Karantındegi Qazaqstan: Ekonomıka aqparattyq soǵystyń qysymyna ushyrady

Sarapshylar tarapynan Qytaıdan shyqqan epıdemııa, OPEK, AQSh-tyń kelisimge kele almaýy syndy faktorlar munaı baǵasyna áser etetini talaı ret eskertildi. Qoldanbaly ekono­mı­ka­­lyq zertteý ortalyǵynyń (AERC) bas­qarýshy dırektory Oljas Tóleýov qazir qor naryǵynyń damýy týraly pikir aıtý qıyn deıdi. Naryq qazir belgisizdik jaǵdaıynda tur. Bul faktor úmittenýge nemese pozıtıvti pikir bildirýge múmkindik bermeıdi. «Bir kún buryn AQSh prezıdenti Donald Tramptyń epıdemııa kezinde áleýmettik qashyqtyq qajet ekenin aıtqannan AQSh bırjalaryndaǵy baǵa 12%-ǵa tómendedi. Aıtpaqshy, ótken beısenbige qaraǵanda eń úlken quldyraý oryn aldy. Bul óz kezeginde 1987 jyldyń 19 qazanynan bastap eń nashar saýda kúni boldy, sol kezdegi qor ındeksteri 20-22% tómen­dedi», dedi ol.

Munaı arzandap, dollar qymbat­ta­ǵanyn úsh kún syrttan baqylaǵan Ult­tyq bank tórtinshi kúni teńgeni qol­dan qoldaı berý nıetinen bas tartty. Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekova aıyrbastaý baǵamyn burynǵy deńgeıde ustap turý memlekettiń valıýtalyq rezerviniń aıtar­lyqtaı tómendeýine, dollarlanýǵa, ótim­dilik daǵdarysyna jáne ekono­mıkadaǵy jaǵdaıdyń odan saıyn nasharlaýyna aparatynyn ashyq moıyndady. Qazaqstan qor bırjasyndaǵy saýda-sattyq nátıjesinde dollardyń resmı baǵamy qazir 1 AQSh dollaryna shaqqanda – 435,73 teńge. Iаǵnı, eki kúnde ulttyq valıýta 30 teńgeden astamǵa álsiredi. Bul Ulttyq bank bel­gilengen mólsherlemeden resmı túr­de bas tartqannan bergi eń tómen jaǵ­daı. Qalaı bolǵanda da, qarjylyq turaq­tylyqqa qater tóngen jaǵdaıda ulttyq valıýta baǵamynyń aýytqýyn túzetý quqyǵy Ulttyq banktiń qolynda.

Ulttyq banktiń syrttaı baqylaýy ǵana emes, memlekettik deńgeıde qolǵa alynǵan áreketterdiń 80 paıyzy qor na­ry­ǵyn, tutyný taýar­lary­nyń qymbattaýyn toqtata almaıtyny sezilip qaldy. Mamandar pandemııa jáne munaı naryǵyndaǵy baǵa arasyndaǵy teketires bırjalardy bir aptadan artyq jabý­ǵa shamasy jetetinin eskertip jatyr. Qor bırjasy 2 saǵatqa qalǵyp ketken 17 naý­ryz kúni tańerteń Qazaqstanda AQSh dollary 410 teńgeden 440 teńgege deıin óskenin bárimiz kórdik. Sol kúni arada 2 saǵat ótkende aıyrbastaý pýnkt­teri qaýymdastyǵynyń prezıdenti Archın Galımbaev kópshilik aldyna shyǵyp, KASE ashylý sátine aıyrbas­taý baǵamy 410 jáne odan da joǵary bol­ǵanyn, 10:15-ten 12:00-ge deıin Qazaq­stannyń aıyrbastaý pýnktterinde baǵamnyń qaı deńgeıde bolatyny týraly túsinik bolmaǵandyqtan teńge qul­dyrap ketkenin aıtyp berdi. Bankter arasynda mámileler sodan keıin ǵana bas­talyp, baǵa qalypqa túsipti.

Otandyq sarapshy Andreı Kochetkov qazir qor naryqtarynyń negizgi máse­leleriniń biri koronavırýs emes, qar­jy júıesiniń turaqtylyǵy, birin­shi kezekte osyǵan nazar aýdarý qajet deıdi. Onyń paıymdaýynsha, munaı baǵasyn turaqtandyrý úshin energetıka naryǵyndaǵy usynys pen suranys deńgeıin teńestirý kerek. Sebebi eksporttaýshy elderdiń jasaýǵa tıis reformasyna qaraı baǵa ózgeredi. Ol óssin desek, tek halyqaralyq naryqqa shyǵatyn mu­naı kólemin azaıtýǵa tıis ekenbiz. Qazir naryqtaǵy usynys suranystan táýli­gine bir mıllıon barrelge kóp. Bul na­ryq­taǵy onsyz da turaqsyz jaǵdaıdy ýshyq­tyryp jiberdi. Saldarynan ınvestorlarda úreı paıda bolyp, dúrbeleń týdy.

Makroekonomıkalyq turǵydan qara­ǵanda bizge bir sáttik ne qysqa mer­zimde mu­naı baǵasynyń tómendegeni ma­ńyz­dy emes. Sarapshylar ekonomıka­lyq agent­ter men bılik organdarynyń áre­ket­­teri ekonomıkadaǵy daǵdarystyq quby­lystardyń kóbeıýine alyp kelgenin aıtyp jatyr. «Qazir qor naryǵy tek koronavırýs nemese arzan munaı ǵana emes, aqparattyq soǵystyń qysymynda qaldy. Sondyqtan, ishki naryq osy úsh kúshtiń áserin áli uzaqqa deıin sezetin bolady», deıdi A.Kochetkov.

Teńge bıýdjet úshin salystyrmaly túr­de yńǵaıly dep eseptelgen deńgeıge de­ıin álsireıdi. Onyń qandaı deńgeı ekeni de ázirge belgisiz. Munaı óndirýshilerdiń qo­lyn­da óndirilgen artyq munaıdy saq­tap qoıýǵa múmkindik beretin tehnolo­gııa jet­­ki­likti, bul baǵanyń kenetten qym­bat­­tap ketýine jol bermeıdi. «Koro­na­vı­rýstyń álemdik IJО́-ge áser etetini bel­gili. Alaıda indettiń beti qaıta basta­ǵa­nyn, onyń taralý aýmaǵy tarylyp kele jat­­qa­nyn baıqap otyrmyz. Biraq ishki na­­ryq­­ta indetke qatysty feık-aqpa­rat­tar­­dy jeke múddesine paıdalanyp qalǵy­­­­sy keletinder bar. Bul damýshy elder valıý­­t­a­synyń quldyraýyna áser etedi. Onyń qatarynda Qazaqstan da bar», deıdi A.Kochetkov.

Qarjyger Jaras Ahmetov sura­nys pen usynys arasyndaǵy tepe-teńdik qalyptasqansha bizdiń valıýta álsireıtinin tilge tıek etip ótti. Onyń aıtýynsha, teńgeniń naryqtaǵy quny qansha bolady degen saýalǵa qazir Ulttyq banktiń ózi jaýap bere almaıdy. «Teńgege degen suranysqa ShOB-tyń damýy, IJО́ áser etedi. Munymen qosa syrtqy jáne ishki faktorlardyń yqpaly basym. Teńge biz oılaǵan deńgeıden de tómen quldyrap ketpeý úshin ishki óndiristiń kúretamyryna qan júgirtýdi búginnen bastap oılaý kerek. Sonymen qatar ishki naryqtyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn kóterý de mańyzdy faktor», deıdi ol.

Sarapshy-qarjyger Ánýar Úshbaev árbir jańa daǵdarysqa ekonomıkalyq jáne áleýmettik qıyndyqtardyń aldyn ala eskerilmegeni sebep bolyp jatqanyn aıtty. Ol ulttyq valıýta reseılik valıýta baǵamyna sáıkes bolady deıdi: «Júıeli mańyzy joq jáne negizgi aktıvteri memlekettik baǵaly qaǵazdardaǵy bes-alty qarjy ınstıtýtyn qysqartý qısyndy qadam bolar edi. Olar teńgege qaýip tóndiredi. Sondyqtan bank osy qarjy ınstıtýttaryndaǵy aqsha naryqqa áser etpeýi úshin mól­sher­meni kóterdi».

Á.Úshbaev Ulttyq bank valıýta nary­ǵyn qalyptastyrýda óte tıimdi qural­darǵa ıe ekenine senimdi. «Ulttyq bank­tiń aldyna qandaı maqsattar qoıy­lyp otyrǵany týraly jan-jaqty aıtyl­dy. Qazir birqatar ishki jáne syrt­qy faktorlar teńgege qysym jasap jatyr. Son­dyqtan qazaqstandyq valıýta kez kelgen jaǵdaıda memlekettiń qol­daýy bolmasa, álsireı beredi. Aldaǵy ýaqyt­ta Ulttyq banktiń qarjylyq-ekonomı­ka­lyq saıasatyna ózgerister engizý kerek», deıdi ol.

Karantındegi Qazaqstannyń qor jáne qar­jy naryǵy tek koronavırýs pen arzan munaıdyń ǵana emes, aqparattyq so­­ǵys­­tyń qysymynda qalǵany sezile bas­­tady. Sońǵysy Úkimettiń jáne osy taqy­­ryp­tyń aq-qarasyn ajyrata alatyn kási­bı moderatorlardyń biliktiligine táýel­d­i bolyp tur. El taǵdyryna áser etetin durys sheshimder sol kezde ǵana qabyldanady.

ALMATY