Aq tańda kózimdi ashyp, teledıdardy qosyp qalyp, estigen jańalyǵymnyń birinen denem túrshikti. Osydan biraz jyl buryn Túrkııa áýejaıyndaǵy bolǵan bir jaıt esime tústi.
Antalııadan Almatyǵa ushqaly turmyz. Bir áıel qolyna sırek ósetin ádemi gúldiń kishkene óskinin plastık staqanǵa otyrǵyzyp, orap alyp barady eken. Áýejaı qyzmetkeri shekarashy formasyn kıgen azamatty sol jerge shaqyryp aldy da, óz tilderinde bir nárse dedi. Ol azamat jolaýshy áıel qolynan gúldi alyp, qaǵazǵa shyǵaryp, gúldiń sabaǵyn ǵana orap, jolaýshy áıelge ustatty da, bir ýys topyraqty túsirip alyp qaldy. Sol sýret te meniń jan dúnıemdi astań-kesteń etkeni bar.
Týǵan jerdiń bir ýys topyraǵy! Onyń bir adymy úshin ata-babam basyn qurbandyqqa shaldy emes pe?! «О́lsem, súıegimdi elime apar» degen ósıetti talaı urpaq atasynan estip ósti emes pe?! Qolyna qalam ustaǵan ár aqynnyń alǵash jyry týǵan jerge arnalady emes pe?!
Týǵan jer! Atameken! Jer-Ana! Osydan ótken adamda qymbat ne bolýy múmkin?
Biz búgin urpaǵymyzǵa úlgi etip aıtatyn qyran qus balapanyn da satamyz. Uly dalanyń rýhy – qyran beınesin kók týǵa nege saldyq? Sony oılaýǵa qabileti jetpeıtin jigitti kim ósirgen? Ondaı namyssyz adam shekaramyzda nege júr? Namys degen sózdi estimeı ósken jan eken ǵoı. Biz sonda qaıda qarap júrmiz, ne úshin máz bolamyz? San suraqtyń astynda qaldym. Osynsha uzaq ǵumyrym tekke ótkendeı qulazyp otyrmyn. Egilip jylap, o dúnıedegi anama hat jazyp, óleń arnaımyn. Ony kim oqyp jatyr?
Iá, biz búgin mektepte «Qazaq ádebıeti» sabaǵyn óz dárejesinde oqyta almaı otyrmyz. Jazýshy shyǵarmasyn da oqyta almaımyz. Ata-analardyń ózi oqýdy doǵardy. «Aǵylshyn, orys tilderin bilsin, aqsha esepteýdi bilsin, sol ekeýi jer basyp júrýge jetedi» degen uǵymdy sanaǵa sińirip alǵan sııaqtymyz. Al Týǵan jer, Atameken, Uly Dala, Namys, Abyroı degendi aıtý sırep barady. Onyń basty bulaǵy – ádebıet pen qazaq aqyny.
Bıyl 175 jasqa tolǵan oıshyl-aqyn, danyshpan Abaı jyryn oıasyzǵa uqtyrý da ońaı bolmaı keledi. «Atańnyń balasy bolma, adamnyń balasy bol» degen aqyn neni ósıet etti? Ony uqqandar az bolyp tur. Búkil qazaqqa emes, óz rýyna ul bolyp júrgender qanshama? Sonda Uly Dala taǵdyryn, urpaq namysyn kim oılamaq? Búgingi tárbıe men bilim salasyna úlken silkinis qajet-aý.
Qyran balapany! Ata-baba qan tógip qorǵaǵan týǵan dala kógindegi qyranmen onyń balapany! Ol óz balań sııaqty ǵoı. Olar óz aspanynda samǵap ushýy kerek, óz balań da óz mekeninde erkin ómir súrýi kerek. Al qyran kórmegen ul ol minezdi qaıdan úırensin?! Qyran balapanyn satyp júrgen adamnyń ósirgen balasy da ózi sııaqty bolary sózsiz. «Uıańda ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» degen halqymyz. Bir aýyz sózben berilgen ádil baǵa.
Astanadan teledıdardan estigen jańalyǵym azdaı, tańǵy poshtamen kelgen gazetterdi aldym. Eski ádetim boıynsha bárin túgel ashyp, bastan-aıaq sholyp shyqtym. Internetten oqyǵan bir bólek, men úshin óz kózimmen gazetterdi ashyp, qarap shyǵý – ejelgi ádetim. О́zim súıip jyrlap, kóship kelip, shyryldap, syrlasyp jatqan Aqjaıyqtyń ózinen shyǵatyn gazet – «Oral óńiri». Sýrette kesilgen kıikterdiń múıizi úıýli jatyr. Týǵan dalasynyń erke elikterin aıamaı qyryp, múıizin kesip otyrǵandardy adam deýge aýzym barmaıdy. Taǵy da jan dúnıem dúrbeleńge tústi. Shirkin-aı, atamekende erkin jortyp júrgen kıik týǵan dalanyń baılyǵy men kórki emes pe edi?! Osyndaı sulýlyqqa da oq atýǵa bolady eken-aý. Jáýdiregen janarlaryn sóndirýge qalaı ǵana dáti bardy eken? Bul múıizder erteń óser urpaqtyń murasyndaı saqtalýy kerek edi ǵoı. Týǵan jer aldynda, urpaq aldynda jaýapkershiligi joq netken jaýyz pendelerdiń isi eken bul?
Iá, olar da mektepte, ne úıinde týǵan jer degen uly uǵym jaıly eshteńe estimegender-aý. Týǵan el, atameken qasıetin sezbegen sorlylar ǵoı. Olardy da ósirip, oqytyp shyǵarǵan bizdiń qoǵam ba sonda? Endeshe, atameken aldynda túgeldeı kúnáhar sııaqtymyz-aý degen oı keldi maǵan. «Bir kúni kıesi urady» degen sózdi ata-babam seskendirý úshin, oılaný úshin, qorqytý úshin qoldanatyn edi ǵoı. Al biz ár nárseniń kıesi baryn jetkilikti aıtpaı júrgen shyǵarmyz, bálkim?! Týǵan jerdi, Atamekendi, Jer-Anany, Otandy súıetin keleshek jastardy besikten tárbıeleýdi eske salatyn ıdeologııa bul kúnde aýadaı qajet.
Ár tańda teledıdardan aıtylatyn án, kórsetiletin kórinis týǵan jerge degen súıispenshilikten bastalsa ǵoı, shirkin! Besiktegi sábıge aıtylatyn áldı áni de sodan bastalsa, bári túzeler, bálkim... Týǵan jerge taǵzym men uly mahabbat – bizdiń ult urpaǵynyń qanynda bar nárse. Ol joǵalyp ketýi múmkin emes. Endeshe, osy dalada týǵandar onyń taǵdyryna beıjaı qaramaýy kerek. Babadan qalǵan muramyz, ákeler amanaty – uly dalanyń qyrany men kıigi túgili onyń bir ýys topyraǵyn da súıýge tıispiz!
Aqushtap BAQTYGEREEVA,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty