«El buzylsa, qurady shaıtan órmek...»

Danyshpan sonda da aıta­rynan qaıtqan joq. «Qaıtsem, halqym­nyń boıyndaǵy qyńyr m­inezdi, jal­qaýlyǵyn, aramdyǵyn, ósek­qumar­lyǵyn, bekerden-beker mal shashatyn shaıpaý ádetin, mańǵaz maqtanqorlyǵyn, saryjambas jatypisherligin boılarynan sylyp tastaımyn» dep jantalasty. Sonda túzelgen qazaq qaıda? Ǵulamanyń ǵıbratty ósıetterin qup kórip, durys, taza jolǵa túskeni qaıda?

Jamandar qyla almaı júr adal eńbek,

Urlyq, qýlyq qyldym dep qaǵar kólbek.

Aramdyqtan jamandyq kórmeı qalmas,

Myń kún synbas, bir kúni synar shólmek, – dep ah urdy ary tynysh taptyrmaǵan aqyn.

Iá, shólmek myń kúnde emes, bir-aq kúnde synyp, jaırap qal­maq. Bizdiń syrty bútin, ishi tútin keıbir sheneýnikterimiz by­laı­ǵy jurtqa syrbaz, sal­maq­ty kórinýge tyrysyp baqqanymen, qaltarystaǵy qoıyrtpaqtary aqtarylyp qalyp, el-jurtqa masqara bolyp jatyr. Osylaı betper­desi sypyrylyp, ózde­riniń shynaıy ómirdegi shyn­dy­ǵyn áıgilep, bir-aq kúnde qasyq­tap jınaǵan abyroılaryn she­lek­­tep tógip alady.

Sózýarlyǵymyz ustap ketip nemese álde­kimge qyr kórsetkimiz kep qyjyrtyp otyr­­ǵanymyz joq. Abaı ataǵa súıenip sóz sabaq­­taǵanda sanaǵa salmaq tú­sir­gen sora­qy­lyqtar kózge sha­lyn­­ǵan soń shara­syz­dyqtan shyryldap otyrǵan jaı bar. Endi sózi­miz shyndyqtan shyǵandap ketpeý úshin áńgimemizge tuzdyq izdep kórelik.

Kúni keshe Ulttyq qaýipsizdik komıteti Joǵarǵy sottyń Ishki qa­ýip­sizdik bólimimen bir­le­sip, Túrkistan oblystyq soty­nyń qyl­mys­tyq ister jónin­degi apellıasııalyq sot alqa­sy­ sýdıasynyń sybaılas jemqorlyq áreketiniń jolyn kesti. Bul jóninde UQK resmı ókili Arken Ábdiǵanı málimdedi. Kúdik­ti sottalýshynyń jazasyn je­ńil­detýge kómekteskeni úshin eleýli mólsherde para alǵan. Bú­ginde onyń ústinen Qyl­mys­tyq kodeksiniń 366-baby 2-bólimi boıynsha sotqa deıingi tergeý amaldary júrgizilýde.

Byltyrǵy 11 jeltoqsan kúni Saryaǵash aýdanyndaǵy mamandandyrylǵan ákimshilik sotynyń sýdıasy kóshi-qon zańnamasyn óres­kel buzyp, shetel azamattaryna jaǵdaı ja­sa­ǵany áshkerelendi.

Almaty qalasynda aýdandyq sottyń tóraǵasyna qatysty is qozǵalǵany belgili bolyp otyr.

Halyqtyń sońǵy úmiti sot degen tujyrym qalyptasqan. Al sol sońǵy úmittiń jalǵanar jeri bylǵanyshty bolsa shaǵymdanýshylar, jábir-japa kórýshiler endi kimge barady? Mundaıda dana qazaq «Et sasysa tuz sebesiz, tuz sasysa ne sebesiz?» dep túńilmeı me? Rasynda, bul túńiletin-aq jaǵdaı.

Túńildiretin, tolǵandyratyn, titirkendi­­re­tin túıtkilder tasqyndaı túsýde. Aıta­­lyq adam janynyń arashashysy dep ardaq­tap, Alladan keıingi qutqarýshymyz dep senip júrgen aq jeleńdi «abzaldarymyz» ómirińizdi saýdaǵa salsa, kimnen úmit kút­ken­­deısiz? Shymkent qalasyndaǵy №1 klı­nı­ka­lyq aýrýhanasynyń bas dárigeri maqtaýly-aq jan edi. «Altyn qoldy dáriger» atanyp júrgen bul azamat halyq­aralyq qylmystyq topqa qosylyp, adam­dar­dyń búırek, baýyryn almastyryp kelgen degen kúdikke ilikti. Bul jóninde Ishki ister mınıstrliginiń departament bastyǵy Sanjar Ádilov habarlady. Al Shymkenttegi bala­lar aýrýhanasynyń burynǵy bas dári­ge­ri memleket qarjysyn (20 mıllıon) jym­qyrdy degen aıyppen úıqamaqta otyr.

Keshegi Keńes ókimeti tusynda «mılısııa – qorǵanym» dep urandatýshy edik. Búginde tilimiz kúrmelip tur. Máselen, osydan birer jyl buryn Túlki­bas aýdandyq ishki ister bólimi bas­ty­­­ǵynyń tergeý jónindegi orynbasary aýyz­bastyryqqa 200 myń teńge alyp jat­qa­ny ústinde qolǵa túsip, oqasyna daq túsirip aldy. Osy ispen sybaılas ýchaskelik ıns­pektor qashyp ketken. Al Shymkent qala­syn­da­ǵy Qarataý aýdandyq ishki ister bóliminiń úsh birdeı kapıtany esirtki bıznesimen aınalysyp júrgen qylmyskerdi quryqtap, ony jaýap­kershilikten qutqaryp jiberý úshin 5 myń AQSh dollaryn suraǵan.

Áskerılerdiń de qulqyny jaman bolmaı tur. Qarama­ǵyn­­da­ǵy qyzmetkerlerdiń laýazymyn ósirip, qam­qor­lyq jasap otyrýy úshin eleý­li kólemde para alý faktileri barshylyq. Aqtóbe oblys­ynda áskerı-tehnıkalyq mektepke kýrsanttar qabyldaýda kóz qysty, barmaq bastyǵa barǵany úshin kúdikke ilingender bar. Áskerı prokýror Meıirjan Qa­shym­janov osy mekteptiń úsh qyzmetkeri bu­dan burynyraq isti bolǵanyn aıtyp otyr. Jem­saýy jybyrlap turatyn jebirler ara­synda ákimderdiń, basqa da laýazym ıele­riniń jıi kezdesetini oılandyrmaı qoı­maı­dy.

Byltyr Atyraý oblysy ákiminiń orynbasaryna qatysty shý shyqty. Ol mektep ashanalaryna jet­ki­zil­ýi tıis jıhazdardy saýdaǵa salǵan. Osy jıhazdarǵa 34 mıllıon teńge qaral­ǵan eken. Sonyń 5 mıllıon teńgesine oryn­basardyń kózi túsken. 2016-2019 jyl­dar­ǵa arnalǵan bilim men ǵylymdy damytý memlekettik baǵdarlamasyna bólingen qara­jattan 10 mıllıon teńgeni jymqyrǵan bilim basqarmasynyń basshysy men onyń orynbasary ustalǵannan keıin orynbasar hanym óz erkimen qyzmetinen ketip edi. Jýyrda 2 jylǵa shartty túrde sottaldy.

Byltyrǵy qazan aıynda Jetisaı aýda­nynda aýyldyq okrýg ákimi úı qurylysyna jer telimin bergeni úshin 500 myń teńge alamyn dep quryqtaldy. Taıaýda Shyǵys Qazaqstan oblysynda agroónerkásiptik keshendi tabysty etemiz degen sheneýnikter 35 mıllıon teńge paramen ustal­dy. Olar mol qarajatty sút arasyna jasyrǵan. Flıagtan saryldap tógilgen sút ara­synan oralǵan býma-býma teńge túskende tańyrqamaǵan pende qalmady.

Byltyr Túrkistan oblysy boıynsha sybaı­las jemqorlyq faktilerimen 73 adam ustalǵan. Onyń 15-i jymqyrý, bireýi qyz­me­tin asyra paıdalaný, 57-si paraqorlyq deregi retinde tirkelgen. Osy sııaqty mysaldardy tize berýge qalam ushy da shydamaı bara jatqandyqtan, osy jerden úzýge týra keledi.

2019 jyldyń 20 mamyrynda Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen sybaılas jem­­qorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri jónin­de keńes ótkeni belgili. Osy keńeste Prezıdent:

– Jyl saıyn Qazaqstanda ortasha eseppen eki myńnan astam sybaılas jemqorlyqqa qatysty qylmystyq is tirkeledi. Myńnan astam adam jaýapqa tartylady. Bul – batpandap kirip, mysqyldap shyǵatyn kesel. Osy aýrýdy shuǵyl túrde emdemesek, erteń kesh bolýy múmkin, – dep jebirler men jegishterdiń jolyn kesý jóninde birqatar tapsyrma berdi.

Qoǵam dertine aınalǵan bul keseldiń jolyn kesý ońaı bolmaı tur. Qazir oǵan qarsy sharalardyń biri retinde jemqorlyq jaıly habarlaǵan adamdardy yntalandyrý sharalary kózdelip otyr. Máselen, siz bireýdiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy áreketin baı­qasańyz jáne onyń ustalýyna kómek berseńiz, sottyń aıyptaý qorytyndysynan soń syıaqy retinde para somasynyń 10 pa­ıyzyn alasyz.

Sybaılas jemqorlyqpen kúrestiń bir joly retinde sheneýnikterdi túrme ty­ny­­symen tanystyrý bastalyp ta ketti. Mundaı sharalar Shymkent jáne Nur-Sultan qalalarynda kórinis tapty. Desek te, túrmeniń tynys-tirshiligimen tanys­qan­dar­dyń ishki tyıymy qanshalyqty nátıjeli bolatyny aldaǵy kúnderdiń enshisinde. Elimizdiń ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq ahýalyna jemqorlyq kóp mólsherde zalalyn tıgizedi. Sondyqtan onymen kúrestiń budan da basqa tıimdi, yqpaldy joldaryn qarastyrýymyz kerek-aq.

Jebirlerdiń kúzdiń kúni aǵashtardan qu­la­ǵan japyraqtaı tym kóbeıip ketýin olarǵa qoldanylatyn jazanyń tym osal­dy­ǵy­nan kóretinder de bar. Mysaly, Májilis aldynda sóz alǵan Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń oryn­basary Oljas Bektenov jemqorlyqqa qol­danatyn jazanyń jeńil ekenin aıtyp, dabyl qaqty. Olar túrli joldarmen jazalaryn merziminen buryn ótep shyǵady. Ekinshiden, alǵan parasynyń elý eselengen kóleminde aıyp tólep, túrme tabaldyryǵyn attamaı-aq taırańdap shyǵa keledi. Osydan baryp jemese, jutqynshaqtary jybyrlap turatyndar: «E, ustap alsa, qutylýdyń joly ońaı eken ǵoı» – dep arqany keńge salady. Memlekettik qyzmetke qaıta orala almasa, jymqyrǵandarynyń bir bóligine bıznes ashyp alady.

Bizdiń elde paraqorlarmen pármendi kúres jalǵasyp keledi. Bul jóninde tıisti zańdar da qabyldandy. Biraq Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev atap kórsetkendeı, jeń ushynan jalǵasatyndar kóbeımese, azaımaı otyr. Shendilerdiń aldyna máselesin sheshtirip alý úshin baratyndar kóp.

Álemde sybaılas jemqorlyqpen kú­re­sýdiń birneshe joldary bar. Máselen, Grýzııada sheneýnikterdiń sanyn 3 esege azaıta otyryp, jalaqysyn 3 esege kóbeıtken. Al Sıngapýr bıleýshileri 1952 jyldan beri sybaılas jemqorlyq jaǵdaılaryn tergeý bıýrosy arqyly jumys istep keledi. Bıýro memlekettik sheneýnikter arasyndaǵy jemqorlyqqa qatysty jaǵdaılardy tekse­rip, tıisti organdarǵa qajetti sharalardy qoldaný úshin habarlap otyrady. Qytaı memleketi paradan bas tartý boıynsha «taı-szı» sabaqtaryn engizgen.

Árıne ár eldiń salty basqa. Bálkim, olardyń tájirıbeleri bizde oń jambasqa kele qoımaıtyn da shyǵar. Eń bastysy, sananyń tazalyǵynda. Sana tazarmaı, qoǵam tazarmaıdy. Sondyqtan sybaılas jemqorlyqtyń zııany men zardaby týraly otbasydan bastap memlekettik qyzmetkerlerge deıin sanalaryna sińdire sabaq ótý kerek shyǵar.

Taǵy da danyshpan Abaıǵa júginýge týra keledi. Tyńdaıyq.

El buzylsa, qurady shaıtan órmek,

Perishte tómenshiktep, qaıǵy jemek.

О́zimniń ıttigimnen boldy demeı,

Jeńdi ǵoı dep shaıtanǵa bolar kómek.

«О́zimniń ıttigimnen boldy» dep barmaq tisteıtin uıaty barlar kóbeıgende ǵana julyndaǵy jegiqurt julynyp túspek. Ar, namys, uıat uıalaǵan jer qashanda asylzat kúıinde taza turmaq. Endeshe, bizge ar sabaǵy, namys sabaǵy, uıat sabaǵy kerek-aq. Bul sabaqtardy eshbir dana, ulaǵatty ustaz adamdardyń keýdesine kúshtep endire almaıdy. Ár adam ózine ózi ustaz bola bilgende, júregin taza ustaǵanda ǵana uıat oıanady. Endeshe, ár keýdede shyndyq shamy, namys oty sónbesin dep tileıik.

Sabyrbek OLJABAI