Kele jatqan Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy barysynda Uly Otan soǵysynda qan tókken ardagerler, el qorǵaý isinde qaharmandyq tanytqan árbir qart jaýynger qurmet pen izgilikten tys qalmaýǵa tıisti.Ár jyl saıyn halyq asyǵa kútetin Joldaý bıyl ádettegiden erterek jasaldy. Meniń oıymsha, munyń basty sebepteri Elbasy Joldaýynda kórsetilgen jáne júzege asyrylýǵa tıisti mindetterdiń kópshiligi ústimizdegi jyly júzege asýǵa tıisti, tipti sáýir aıynan bastap shákirtaqylar men bıýdjettegilerdiń eńbekaqylaryn 25%-ǵa ósirý qarastyryldy, demek Qazaqstan Úkimeti úshin ýaqyt qymbat, uzyn arqaý, keń tusaýǵa sala beretin zaman emes.
“Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” degen bas taqyryppen jarııalanǵan Joldaý negizinen alǵanda alty baǵytty qamtyp otyr. Atalǵan baǵyttar reti tómendegideı: “2010 strategııalyq josparyn iske asyrý – el damýynyń asa mańyzdy shebi”, “Daǵdarys kezeńi – durys sheshimder qabyldaý ýaqyty”, “2020 strategııalyq jospary – kóshbasshylyqqa qazaqstandyq jol”, “Adam – eldiń basty baılyǵy”, “Ishki saıası turaqtylyq – 2020 strategııalyq josparyn iske asyrýdyń senimdi irgetasy”, “Syrtqy saıasat”.
Kórsetilip otyrǵan baǵyttar neni ańǵartady? Eń aldymen Qazaqstan Respýblıkasynyń buǵan deıingi ustanyp kelgen, basty qujaty bolyp tabylatyn “Qazaqstan–2030” Damý strategııasy bar edi, ıaǵnı Elbasy Nursultan Nazarbaev osyndaı asa mańyzdy qujattyń ótken on jylyna qorytyndy saraptama jasaı otyryp, odan ári júzege asyrylýǵa tıisti aldaǵy onjyldyqtyń jańa mindetterin aıqyndap berdi. “Jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikterin” kórsetýge tıisti.
Saǵattan astam ýaqyt tikeleı efır arqyly halyqqa kórsetilip, odan ári baspasóz arqyly oqyrman aýdıtorııasyna jol tartqan dástúrli Joldaýdyń berer ǵıbraty men aldaǵy ýaqytta júzege asýǵa tıisti maqsat-mindetteri jaıynda óz túıgenimizdi halyqpen bóliskenniń artyqtyǵy bolmas dep oılaımyz. Árıne, Joldaýda aıtylǵan barlyq máseleni qamtyp pikir aıtý bir kúnniń áńgimesi bolmaýǵa tıisti, sol sebepti ózimizdiń jan-dúnıemizge tym jaqyn aıtylǵan keıbir jaǵdaıattar jaıynda ǵana oı órbitsek deımiz.
Elbasy eń aldymen strategııalyq josparlardyń durys baǵytta jasalyp, tolyqqandy júzege asýynyń nátıjesinde ǵana daǵdarystan qatty zardap shekpegenimizdi qadap aıtty. “2030 jylǵa deıingi Qazaqstannyń Damý strategııasynyń rýhyn negizge ala otyryp, biz HHI ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyǵyna belgilengen barlyq mindetterdi sheshtik”, dep atap kórsetken Nursultan Nazarbaev úndi halqynyń kemeńger kósemi Nerýdiń “Tabys kim batyl qımyldasa, sonyń úlesine jıi túsedi” degen qaǵıdatyn mysalǵa keltire otyryp, “biz batyl qımyldadyq”, “biz tótep berdik” degen baǵytpen patrıottyq rýhty asqaqtata túsetin oı túıip, senim men serpilisti serik etkender ǵana jeńiske jetetinin dáleldeı tústi.
“Adam – eldiń basty baılyǵy” degen taqyryppen berilgen tórtinshi baǵyttyń da bereri mol. Elbasy ótken jyldardaǵy Joldaýlarynyń birinde “HHI ǵasyrda bilimi men ǵylymyn damyta almaǵan eldiń tyǵyryqqa tireleri anyq”, dep atap kórsetken bolatyn, bul Joldaýda da otandyq bilim berý júıesin jetildirýge erekshe kóńil bólip otyr. Bir sózben aıtqanda, mektepke deıingi búlshirshinderge arnalǵan “Balapan” atty arnaıy baǵdarlamadan bastap, bilim berýdiń asa joǵary flagmanyna aınalýǵa tıisti “Jańa Halyqaralyq Ýnıversıtet” syndy jobalardy júzege asyrýdy tapsyrdy, munyń bári Elbasynyń bilim men ǵylymǵa degen qamqorlyǵyn aıqyndaı túsedi.
Ár jyly jasalatyn Joldaýlarda, basqa da kezdesýlerde, tikeleı efırdegi suhbattarynda Prezıdent únemi áleýmettik máselelerdi, jaǵdaıy tómen jandardyń muń-muqtajdaryn qaperde ustaıdy. Sonyń biri Joldaýdaǵy Ardagerlerge qamqorlyqta da basym baǵyttar qatarynda aıtylǵan. Kele jatqan Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy barysynda Uly Otan soǵysynda qan tókken ardagerler, el qorǵaý isinde qaharmandyq tanytqan árbir qart jaýynger qurmet pen izgilikten tys qalmaýǵa tıisti. Sondaı-aq osy soǵys ardagerlerine teńestirilgen jandar da materıaldyq qoldaýǵa ıe bolatyny qandaı qýanyshty. “Bul bizdiń ákelerimiz ben atalarymyzǵa olardyń janqııarlyq kúresi men jeńisi úshin” qurmet dep atap kórsetken Elbasy tapsyrmasy men amanaty oryndalýǵa tıisti. Árbir soǵys ardageri, jasy ulǵaıǵan qarııalar, taǵdyr tálkegimen múgedek bolyp qalǵan kez kelgen baýyrymyzdy qurmetteý, aman saqtaý búgingi beıbit zamandaǵy bizderdiń paryzymyz ben qaryzymyz.
Osy aralyqta taǵy bir jáıtti aıta ketken oryndy. Joldaý jasalǵan 29 qańtar kúni tústen keıingi mınıstrlik ókilderimen bolǵan kezdesýinde Prezıdent qarapaıym halyq kóńilinen shyǵatyn bir málimdeme jasady, ıaǵnı Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa joldanyp jatqan árbir suraq-saýaldyń astarynda tereń syr bar, naqtylaı aıtqanda, aýyl ákimi men quqyq qorǵaý organdarynan ábden úmit úzgen jaǵdaıda ǵana Astanadan, Elbasynan ádilettilik izdeıtinin atap kórsetti, bıliktiń ár tutqasyn ustap otyrǵandardyń mundaı áreketterine qatty qynjylys bildirdi. Budan túıetinimiz – Elbasy amanaty – eshkim, eshqashan da qorǵaýsyz, panasyz qalmaýy kerek, eńkeıgen qart pen eńbektegen sábı de memleket qamqorlyǵyn sezinýge tıisti, bizdiń qoǵamda adam quqyǵy aıaqqa taptalmaýy qajet.
“Basty baılyq – adam” dep erekshe atap kórsetken bólimniń jalǵasy ispetti “Ishki saıası turaqtylyqta” da osy adam quqy, zańdy qurmetteý jaıynda jaqsy, kóńilge qonymdy oılar aıtyldy. Quqyq qorǵaý júıesin reformalaıtyn ýaqyt jetti dep oılaıtyn Nursultan Nazarbaev: “Búginde, ókinishke qaraı, bizdiń barlyǵymyzǵa tıimsiz basqarýdan, quqyq qorǵaý organdary fýnksııalaryndaǵy janjaldan, tıisti kadrlyq jumystyń bolmaýynan, sondaı-aq el quqyq qorǵaý júıesi qyzmetinde móldirlik pen baqylaýdyń joqtyǵynan týyndaǵan problemalar anyq kórindi”, – degen turǵyda ashyq áńgime aıtyldy.
Sál sheginis jasasaq, keń baıtaq saıyn dalamyzda kók týyn bıik kóterip el bolǵan, memleket qurǵan babalarymyz eki nárseni “umyt qaldyrypty”, biri – qonaqúı salý, ekinshisi – túrme salý. Bodandyq qamytyn myqtap kıgizgen Reseı patshasy “ıtjekkenge” aıdaýdy úıretti, al bolshevıkter bılik basyna kelgen kommýnıstik keńes bıligi Turan dalasyn “Karlagqa” aınaldyrdy.
Búgingi kúni azattyqqa jetken, HHI ǵasyrǵa táýelsizdik týymen qadam basqan qazaq qoǵamy adamzat balasyn sottaý arqyly, dálirek aıtqanda, túrmege otyrǵyzý jolymen ǵana túzeýge kóshkendeı kúı keshýde. Túrmemen túzeý jaǵynan kelgende álem elderiniń aldyńǵy sapynda turǵanymyz tym maqtanatyn jáıt emes. Elbasyn qynjyltatyny da osy. Sol sebepti de: “Jazalaýdyń negizgi túri bas bostandyǵynan aıyrý bolyp qalyp otyr. Eshkim qamaý oryndarynan bosaǵandardy ońaltýmen aınalyspaıdy”, deıtin Nursultan Ábishuly qazirgi júıedegi jazalaý aıyptary 5%-dan az bolsa, túzeý jumystary – 0,4%-dy quraıtynyn, al endi qoǵamdyq jumystardyń múldem joq ekenin de atap kórsetti. Bul baǵytpen qaıda baramyz, túrme toly taýyq nemese uıaly telefon urlaǵandar, ana súti aýzynan ketpegen bozbalalardy túrme túzetip jiberedi degenge sene almaısyń. Árıne, qylmysker jazasyn alsyn, qanisherge bostandyq áleminde oryn joq, sybaılas jemqorlyqqa jol bergender qolymen istegenin moınymen kótersin, biraq Nursultan Ábishuly atap kórsetkendeı, izgilendirý jumysyn qashan qolǵa alamyz? Bizdiń quqyq qorǵaý uıymdary, zańdylyqty saqtaý mekemeleri adam sottaý, jazalaý úrdisinde básekege túsýden aýlaq bolǵany jón, áıtpese qazirgi áńgime aýany polıseıler men UQK-niń, endi birde qarjy polısııasynyń kimderdi quryqtaǵany jaıynda ǵana bolatyn sııaqty. Bul jerde “osy jyldyń ózinde quqyq qorǵaý júıelerin reformalaý jónindegi zań jobasyn Parlamentke engizýdi tapsyrǵan” Elbasyna tek qoldaý bildiremiz. Qazaq eli ata-baba dástúrin berik ustana otyryp túrmege otyrǵyzý isimen emes, odan da izgi – túzeý, tárbıeleý, túsindirý, qun tóletý, t.b. sharalarmen el tentegin jónge salýdy qolǵa alǵany abzal. Bir sózben aıtqanda, “ókpege qısa da, ólimge qımaǵan” babalar dástúrin jalǵastyrǵannan utarymyz az bolmaýǵa tıisti, Elbasy osyny meńzedi.
Joldaý keler kúnniń baǵyt-baǵdaryna jol kórsetetin amanat hat, sol baǵyt-baǵdardy, asyl amanatty qapysyz oryndaǵan elimizdiń erteńi baıandy bolmaq. Aıtpaq bolǵan oıymyzdyń qorytyndysyn Elbasynyń Joldaý túıininde aıtqan kelesi bir qanatty qaǵıdasymen baılanystyrsaq deımiz. “Bul baǵdarlamanyń túpki maqsaty – elimizdiń táýelsizdigin baıandy etý, qazaqtyń ult bolyp órkendeýine jol ashý, onyń tili men mádenıetiniń keń qulash jaıýyna múmkindik týǵyzý”.
Budan shyǵatyn qorytyndy – Qazaqstannyń jańa múmkindikterin júzege asyrý arqyly táýelsizdikti baıandy etý, ult muratyn bıik qoıý, tilimiz ben mádenıetimizdi saqtap qalý. Elbasy Nursultan Ábishuly atap kórsetken eń basty maqsattarymyz júzege asatyn jyldar jaqyndap keledi, sol kúnderdiń qýanyshy búgingi bizderge, kele jatqan jańa urpaqqa baıanymen, máńgiligimen bolsyn. “Basty baılyq – adamdy” ardaq tutqan Joldaýdyń aıtar oıy men berer taǵylymy mol. Sonyń bir parasyn ózderińizben bólistik.
Narıman NURPEIISOV, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, dosent. Shymkent.