Mıtıngter týraly zań jobasy – Májiliste

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jylǵy 2 qyrkúıektegi Qa­zaqstan halqyna Joldaýynda Úkimet aldyna mıtıngter týraly zańnamany je­tildirý jóninde naqty mindetter qoıǵan bolatyn. Osyǵan sáıkes Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi beıbit jıyndar týraly zań jobasyn ázirlegen edi. Atalǵan zań jobalarynyń tanystyrylymyna Májilis depýtattary, qoǵam belsendileri men belgili saıasattanýshylar, BAQ ókilderi qatysty.

– Zań jobalaryn «Ashyq derekter» portalynda jarııalaǵannan beri azamattardan 261 usynys kelip tústi. Sondaı-aq elimizdiń 9 qalasynda tyńdalym júr­gizildi. Qazaqstandaǵy halyqaralyq uıym­dar men dıplomatııalyq ókilder úshin zań jobalarynyń jeke tanystyryly­my uıymdastyryldy. Sonymen qatar qoǵamdyq kózqaras zerdelenip, áleý­mettik jelilerdegi pikirler de eskerildi. Áleýmettik zertteý jasadyq. Qarama-qaı­shy pikirler óte kóp boldy. Memlekettik ýákiletti organ retinde bizge barlyq múddeli taraptardyń kóńilinen shyǵý ońaı bolǵan joq, – dedi vedomstvo basshysy. 

Onyń aıtýynsha DEMOSCOPE qoǵam­dyq pikirge jedel-monıtorıng júrgizý bıýrosy Konrad Adenaýer qorynyń qol­daýymen qazaqstandyq azamattardyń arasynda elimizdiń barlyq aımaqtarynda sa­ýaldama júrgizdi. Nátıjesinde, saýal­damaǵa qatysqandardyń 40%-y mıtıngter eldegi jaǵdaıdy tek turaqsyzdandyrady dep jaýap qatsa, 73%-y mıtıng ót­ki­zýde bılikpen kelisý qajet dep esepteıdi.

Al Qazaqstannyń qoǵamdyq damý ıns­­tıtýty júrgizgen áleýmettik saýalda­ma barysynda oǵan qatysqan otandastary­myzdyń 87,7%-y sherýge shyqqylary kelmeıtinin jetkizgen. Bul rette Aqparat jáne qo­ǵamdyq damý mınıstrligi júrgizgen áleý­mettik saýaldamaǵa súıensek, qazaq­stan­dyq­tar­dyń 53,7%-y mıtıng ót­ki­zýge ruq­sat alý osy mıtıng ótkizýshi­ler úshin min­detti bolýy tıis dep sanaı­tyn­dar eken. Aıta keteıik, saýaldamaǵa qatys­qan­­dardyń tek 21,4%-y ǵana Qazaqstanda mı­­tıngter ótkizýge oń kózqaras ustanǵan.

Zań jobasyn talqylaý kezeńinde úkimettik emes jáne halyqaralyq uıym­dardyń pikirin eskere otyryp, birqatar ózge­rister engizildi. Jekelegen normalar qoldanystaǵy zańnamamen úılestirilip, uıymdastyrýshylardyń keıbir mindetteri alynyp tastaldy. Retteletin tártip túsi­nigi kúshin joıdy.

Keıbir jekelegen máseleler boıynsha asa qyzý pikirtalas júrgizilgen kezder de bolypty. Máselen  buǵan deıin mıtıngke qatysýshylardyń sany 250 adamnan aspaý kerek degen pikir bolǵan edi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osy máselege qatysty óz ustanymyn bildirip, aldyn ala eskertilgen beıbit jıyndarǵa qatysýshylardyń sanyn shekteý orynsyz qadam ekenin jetkizgen bolatyn. Solaı bola tura uıymdastyrýshylar mıtıngke qatysýshylardyń sanyn aldyn-ala eskertýleri tıis. D.Abaevtyń aıtýynsha, bul qadam qatysýshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin asa mańyzdy.

Osylaısha mıtıngti uıymdas­ty­rý­shylar da, jergilikti bılik te qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa qatysty ortaq jaýapkershilik arqalaıtyn bolady. Bul ret­te demonstrasııalar men sherýler ótinish berip, kelisim alǵannan keıin tek ar­naıy oryndarda ótkiziledi. Bul norma Qazaq­stan Konstıtýsııasynyń 32-babyna sáıkes keledi.

Sonymen qatar BUU Bas Assambleıa­synyń 1966 jylǵy 16 jeltoqsanda qa­byldaǵan qararyndaǵy azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń 21-babyna sáıkes, beıbit jıyn­darǵa qatysty quqyq moıyndalady.

– Biz halyqaralyq tájirıbeni barynsha tyńǵylyqty zerdelep shyqtyq. Sonyń ishinde Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderiniń tájirıbeleri bar. Halyqaralyq tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, álemniń kóptegen elinde beıbit jıyndardy uıymdastyrý jáne ótkizý barysyndaǵy basty basymdyq qoǵamdyq qaýipsizdikke beriledi. Qo­ǵamdyq-saıası ahýaldyń nasharlap ketýine baılanysty beıbit jıyndar ótkizý jó­nindegi zańnamalaryn qatańdatýǵa barǵan birqatar demokratııalyq elder de bar. Sonymen qatar lıberalızasııa jolymen júrip kele jatqan memleketter de az emes, – dedi D.Abaev.

Zańdaryn yryqtandyrýǵa barǵan mundaı memleketterdiń qatarynda Fran­sııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Polsha, postkeńestik keńistikte Qyrǵyzstan men Armenııa syndy elder de bar. Atalǵan memleketterde beıbit jıyndardy ótkizý barysy eskertý júıesi arqyly júzege asady. Al ruqsat berý júıesi AQSh, Shvesııa, Japonııa, Sıngapýr elderinde qol­danylady. Elimizde beıbit jıyndardy uıymdastyrý men ótkizýdi retteıtin qoldanystaǵy zańnama osydan 25 jyl buryn – 1995 jyly qabyldanypty. Iаǵnı qoǵam sanasyna beıbit jıyndar má­denıetin sińiretin ýaqyt keldi. Sondyqtan qoldanystaǵy zańnamany ózgertý ǵana emes, tujyrymdamalyq turǵyda jańa zań jobasyn ázirleý qajettiligi týyndaýda. Atalǵan zań beıbit jıyndardyń barlyq túrlerin uıymdastyrý men ótkizý máselelerin retteýge negizdeledi. Solaı bola tura mıtıngter ótkizý – azamattyq quqyq qana emes, jaýapkershilik ekenin de umytpaý qajet.

Májiliste talqylanǵan zań jobalaryna qatysty pikirler de san alýan boldy. Sarapshylardyń biri qujatqa en­gen baptardyń quqyqtyq normalaryna toqtalsa, endi biri halyqaralyq tájirıbege súıendi. Zań ǵylymdarynyń doktory, saıasattanýshy Marat Bashımov zań jobasynyń qoǵamda úlken talqyǵa túskenin alǵa tartty.

– Qujat ókiletti organdardyń, táýelsiz sarapshylardyń, memlekettik emes uıymdar ókilderiniń qatysýymen keńinen talqylandy. Barlyq pikirler eskerildi. Sol sebepti de bul zań jobalaryna úlken senim bildiremin. Mıtıng ótkizýge ar­naýly oryndardy belgileý týraly mem­lekettiń usynysyn qoldaý kerek. Buǵan birneshe sebep bar. Eń aldymen, arnaýly oryndardyń bolýy mıtıng ótkizýge ótinish bildirgen adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge yqpal etedi. Mıtıng saıası, ekologııalyq, áleýmettik, mádenı maq­satta ótýi múmkin. Ár adam oıyn erkin jet­kizýge múmkindik alýy tıis, – dedi M.Ba­shımov.

Onyń aıtýynsha, beıbit jıynǵa shyǵatyn azamat belgilengen alańdarda orynnyń baryna senimdi bolyp barady. Sondaı-aq adam kóp jınalatyn oryndarda densaýlyq saqtaý máselesi nazardan tys qalmaý kerek degen pikirdi de ustanyp otyr. Iаǵnı mıtıng ótkizýdiń arnaıy oryndary bolsa, dárigerdiń kómegi qajet bolǵan jaǵdaıda mamandar da daıyn turady. Bul rette qoǵamdyq tártipti saqtaý da ózekti másele bolyp otyr. Marat Bashımovtiń aıtýynsha, belgili bir máselege qoǵam nazaryn aýdartýǵa umtylǵandar úshin arnaýly alańdar tıimdi bolmaq. Sebebi uıymdastyrýshylar sherý týraly habardy aldyn ala taratyp, BAQ ókilderi men qoǵam belsendilerin shaqyra alady.

Zań ǵylymdarynyń doktory, professor Sáýle Amandyqova zań jobasy halyqaralyq tájirıbege saı daıyndalǵanyn atap ótti.

– Halyqaralyq-quqyqtyq qujattar men Ulybrıtanııa, AQSh, Fransııa, Ger­ma­nııa jáne ózge de elderdiń tıisti zań­daryna tereń taldaý jasaldy. Shetel zańnamalarynda mıtıng uıymdas­ty­rý­shylar men oǵan qatysýshylardyń jaýapker­shiligine úlken mán beriletinin aıta ketý kerek. Bul memleketimiz ben otandas­tarymyzdyń ózara jaýapker­shiliginiń kons­tıtýsııalyq-quqyqtyq qaǵıdasyna sáıkes keledi. Eger memleket atalǵan shara­lar el zańnamasynda kórsetilgen talap­tarǵa saı bolýyna jaýapty bolsa, uıym­dastyrýshylar da elimizdegi zańdar­dyń oryndalýyn qadaǵalaýy qajet. Bul – halyqaralyq tájirıbege saı áreket, – dedi S.Amandyqova.

Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi, saıasattanýshy Erlan Saırov beıbit jıyndarǵa qatysty zań jobasy Májiliske deıin qoǵamda uzaq ýaqyt talqylanǵanyn aıtty.

– Bul zań jobasy bir aıdan astam ýaqyt talqylanyp keledi. Jalpyulttyq pikirtalas týdyrdy deýge tolyq negiz bar. Qujat elimizdegi demokratııany damytyp, azamattyq qoǵam qalyptastyrýda úlken ról atqarmaq. Talqylaý barysynda aıtylǵan syn-eskertpeler nazarǵa alynyp, ózgertýler engizildi. Qujattyń bastapqy nusqasy men qazirgisin salys­tyrsaq, birqatar ózgeris baryn baıqaý­ǵa bolady. Azamattyq qoǵam músheleri men belsendilerdiń usynystary negizinde zań jobasy jetildirildi, – dedi E.Saırov.

Zań jobalaryn tanystyrý barysynda Májilis depýtattary D.Abaevqa birqatar saýaldaryn joldap, oılaryn ortaǵa saldy.

Raýan QABIDOLDA,

Merýert BÚRKITBAI,

«Egemen Qazaqstan»