COVID-19: Otandyq test-júıe jáne vaksına

Vırýs Qazaqstanǵa kelmeı turyp iske kirisken

2019 jyldyń jeltoqsany. Qazaq­stan­dyq ǵalymdar Qytaıdyń Ýhan qala­synan bastaý alǵan qaýipti indet áli de álemge keń tarala qoımaǵan tusta osy aýrýdy anyqtaıtyn test-júıeni Dúnıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymy jarııalaǵan nusqaýmen ázirlep shyqqan bolatyn. Bul týraly bıylǵy jyldyń 31 qańtarynda ótken atalǵan vedomstvonyń «Qazaqstan ǵylymyn damytýdyń ózekti máseleleri» atty seksııalyq otyrysynda habarlanǵan-dy. Al test-júıe týraly ony daıyndaǵan uıym – Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵynyń (UBO) bas dırektory Erlan Ramanqulov:

– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy koronavırýs ınfeksııasy jóninde aqparatty nebári 10 kún buryn taratty. Al biz 1 jarym aptada ázirlep shyqtyq. Buǵan deıin bizde eksperımenttik júıe bolǵan, soǵan súıendik. Almatydaǵy ortalyǵymyzda saraptama jasalyp jatyr. Eger bul adamnan adamǵa taraıtyn ınfek­sııa bolsa, ári qaraı Densaýlyq saqtaý mınıstrligi jumys isteıdi. Sarap­tama nátıjesin de sol vedomstvo aıtady», degen edi. Biraq 2 aıǵa jýyqtasa da nege otandyq ǵalymdar ázirlegen test-júıe qoldanysqa engizilmeı otyr? Munyń mánisin sol test-júıeni da­ıyn­daýdyń basy-qasynda júrgen, bıo­lo­gııa ǵylymdarynyń kandıdaty, UBO Almaty fılıaly dırektorynyń oryn­ba­sary Iýrıı Skıba áli synaqtan ót­ki­­zilip jatqanymen baılanystyrady.

– Biz test-júıeni ázirleý týraly Densaýlyq saqtaý mınıstrligine shyq­qan­da, daıyndaýǵa 10 kún berdi. Biraq jumys 6 kúnde aıaqtaldy. Degenmen, búginde Qazaq­stan qytaılyq jáne reseılik test-júıe­lerdi qoldanyp jatyr. О́ıtkeni test-júıeni ázirleýden góri óndiriske engizý qıyn. Synaqtan ótkizý ońaı sharýa emes. Qazir otandyq ǵalymdar ózderi ázirlegen test-júıege senimdiligin synaý ústinde desek bolady. Iаǵnı jańa test-júıe vırýsty kádimgi tumaý nemese pnevmonııamen shatastyryp almaı anyqtaý qajet. Biz test-júıeniń referentti úlgisin Respýblıkalyq sanı­tar­lyq-epıdemııalyq stansamen birlese tekseristen ótkizip, qorytyndyǵa kelemiz. Otandyq test-júıe sol sońǵy synaqtardan ótip, baqylanǵannan keıin ǵana óndiriske engiziledi, – deıdi bıolog.

Mamannyń málimdeýinshe, otandyq test-júıe qazirgi qoldanysta júrgen sheteldik ónimdermen salystyrý arqyly synalyp jatyr. О́ıtkeni otandyq ónim sheteldik test-júıeden sapasy, anyqtaý, vırýsty jyldam sezý qasıetteri jaǵynan asyp túspese, kem bolmaýy kerek.

– Biz 1 aı buryn Densaýlyq saq­taý mınıstrliginen 3 aı ishinde test-júıeni tolyq óndiriske ázir­leý týraly kelisimshartqa qol qoıdyq. Qujat júzindegi mer­zimine qaramastan, neǵurlym erterek, bastysy ýaqytynan keshik­tirmeı bitirýge barymyz­dy salamyz. Álginde aıtyp ketkenimdeı, test-júıeniń mo­de­lin daıyndaý sonshalyqty qıyn emes, biraq bul óndiriske engizilýden buryn zerthanaishilik deńgeıde tekseriledi, sodan soń elimizdegi jáne sheteldegi ózge zerthanalarǵa synaqtan ót­kizýge  jiberiledi. Osy ýaqytta eli­mizde sheteldik test-júıemen anyq­talǵan naýqastardyń test qorytyndysy bizdiń test-júıe arqyly qaıtadan tekseriledi, ıaǵnı test­i qaıtalap, otandyq ónim­niń sapasyn anyq­taýmen aınalysamyz. Qazirgi nátı­je­si bizdi tek qýantyp otyr, – dep bizdi de qýantty Iý.Skıba.

 О́zgeniń ónimin qymbat baǵaǵa da tappaımyz

Iá, test-júıe tabyldy, ón­diriske engizildi deıik. Biraq aýrý­dy anyqtaýdan buryn aldyn alý mańyzdy. Sondyqtan dál qazir álemdegi ár el vaksına ázirleýmen álek. Qazaqstandyq ǵalymdar da bul mańyzdy isti bastady. Ko­ronavırýsqa qarsy otandyq ekpeni Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy men Bıologııalyq qa­ýip­sizdik problemalarynyń ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtyndaǵy (Jam­byl oblysy Qordaı aýda­ny Gvardeıskıı aýy­ly) ǵa­lym-mamandar daıyndaıtynyn súıin­shilegenimizde, Qa­zaq­stan ǵy­lymyna kúmánmen qa­­rap, sheteldik ónimdi kútýge shaqyr­ǵandar boldy. Oǵan qazaq­standyq vaksınany ázirleý tobyn­daǵy ǵalym, professor Qaısar Tabynov:

– Eń aldymen qolda bar tá­jirıbeni eskerip, koro­navırýstyq ınfeksııaǵa qar­sy otandyq vaksınany ázir­leýge, jan-jaqty zertteýge jáne bastysy tirkeýge kúsh sala­tynymdy aıtqym ke­le­di. Qa­zir qoǵamda keıbir adamdar she­tel­dik farmasevtıkalyq kom­panııa­lar­­dyń bizge vaksına satqanyn kútip oty­rýǵa sha­qyrady. Biz shyndyqqa týra qa­raıyq, COVID-19 koro­na­vırýstyq ınfeksııasy pandemııa dep jarııalandy. Vak­sına ázirlenip, óndiriske engi­zil­se de bul barlyq elderdiń tur­ǵyndaryna, muqtajdarǵa tolyq jetpeıdi. Birinshi ke­zekte vaksına ony ázirlegen jáne ón­dir­gen elder úshin qoljetimdi bolady. Odan qalǵany Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń tizi­mine sáıkes, ıaǵnı vırýs ór­ship turǵan elderge bólinedi. Qa­zaqstan qazir (tómengi) tizim­de, Aýǵanstan deńgeıinde tur. Demek sheteldikter oılap tap­qannyń ózinde vaksına bizge deıin jetpeıdi, tipti qymbat baǵaǵa da tappaımyz. Sondyqtan adamdar Qazaqstanda atalǵan ın­feksııaǵa qarsy otandyq vaksınany ázirleýdiń qajeti joq degen jańsaq túsinikten arylatynyna úmittenemin, – dep jaýap berdi.

Buǵan deıin bir kezderi ór­shigen qus tumaýyna jáne álem­de sońǵy 20 jylda alǵash ret iri qara malda kezdesetin brýsel­­­­lez juqpaly aýrýyna qarsy ekpeni ázirlegen Q.Tabynov óziniń Bıologııalyq qaýipsizdik problemalarynyń ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtyndaǵy 15 jyl­dyq, onyń ishinde In­feksııalyq aýrýlardyń aldyn alý zerthanasynyń meńgerýshisi qyz­metindegi 8 jyldyq eń­bek ótiline súıene otyryp, qaýip­ti vırýsqa qarsy otandyq ekpe­ni daıyndaýǵa kirisken qos uıym­daǵy bıologııalyq qaýip­sizdiktiń 3 deńgeıi bar  (Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy jalǵyz) zerthanalary men zamanaýı materıaldyq-tehnıkalyq bazasyna, kúrdeli ǵylymı-tehnologııalyq mindetterdi sheshýge qabiletti maman­darǵa sene­tinin jetkizdi.

 Vaksına qashan óndiriske engiziledi?

Bıologııalyq qaýipsizdik prob­lemalarynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýty janyndaǵy oqý-ádis­temelik ortalyǵynyń dırektory Haırýlla Abeýov vaksınany ázirlep, óndiriske engizýge kem degende 1 jyl ketetinin jet­kizdi. О́ıt­k­eni ekpe daıyn bolsa da aldymen janýarlarǵa egiledi. Sodan soń Densaýlyq saqtaý mı­nıstrligi ónimdi óz erkimen ekpe alýǵa kelisken, biraq koronavırýspen aýyrmaǵan adamdarda synaıdy. Synaqqa kelisim bergen eriktilerge qarjy qaras­tyrylýy múmkin. Iá, bul – shetelde bar tájirıbe. Aıtalyq koro­navırýs kúsheıip turǵan Uly­brıtanııanyń London qala­syndaǵy zerthana ázirlep jatqan vaksınany synaq­tan ótkizý úshin 20 myńnan asa adam óz erkimen kelisken. The Wall Street Journal eriktilerge 4,480 AQSh dollary, ıaǵnı 1,8 mln teń­­gege jýyq aqsha beriletinin jazdy.

Ekpeni óndiriske engizýge jyl on eki aı ýaqyt kerek eken. Al bul bizge qazir qajet. Dese de neǵurlym tezirek óndi­riske engizilgeni abzal. Osy ty­ǵyryqtan qalaı shyǵýǵa bolady? Professor Q.Tabynov mundaı máseleni tek kúsh biriktirý arqyly sheshýge bolatynyn aıtady.

– Bul – dál qazir búkil álemge ortaq problema. Problemasy or­taq adamdar ádette bir-birimen básekeles bolǵanyna qaramastan kúsh biriktiredi. Mine, son­dyq­tan da sheteldik yqpaldy ári kúshti farmasevtıkalyq kompanııalar birlesip jumys isteýge áldeqashan kirisip ketti. Túrli elderdegi ýnıversıtetter, zertteý ınstıtýttary, ǵylymı ortalyqtar kon­sorsıým quryp, tehnologııalyq plat­formalarymen qamtamasyz etip, tájirı­belerimen, tipti óz­a­ra atqaratyn min­det­terimen bó­­lisip jatyr. Osy strategııany bizge de qoldaný qajet. Bul óz qoǵa­my­myz­dyń ǵana emes, ha­­lyq­aralyq uıym­dardyń da sapaǵa senimdiligin arttyra­dy, – deıdi professor. Koronavırýsqa qarsy qazaqstandyq vaksınany ázirleý to­­byndaǵy ǵalym otan­dyq ekpeni da­ıyn­­daýda AQSh pen Aýstralııadaǵy bıo­teh­no­logııalyq kompanııalar, ýnı­ver­sıtettermen seriktestikte ju­mys isteıtinin atap ótti.

P.S.: Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Pande­mııa­ǵa qarsy elimizdegi kúres ju­mys­taryn úılestiretin ortalyqqa barǵanda:

– Qazir búkil álemniń jáne búkil álemdik ekonomıkanyń taǵdyry ǵalymdardyń qolynda. Bul artyq aıtqandyq emes. Álem­niń taǵdyryn fýtbolshy­lar, shoý-bıznes ókilderi emes, ǵalymdar sheshedi. Biz osy jaǵ­daı­dan sabaq alýǵa tıispiz, – degen edi. Budan asyryp aıta almaspyz. Tek  sózimizdiń so­ńynda Qazaqstannyń taǵdyry da qa­zaqstandyq ǵalymdardyń qo­lynda ekenin qosa ketkimiz keledi.