaryna qarsy kúrese otyryp, Orynbordyń ókmet oryndarymen jáne ortalyq ókmetpen kelisýge tyrysty, Kenesary Rossııanyń qaraýynda bolýǵa rızalyq bildirdi, munymen birge qazaq jeriniń qaıtarylýyn, Rossııanyń qaraýynda bolýǵa rızalyq bildirdi, munymen birge qazaq jeriniń qaıtarylýyn, Rossııanyń qol astynda qazaq halqynyń táýelsiz memlekettigi saqtalýyn shart etip qoıdy. Biraq, bul shart patshaly Rossııaǵa tıimsiz boldy.

Patshaly Rossııa qazaq dalasymen jer jóninde ǵana shektes bolyp, memleket shekarasyn saqtaý úshin qazaq elimen tek baılanys jasap kelgen dáýir kópten ótken edi. HIH ǵasyr patshaly Rossııa aldyna jańa shapqynshylyq mindet – Orta Azııaǵa shabýyl jasaý mindetin qoıdy, al Qazaqstan  bul joldaǵy belgili bir beles boldy.

HIH ǵasyrdyń 40-jyldarynda patshaly Rossııa aldyna Qazaqstandy birjolata ózine qosyp alý, ony Orta Azııa handyq­taryna jáne Alataý qyrǵyzdaryna odan ári shabýyl, jasaý qamalyna aınaldyrý mindeti qoıyldy, Orta Azııamen eki aradaǵy saýdany kúsheıtý múddeleri ǵana emes, Orta Azııada aǵylshyn-orys básekesiniń kúsheıgendigi de osy mindetti alǵa tartty. Orta Azııada bekinbeıinshe patshaly Rossııa óziniń Ortalyq Azııadaǵy múddelerin qorǵaı almaıtyn edi. Sol sebepti patshaly Rossııa Kenesarynyń talabyn qabyldamady.

1844 jyldyń ózinde graf P.D.Kıselevtiń Bókeı ordasyndaǵy jaǵdaı týraly baıandamasyna Nıkolaı I: «Patshalyqtyń ishinde ekinshi patshalyq bolýy múmkin emes» dep buryshtama soqty. Osy biraýyz sózdiń ózi Bókeı ordasynyń kelte avtonomııasyn tamyrynan qyrqyp qana qoımaı, avtonomııa týraly nıettiń qandaıyna bolsa da birjolata tyıym salǵandyq edi. Mundaı jaǵdaıda Kenesarynyń talaby kórine úmitsiz talap boldy.

Kenesarynyń Rossııaǵa qaraǵan birtutas qazaq memleketin qurý áreketi óte-móte kóńil bólerlik is. Kenesary óz memleketin, qazaq halqynyń birtutas memleketi bolýyn tilemegen burynǵy aqsúıek rý basylaryna qarsy qatty kúres jaǵdaıynda qurdy. Feodaldar men batyrlardyń orta toptaryna súıene otyryp, Kenesary el bıleý, jerdi paıdalaný, fınans jáne sot jóninde birsypyra ózgerister jasady. Qazaq halqynyń qoǵamdyq-ekonomıkalyq turmysynda bul ózgeristerdiń progresshildik mańyzy boldy. Ras, Kenesarynyń bul jańalyq engizý áreketi qazaq qoǵamyndaǵy óndiris qatynastarynyń feodaldyq negizderin ózgerte almady. Ol túgil, Kenesary óndiris qatynastarynyń feodaldyq sıpatyn odan saıyn kúsheıte tústi. Alaıda, feodaldyq ekonomıka sheńberinde Kenesarynyń bul ózgeristeri (reformalary) qazaq halqynyń kúshiniń birigýine, qazaq memlekettiginiń nyǵaıýyna, qazaq halqynyń sharýashylyqtyń neǵurlym joǵary túrlerine kóshýine sebep boldy.

Kenesarynyń bul ózgeristeri qandaı boldy?

Kenesary óziniń memleketin jeke adamdar arqyly basqardy. Bul adamdar sot, dıplomatııa, fınans, elden mal-múlik alý máselelerimen, soǵys isimen shuǵyldandy. Hannyń janyndaǵy Joǵarǵy Keńeske tek feodaldardyń orta toptarynyń ókilderi men batyrlardyń birsypyrasy qatysty. Jer-jerde ókmet jumystary jasaýyldar arqyly oryndalyp otyrdy. Arhıv dokýmentterinde bul jasaýyldar «Kenesary emıssarlary» dep atalady.

Kenesarynyń memleket apparatynda jasaǵan ózgeristeri feodal­dyq negizde qurylǵan memlekettiń bir ortalyqqa baǵyndyrylýyna jaǵdaı týǵyzdy.

Sot – pravo jónindegi ózgeris sot isteriniń qaralýyn jaqsartýdy, barymtany, el arasyndaǵy jaýgershilikti toqtatýdy, óshtesken rýlardy tatýlastyrýdy kózdedi.

Kenesary ádet-ǵuryp pravosyna birsypyra ózgerister engizdi, onyń ishinde rý baılarynyń sotyn joıyp, sot isterin ózi taǵaıyn­daǵan bıler men jasaýyldardyń qolyna berdi, olardy graf dep atady. Kenesarynyń ordasynda bolǵan horýnjıı Ormanov: «Kenesary joǵaryda atalǵan bılerge joldaǵan hatyn jiberdi, olar bul adreste graf dep atalǵan» deıdi.

Aqyly isterdi qaraý tártibin úshke bólýge bolady: 1. Kenesary­nyń qaramaǵyndaǵy rýlarǵa qatysy bar barymta jáne kisi ólimi jónindegi sot isterin qaraý. 2. Kenesarynyń qaramaǵynan tys rýlar­dyń isterin qaraý. 3. Kenesarynyń qaramaǵyndaǵy qazaqtar men pat­sha­nyń qol astyndaǵy qazaqtar arasyndaǵy isterdi qaraý.

Kenesary óziniń qaramaǵyndaǵy qazaqtardyń malyn betaldy barymtalaýǵa qatty tyıym saldy, barymtalanǵan maldy ıelerine dereý qaıtartyp otyrdy. О́ziniń týysqany Kóshek sultanǵa Kenesary barymtalanǵan jylqylardy «qulynyna deıin qaldyrmaı» qaıtarýǵa buıyrdy. Arǵyn rýynyń ókilderi qypshaqtardan mal talap etip Kenesaryǵa aryz ete kelgende, Kenesary óziniń jasaýyldary – Masaq pen Kenjege «Arǵyndardyń talabyn oryndaýǵa» buıyrdy.

Salyq jóninde Kenesary jeke feodaldardyń alymdary ornyna, han qazynasynyń paıdasyna alynatyn biryńǵaı salyq shyǵarýǵa tyrysty, sóıtip feodaldyq alymdar ornynan  memleket salyǵyn shyǵarmaq boldy. Kenesaryǵa baǵynǵan aýyldar  Hıýa men Qoqan handaryna salyq tóleýdi, sol sııaqty úkimetke tútin alymyn tóleýdi toqtatty. Munyń ózi qazaqqa salyq jóninde edáýir jeńildik boldy. Biraq, soǵys jaǵdaıynda Kenesary amalsyzdan ártúrli alym salyqty qataldyqpen óndirip otyrdy.

Kenesary maldy aýdandardan alynatyn «zeketti», eginshilerden alynatyn «ushyrdy» burynǵy kúıinde saqtady. Onyń ústine aýyldyq salyq, ártúrli tyǵyz qajetke kóptegen adymdar jınady.

Kenesarynyń sharýashylyq jóninde qoldanǵan sharalarynyń zor mańyzy bar. Soǵys gýbernatory Obrýchevke jazǵan hattarynyń birinshi Kenesary: «Qaıyrymdy general patshadan maǵan rahymshylyq etýdi ótinsin, sonda men ózimniń qyrǵyzdarymdy egin egý, ań aýlaý jáne basqa beıbit kásiptermen shuǵyldandyryp, tynysh ómir súremin» deıdi.

Kenesarynyń ordasy ornatylǵan Yrǵyz ben Torǵaı aýdanynyń ózinde ǵana 1000 úı qazaq egin kásibimen shuǵyldandy. Orynbor komıssııasynyń esebinde de «Rossııanyń qaramaǵyndaǵy jerge qaıtýǵa múmkinshiligi bolmaǵandyqtan (Kenesary) ózine ergen eldi Ile jáne oǵan quıatyn ózender boıynda egin kásibimen shuǵyldanýǵa úgittegeni» atap kórsetilgen.

Sóıtip, Kenesarynyń saıasaty qazaqtyń egin sharýashylyǵymen shuǵyldanýyna sebep boldy.

Kenesarynyń saýdaǵa kózqarasynyń da zor mańyzy bar. Alǵashqy kezde ol orys saýdasyna qarsy boldy, ony otarshyldyq saıasatty júrgizý joldarynyń biri dep tanydy. Biraq, kóp uzamaı Kenesary báleniń basy saýdada emes, patsha úkimetiniń soǵys-otarshyldyq saıasatynda ekenin túsindi. Shekara boıyndaǵy qazaqtar jergilikti orys halqymen qyzý saýda istep otyrǵanyn ol jaqsy bildi. Kenesaryǵa kelgen qazaqtar oǵan orystarmen tatý qarym-qatynas jasaýǵa keńes berip, qazaqtardyń «olarǵa árdaıym kúni túsip otyratynyn, olardan astyq jáne basqa kerek-jaraq alatynyn» aıtty.  

Sondyqtan Kenesary ózine qaraǵan aýyldarda saýda isteýshi kýpesterdiń óz tozarlaryn alymsyz satýyna ruqsat etti, olardy zorlyq-zombylyqtan qorǵady. Orynbordyń shekaralyq komıssııasynyń predsedateli Genstiń atyna jiberilgen bir aqparda: «Bul búlikshilerdiń aýyldarynda bolǵan saýdagerler kóp paıda tapqan, óıtkeni olardyń aýyldaryna kelip saýda isteýshilerge tımeý­ge buıryq berilgen» delingen.

Kenesarynyń saıasaty qazaq halqynyń orys halqymen saýda qatynasynyń kúsheıýine kómektesti, sharýashylyqtyń qara dúrsin (natýraldyq) negiziniń buzylýyna jaǵdaı týǵyzdy.

Kenesary áleýmettik reformashy bolǵan joq. Onyń qurǵan feodaldyq memleketi shynynda tutas memleket emes edi, óıtkeni Uly júzdiń aýdandary 1847 jylǵa deıin Kenesary memleketine qosylǵan joq.

Kenesary óziniń belgilegen sharalaryn túgel júzege asyra almady. Qazaq eliniń ol kezdegi artta qalǵan qoǵamdyq-ekonomıkalyq qurylysy Kenesarynyń jańalyq engizý áreketin toıtaryp, bóget jasaı berdi.

* * *

Kenesary kóterilisiniń jeńiletindigi sózsiz edi. Onyń negizgi sebebi, eń aldymen, ishki saıası jaǵdaıda jáne qazaq halqynyń birtutas memleketin qurý áreketiniń kesh bastalǵandyǵynda boldy.

Kenesarynyń progresshildik nıetine, qazaq halqyn biriktirý maqsatyna zor kedergiler kezdesti. Qazaqstannyń feodaldyq byty­rań­qylyǵy, rýlardyń ózara tartysy, feodaldar men patsha ókimet oryndarynyń bul tartysty odan saıyn qozdyrýy Kenesarynyń ıgilikti bastamasynyń bárine kúshti bóget boldy. Onyń sebebi Qazaqstannyń  áleýmettik-ekonomıka jaǵynan artta qalǵandyǵynda edi. Sol sebepti rýshyldyq múddeler jalpy halyqtyq múddelerden basym bola berdi. Kóterilistiń jeńilýiniń negizgi sebepteriniń biri osy.

Kenesary qozǵalysynyń birkelki damymaǵanyn, kóbinese stı­hııalyq qozǵalys bolǵanyn da eskerý qajet. Kóterilis on jyl bo­ıyna Qazaqstannyń eń mańyzdy aýdarynyń bárine, negizgi rýlar­dyń bárine derlik taraldy. Biraq, bir mezgilde jáne birkelki taral­ǵan joq, sondyqtan ókimet oryndary qaı ýaqytta bolsa da kóterilisshilerge bólshektep soqqy berip otyrdy. Munyń ózi patsha úkimetine óte tıimdi, al kóterilisshilerge múlde tıimsiz boldy.

Bul jóninde mynadaı eki jaǵdaıdyń zor mańyzy body: birin­shiden, kóterilisshiler mal baqqan kóshpeliler edi, olardyń ma­terıal­dyq óndirisi túgelinen maldy baǵyp-qaǵý, asyraý múmkin­shiligine baılanysty boldy. Ekinshiden, ókimet oryndary Kenesary qozǵalysyn basqanda, negizinde, kóterilisshilerdi ejelden mekendenip kelgen, jaıylymy mol aýdandardan qyıyrdaǵy, shóbi az qýań dalaǵa birte-birte yǵystyrý ádisin qoldandy. Kenesary ózine ergen qazaq rýlarymen amalsyzdan birte-birte alysqa – Kókshetaýdan Torǵaı, Yrǵyz aýdanyna, odan Balqash boıyna shegindi, odan keıin Qytaı shekarasyna taıaldy, aqyry, Toqpaq mańynda taý arasynda qaza tapty. Shegingende jaı ǵana sheginbeı, aýyr urystar júrgize otyryp, orasan zor shyǵynǵa, búlinshilikke ushyraı otyryp shegindi.

Aqyr aıaǵynda ol kezdegi halyqaralyq jaǵdaıdyń ózi de kóterilisshilerge óte qolaısyz boldy. О́zara baılanysty az tórt bólshekke (Uly júz, Orta júz, Kishi júz jáne sol kezdiń ózinde patshaly Rossııa qol astynda bolǵan Bókeı ordasy) bólingen Qazaqstan, qazaq halqynyń birtutas memleket bolyp birigýine jol bermeýge tyrysqan memleketterdiń qorshaýynda boldy.

Patshaly Rossııa da, Qytaı da, Orta Azııa handyqtary da – Hıýa, Buhara, Qoqan – Qazaqstandy árqaısysy ózine baǵyndyrý úshin ózara kúresti.

Kenesarynyń óz basynyń qateleri de kóterilistiń apatpen aıaqta­lýyna sebep boldy. Sultandar men bılerge qarsy kúreste Kenesary beıbit otyrǵan rýlardyń aýyldaryna shabýyl jasady. Máselen, 1843,  1844 jáne 1845 jyldarda, kóteriliske qosyl­maǵany úshin, Jappas rýynyń aýyldaryn úsh dúrkin qatty talqandady. Sultan-pravıtelderdiń, bılerdiń qaramaǵyndaǵy aýyldar kóteriliske tilektes bola tursa da, feodal-rý basylardan qoryqqandyqtan kóteriliske qatysa almaı otyrǵanyn eskermesten, Kenesary bul aýyldarǵa talaı shabýyl jasady. Bul feodaldar men rý basylardy talqandap, halyqty ózine tartý ornyna, Kenesary talǵamastan bulardyń eki jaǵyn da shapqynshylyqqa ushyratyp, halyq arasynda ózine qarsy narazylyq týǵyzdy.

Kenesary qyrǵyzdar jóninde de sondaı qatelesti. Qyrǵyz manaptary – Orman, Jantaı jáne basqalarynyń ózin qoldamaǵany úshin, Kenesary Sarybaǵysh qyrǵyzdaryna shabýyl jasady.

Patsha ókmet oryndary Yrǵyz, Torǵaı aýdandaryn (Kishi júz) basyp alǵannan keıin kóterilisshilerge Uly júzdiń jerine sheginýden basqa jol qalmady. Ol kezde Qazaqstanda patsha ókmeti basyp almaǵan jer tek osy Uly júz bolatyn. Biraq, Uly júzdiń edáýir jeri Qoqan bókteriniń qaramaǵynda edi, al, Alataý qyrǵyzdary Kenesarynyń ejelgi jaýy Qoqan hanyna baǵynýly edi.

Uly júzde Kenesarynyń negizgi urany Qoqan bosqynshylaryna qarsy kúresý boldy, Kenesary qyrǵyzdarǵa jazǵan hatynda: «Men jaýlasý úshin, qan tógý úshin kelgen joqpyn, qazaq pen qyrǵyzdyń kúshin biriktirip, olardy Qoqannan bólip alý, jalpy aıtqanda qoqandyqtardyń qysymynan qutqarý úshin keldim» dedi.

Kenesarynyń qyrǵyz manaptarymen kelise almaı, aqyrynda olarǵa qarsy soǵysqa shyǵýynyń sebebi ne?

Eń aldymen, patsha ókmet oryndary qazaqtardy qyrǵyzdarǵa aıdap salyp, eki arada soǵys shyǵardy. Nıýhalovtyń general-maıor Vıshnevskııge tapsyrǵan raporty buǵan dálel. Ol raportta bylaı delingen: «men olardyń ishindegi eń ataqty bılerge: Buǵy rýyndaǵy Borambaı Bekmuratov pen Aıtbaı Seralınge, Sarybaǵysh rýyndaǵy Orman Nııazbekovke, Solty rýyndaǵy Janǵarash Esqojınǵa hat ja­zyp, olardyń jáne orys úkmetiniń jaýy – Kenesaryny qurtýǵa úgittedim».

Qyrǵyz manaptary Qoqan jaǵyna shyǵyp opasyzdyq etkeni úshin Kenesary qyrǵyzdarǵa qarsy joryqqa attandy. Biraq Kenesary manaptarǵa soǵys ashqannan keıin Sarybaǵysh rýyndaǵy qyrǵyzdardyń birsypyrasy Kenesaryǵa qarsy kúreske shyqty. Onyń sebebi, birinshiden, qyrǵyz rýlary arasynda tartys kúshti bola tursa da qyrǵyz qalyń buqarasy saıası jaǵynan ózara birigip, óz memleketin ornatýǵa umtylatyn edi. Bul nıetti júzege asyrý úshin feodaldar arasynda qatty soǵystar bolyp keldi. Búkil qyrǵyz eliniń saıası bıligin óz qolyna alý nıeti Orman manaptyń áreketinde aıqyn kórindi. Orman naǵyz feodaldyń ózi edi. Ol ókmet bıligin óz qolyna alý úshin qyrǵyzdardy saıası jaǵynan biriktirýge tyrysty. Ol halyqtyń kósemi bolǵan joq, biraq onyń qyrǵyzdardy saıası jaǵynan biriktirýge umtylǵan áreketine qalyń buqara tilektes edi.

Ekinshi jaǵynan, Kenesary Qyrǵyzstanda kúrestiń naǵyz feodal­dyq ádisterin qoldandy. Ol manaptardan góri qyrǵyz halqyna qatal tıdi. Munyń ózi Orman men Jantaıdyń qyrǵyz halqyn Kenesaryǵa qarsy kúreske biriktirýine jeńildik keltirdi.

Kenesarynyń kóterilisi jeńildi. Alaıda qazaq halqynyń ult azat­­­tyǵy kúresiniń tarıhynda bul kóterilis erekshe úlken oryn alady.

Kenesarynyń kóterilisi HIH ǵasyrdaǵy Qazaqstandy tegisinen derlik qamtyǵan eń úlken jáne eń uzaqqa sozylǵan kóterilis boldy.

Otarshylyqqa qarsy azattyq kóterilis bolǵandyqtan qazaq halqynyń tarıhynda bul kóterilistiń progresshildik mańyzy bar. Bul kóterilis qalyń buqaraǵa saıası tárbıe berýdiń zor mektebi boldy. Keıingi HIH ǵasyrdyń 50-60 jyldaryndaǵy kóterilister osy Kenesary kóterilisi negizinde etek alyp ulǵaıdy.

V.I.Lenın bylaı dep jazdy: «Qalyń buqaranyń shyn mánindegi tárbıesin esh ýaqytta qalyń buqaranyń óziniń derbes saıası kúre­sinen, ásirese revolıýsııalyq kúresinen bólekteýge bolmaıdy. Qana­lýdaǵy tapty tek kúres qana tárbıeleıdi, tek kúres qana onyń kú­shine jol ashyp, onyń dúnıe taný kózqarasyn keńeıtedi, onyń qab­letin arttyryp, onyń tilegin aıqyndaıdy» (Shyǵarmalary, II tom,  7 bet).

Kenesarynyń kóterilisi, óziniń týǵan eliniń bostandyǵy men táýelsizdigin qorǵaýǵa bel baılaǵan bostandyq súıgish qazaq halqy­nyń jaýǵa qarsy turarlyq orasan mol kúshi bar ekenin kórsetti.

Kenesarynyń qoıǵan saıası talaptary turǵysynan qaraǵanda da bul kóterilistiń progresshildik mańyzy boldy. О́ıtkeni, Kenesary qazaq rýlary arasyndaǵy talas – feodaldyq bytyrańqylyqty joıyp, bir ortalyqqa baǵynatyn birtutas memleket qurýǵa tyrysty.

Patsha úkmetine, Orta Azııa handyqtaryna talaı ret qatty soqqy bergen bul kóterilistiń barysynda qazaq halqy óziniń orasan zor múmkinshilikteri bar ekenin aıqyn túsindi.

 

E.BEKMAHANOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory

«Sosıalıstik Qazaqstan», 14 sentıabr, 1947 jyl