Munaı elesinen arylýǵa múmkindik

Áý bastaǵy boljam osydan bes jyl burynǵydaı, mu­naı óndirýdi qysqartý týraly ke­lisimge kelý bolatyn. Biraq muny barlyq memleketter naryqtyń yńǵaıyna baǵynǵan qalypty jaǵdaı dep qabyldamady. Nátı­jesinde, munaı baǵasy barreline 35 dollardan da tómendep ket­ti. Qazaqstan úshin qutqarý jas­tyq­shasy mindetin atqaryp turǵan faktor Ulttyq qor ǵana emes, shıkizat qory da bar. Ulttyq banktiń ekonomıkadaǵy róli ósti, valıýta men aqsha naryǵyna qosymsha yqpal etý quraldary, rezervteri men Ulttyq qordyń aktıvteri aıtar­lyqtaı joǵary deńgeıde. Munyń bári uzaq ýaqytqa deıin munaı baǵasynyń soqqysyn sezdirmeýge múm­kindik beredi. Sarapshylar mu­naı­ly memleketterdiń bári geo­saıası oıyndardyń tutqy­ny ekenin, Pýtın men ıbn Sal­mannyń strategııasynyń burys-durystyǵyn dáleldeý ýaqyttyń enshisinde ekenin aıtyp jatyr.

Álemdegi munaıdyń jartysyna jýyǵy AQSh-ta (kú­ni­ne 13,1 mıllıon barrel), Re­seıde (kúnine 11,3 mıllıon barrel) jáne Saýd Arabııasynda (táý­ligine 9,7 mıllıon barrel) ón­diriledi. Qazaqstannyń enshisi – 2 paıyz. Munaı naryǵyndaǵy sońǵy daǵdarys, onyń baǵasy barreline 40 dollardan tómen bolǵan, 2014-2015 jyldar áli umy­tylǵan joq. Sarapshylarǵa sensek, makro­ekonomıkalyq turǵydan qara­ǵanda munaı baǵasynyń qy­sqa merzimde tómendegeni ma­ńyzdy emes. Arzandaý úderisi uzaqqa sozylsa, qaýiptiń basy dep qabyldaýǵa bolady. Qazaqstan bıýdjetiniń shektik dálizi 55-60 dollarǵa eseptelgen. Demek, esepke almaǵan 15-50 dollar teń­geniń qun­syz­danýyna sebep bolatyn faktor.

Álem munaı tóńiregindegi dúr­be­leńniń tynyshtalǵanyn kútip otyr. Energetıka mınıstri Nurlan Noǵaev Qazaqstan OPEK+te konsensýsqa sha­qy­rýǵa daıyn ekenin aıtty.

Energetıka mınıstrligi basshysynyń aı­týynsha, osy jolǵy kelisim bolashaqty anyqtaýǵa múmkindik beredi. Álemdik aqparat kózderi sársenbi, 11 naýryzdan bastap munaı baǵasy kóterilgenin habarlap jatyr. Aq úı men Kongress osy aptanyń seısenbisinde AQSh ekonomıkasyn qoldaý jáne azamattarǵa salyq júktemesin azaıtý týraly shuǵyl keńes ótkizdi. Londonnyń ICE Futures bırjasynda sársenbide Máskeý ýaqytymen 7. 30-da Brent markaly munaı fıýchersteriniń baǵasy barreline 38,5 dollarǵa qymbattady. Bul aldyńǵy sessııadan 3,5%-ǵa joǵary baǵa. Ulttyq banktiń 10 naýryzdan bastap bazalyq mólsherlemeni 9,25 paıyzdan 12 paıyzǵa deıin joǵarylatqany sonshalyqty áser ete qoımaǵany baıqaldy. Ulttyq bank pen Úkimet bul qadamǵa syrttan tóngen táýekelderge baılanysty baǵa turaqtylyǵyn saqtap qalý úshin barǵanyn ashyq aıtyp otyr.

Qoldanbaly ekonomıkalyq zertteý ortalyǵynyń (AERC) bas­qa­rý­shy dırektory Oljas Tóleýov bazalyq mólsherlemeniń birden 2,75 paıyzǵa ósýi teńge quraldarynyń tartymdylyǵyn (paıdalylyǵyn) arttyrýǵa oń áser etedi dep sanaıdy. Sonyń ishinde depozıtterdiń, Ult­tyq banktiń qysqa merzimdi nota­larynyń, Qarjy mınıstrliginiń oblı­gasııalarynyń baǵasy ósýi múmkin. Sondaı-aq bul faktor teńgeniń turaqtylyǵy men Qazaqstandaǵy ınflıasııany qoldaýǵa múmkindik beredi. Al keri áseri, ekonomıkanyń naqty sektoryndaǵy ınvestısııalyq belsendilikti álsiretýi múmkin. «Úkimet ónerkásip, qurylys, kólik, aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalar qabyldaýy qajet» deıdi O.Tóleýov.

«Bizdi bul tyǵyryqtan ıntervensııa qutqarady»

Bul boljamdy sarapshylardyń 90 paıyzy aıtqan. Biraq Ulttyq bank osy eki nusqanyń arasynan barynsha tıimdi joldy tańdap, sarapshylardyń boljamyna táýeldi emes ekenderin tanytty. Endi paıyzdyq nemese bazalyq mólsherleme 9,25 paıyzdan 12,5 paıyzǵa ósti. Sarapshy Erlan Ibragım Ulttyq bank osyǵan deıin tólem qabileti tómendeý azamattarǵa nesıe berýdi shekteý týraly sheshim shyǵarǵanyn eske túsirdi. Demek, Úkimet pen Ulttyq banktiń munaı men AQSh dollarynyń qymbattaýyn «B» jos­pary dep qarastyryp qoıǵany, bul nusqany qajetti kezinde shyǵarǵany belgili boldy.

Qoǵam 9 naýryzdan beri «baza­lyq mólsherlemeniń ósýi qazaqstan­dyqtarǵa qalaı áser etedi?» degen saýaldyń jaýa­byn kútýde. Ulttyq bank osyǵan deıin paıyzdyq mólsherlemeni birden 2,75 paıyzǵa kótergen emes. Oǵan Úkimet te jol bermegen. Eki tarap ta naryqtyń qas-qabaǵyna, sosyn óziniń qaltasyna qarap bazalyq mólsherlemeni 0,5 nemese 1 paıyzǵa deıin kóterip nemese tómendetip, qazannyń qulaǵynda oınap kelgen. Bank nesıesine baýyr basyp qalǵan qoǵam teńgeleı salymdarynyń paıyzy óskenine qýansa da nesıe paıyzynyń kóterilgenin kóńili jabyrqap qarsy aldy: Sebebi osyǵan deıin paıyzdyq mólsherleme 9,25 paıyz bolyp turǵan kezde bas-aıaǵy 25-30 paıyzdan asyp ketetin nesıe paıyzy endigi jerde, 12,5 paıyzdyq kiltpen 40 paıyzǵa baryp toqtaýy múmkin degen kúmán bar kópshilik kóńilinde.

«Ekinshi deńgeıli bankter kelisimshartynda «syıaqy mólsheri ınflıasııa deńgeıine qaraı ózgerýi múmkin» degen qosymsha eskertý bar. Onymen kelisýge de, kelispeýge de bolady. Biraq nesıege qoly jetken azamattardyń basym kópshiligi mán bermeýi de múmkin. Eger, osyǵan deıin osy eskertýdi elemegen azamattardyń nesıelik paıyzy ózgerip ketse, oǵan tańǵalýǵa bolmaıdy. Bul másele Ulttyq bank pen Úkimet tarapynan pysyqtalady dep oılaımyn. Úkimet pen Ulttyq bank bul joly, 2015 jylǵydan aıyrmashylyǵy, naqty is-qımyl josparyna ıe» deıdi E.Ibragım.

Qarjyger Andreı Chebotarev te paıyzdyq mólsherlemeni 9,25 paıyzdan 12,5 paıyzǵa deıin kóterý týraly sheshimdi durys dep sanaıdy. «Ulttyq banktiń aldyn ala eskertýsiz bazalyq mólsherlemeni kóterý týraly sheshimi – buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa. Bul faktor Ulttyq banktyń qarjy saıasatynda qatelikterge jol berse de keıbir fors-majorlyq sıpattaǵy boljamdardy qaperge alyp júretinin kórsetti» deıdi A.Chebotarev.

«Fermerge kartop ósirý nemese mal basyn kóbeıtý úshin nesıe qajet. Bazalyq mólsherleme ósken soń nesıe paıyzy qymbattaıdy. Fermer ózi ósirgen ónimdi qymbatqa satý arqyly shyǵynyn ja­ýyp, paıda tabýǵa tyrysady» deıdi ekonomıster.

Sarapshy E.Ibragım ulttyq valıýtanyń odan ári qunsyzdaný múmkindigi týraly pikirin de aıta ketti. «Aıyrbastaý baǵamyna shekteý joq. Qazaq teńgesi qunsyzdanady. Munyń bári makroekonomıkalyq saıasatqa baılanysty. Álemdik tájirıbede IJО́-ge ósim beretin ındıkator shaǵyn jáne orta bıznes. Shaǵyn jáne orta bıznesiniń áleýeti myqty bolsa, ulttyq valıýtasy da tuǵyrly bolady. Paıyzdyq kilttiń ósýi bank nesıesine áser etetinin joǵaryda aıtyp óttik. Bul ShOB úshin jaǵymdy faktor emes. Biraq meniń qatelesýim de múmkin. Sebebi úkimet ShOB-ty qarjylandyrýdyń qosymsha tetikterin iske qosady degen boljam bar» dep tolyqtyrdy sarapshy. Sondaı-aq E.Ibragım «bazalyq mólsherlemeni kóterýmen máseleni sheship tastaımyz, devalvasııa bolmaıdy» dep úmittenip qalýǵa bolmaıtynyn eskertip ótti. «Eger, munaı baǵasy uzaq ýaqytqa deıin qalypqa kelmese, teńge qunsyzdanady. Ulttyq bank bul joly devalvasııanyń barynsha jumsaq túrin qoldanady. Bul buryn synnan ótken tájirıbe. 2017 jyly naýryz-mamyr aıynda 340 teńge bolǵan dollar baǵasy qazir 396 teńge. Munaı jáne túrli-tústi metall eksporterleri arzan baǵadan bankrotqa ushyramaý úshin olarǵa sýbsıdııa berý kerek. Sýbsıdııa ǵana teńgeniń qunsyzdanýyn saqtap qalady. Biraq shıkizat eksporterlerin qoldan demeý arqyly teńgeni turaqtandyrý aqylǵa syımaıtyn sheshim. Munaı eksportynyń jańa baǵasyna biz de úırenýimiz kerek. Munaıly memleket retinde bizdiń el de bort syrtynda qala almaıdy, jaǵdaıǵa qarap kóshimizdi túzeımiz. Qazirgi jaǵdaıdy daǵdarys nemese ekonomıkaǵa salmaq emes, jańa kezeńniń bastaýy dep qabyldaǵan elder utady. Bul faktor etek-jeńin jııýdy qazirden bastap ketken Úkimettiń, Memleket basshysynyń biliktiligi men daǵdarysqa tózimdiligine syn bolmaq. Qazaqstan endi kórpesine qarap kósiletin bolady. Bul faktor munaı elesinen aıyǵyp, jaǵdaıǵa qarap beıimdelýge áser etedi dep úmittenemin» deıdi E.Ibragım.

Ol  Ulttyq qordaǵy búginge deıin jıǵan qor aldaǵy birer jylǵa deıin jetetinin, sodan keıingi jaǵdaıdy búgin oılaýymyz keregin de qaperge salyp ótti. Qazir sıntetıkalyq munaıdyń bási basym tur. «2025-2035 jylǵa qaraı álemdegi munaıǵa degen suranysty sıntetıkalyq munaı qanaǵattandyra alady» degen boljam bar.

Teńgeniń aıyrbas baǵamyna keler bolsaq, memleket aldaǵy aılar­da syrtqy faktorlardyń áserimen túsindiretin túzetýlerge jol berýi yqtımal. «Biraq teńge baǵamyna boljam jasaýdyń táýekeli joǵary. Bizdiń jaǵdaıymyzda bul memlekettik organdardyń qalaýyna baılanysty. Joǵarydan tapsyrma tússe AQSh dollary men teńge dálizi 350 teńgege deıin túsip ketýi múmkin. Biraq munyń bári ýaqytsha qubylys. Qazirgi jaǵdaı munaı elesinen arylýǵa berilgen múmkindik ekenin sarapshylardyń bári aıtyp jatyr. Úkimet pen Ulttyq bank muny tıimdi paıdalanady dep oılaımyn» dep sózin túıindedi E.Ibragım.

Biz osyǵan deıin 2018 jyl­dyń sáýirinen bastap bazalyq mólsher­leme 9-dan 9,25 paıyzǵa deıin bolǵanyn jazǵanbyz. Eń joǵarǵy kórsetkishi – 17 paıyz 2016 jyldyń aqpan-naýryz aralyǵynda boldy. Ulttyq bank sońǵy ret 12 paıyzdy 2017 jyldyń qańtarynda ornatqan.

Sodan beri paıyzdyq mól­sher­leme 9-9,25 kórsetkish arasynda terbelip turdy.

ALMATY