Memleketimizdiń bedeldi bas gazeti «Egemen Qazagstanda», artynsha barlyq basylymdar men negizgi saıttarda keń kólemde jaryq kórgen «Birlese bilgen el bárin jeńedi» atty Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń mańyzdy maqalasy der kezinde aıtylǵan ótkir sóz, qýaty kúshti úndeý boldy dep sanaımyn.
Qazaqstannan tartyp kúlli dúnıe daǵdaryp qaldy. Otbasymyzdan otanymyzǵa deıin, áýletimizden álemge deıin ábigerge túsip jurt ári-sári kúı keship muńaıyp qalyp edi. Osyndaı aýyr shaqta Memleketimiz búgingi tehnologııalyq múmkindigimizdi, medısınalyq jetistikterimizdi, qarjy-qarajat, áskerı adam kúshi arqyly bul tónip kelgen apattyń betin qaıtarýǵa jedel kiristi. Shuǵyl sharalar qoldanyp, aldyn alýǵa bar kúshimizdi jumyldyrdy. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi aldymen «A» josparyn, artynan «B» josparyn irkes-tirkes iske qosty. Eger másele ulǵaıyp, oqıǵa etek alyp bara jatsa, kelesi «S» josparyn da engizetinin ashyq aıtty. Al ázirge shúkir, jaǵdaı «S» josparyna kirisetin shekke jetken joq. Munyń ózi bul indetke aldyn ala saqadaı saı daıarlanyp, qarsy sharalar qoldaný arqyly bolyp otyr. Osynyń báriniń artynda Elbasynyń nusqaýlary pen aqyl parasaty kórinip tur. Mine, sonń naqty aıǵaǵy «Birlese bilgen el bárin jeńedi» maqalasynyń jarııalanýy der edim. Maqalada aıtylǵan jaǵdaıdyń bári óte joǵary dáldikpen, shynaıy túrde ortaǵa salynypty. Meniń esimde, osydan birneshe jyl buryn áldebir oppozısııalyq top ókilderi: «Ulttyq qordy nege jambasqa basyp tyǵyp otyrmyz? Eger ony dál qazir halyqqa taratyp bersek, ár adamǵa 17000 teńgeden aınalar edi!» dep, ony bıliktiń kemshiligi retinde atap, urandaǵan bolatyn. Sol urannyń tar óristilikten, alysty kóre almaýshylyqtan týǵanyna kózimiz jetip otyr. Eger sonda 17 myń teńgeni úlestirip tastaǵanda, ol talandydan túsken maldaı qumǵa sińip joq bolar edi. Sol qorymyz odan beride qosylyp otyryp, mol qazynaǵa aınaldy. El úıden shyǵa almaı, jumys oryndary jabylyp, halyq qarap qalǵanda Ulttyq qor iske qosyldy. 17 myń teńge emes, onan da kóp bolyp halyqtyń qolyna tıip jatyr. Onan ózge azyq-túlikke, medısınalyq qural-jabdyqtarǵa, ózge de qutqarý jolyna jumsalýda. Búgingi tańdaǵy munaı baǵasy túsip, ekonomıkalyq qarjy daǵdarysy týyndaǵan almaǵaıyp kezde Ulttyq qor iske qosyldy. Dál osy bir máseleniń ózi Elbasynyń alysty oılaıtynyn, kókjıekti kóre biletinin alǵaýsyz dáleldep berdi. Maqaladaǵy myna aıtylǵan másele sózimizdiń máıegi: «El Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev halyqqa arnaǵan taıaýdaǵy úndeýinde barlyq áleýmettik toptarǵa, kásipkerlerge, aýyl sharýashylyǵy salasyna kórsetiletin alýan túrli kómek týraly jan-jaqtyly maǵlumat berdi. Eger Qazaqstannyń ulttyq ekonomıkadaǵy qol jetkizgen tabystary men joǵaryda atalǵan qor qurylmasa, munyń biri de bolmas edi» dep, atap ótti. Bul sóz eshbir alyp-qosary joq shyndyq. «Adamdar bir jyldyǵy úshin egin egedi, júz jyldyǵy úshin aǵash egedi, myń jyldyǵy úshin urpaq tárbıeleıdi» degen, dana sóz esime orala beredi. Qarap otyrsańyzdar, «egin egý», «aǵash ósirý», «urpaq tárbıeleý» bizdiń Elbasynyń kún tártibinen bir túspegen eken. Halyq ash qalmasyn dep aýyl sharýashylyǵy men óndiristi, kásipkerlik pen saýdany damytty. Ekonomıkamyz ben ekologııamyzdy kúsheıtý úshin qor toptady, azynaǵan borany men aıazy býyrqanǵan astanamyz Nur-Sultan qalasynyń aınalasyna orman beldeýin otyrǵyzyp jasyldandyrýdy el boıynsha jalpylastyrdy. Myńjyldyq máńgiligimiz úshin «Bolashaq» baǵdarlamasyn bastap, myńdaǵan shákirtterdi memlekettik qazynadan qamdap ozyq bilim men joǵary tehnologııany ıgertti. Osynyń bárin Elbasymyz istemegende kim istedi dep oılaısyzdar?.. Mine, qazirgi tańdaǵy tar kezeń qyspaqqa salyp, «tájvırýs» tap berip, jaý jaǵadan, bóri etekten alyp apshymyzdy qýyryp bara jatqan shaqta sol aqyl-parasattyń nátıjesinde jınaqtalǵan qundylyqtarymyz iske qosylyp elimizdiń eńsesin kóterip, jurttyń júregin tynyshtandyrdy. Halyqty úreılený men dúrligýden saqtap, bolashaqqa, erteńge degen úmitin oıatyp, senimin kúsheıtti.
Jaıshylyqta bul adam balasy baılyq, bılik úshin arystandaı alysyp jolbarystaı julqysýǵa deıin barady. Anaý alpaýyt elder álemniń tizginine talasyp jaqyndap kelip jaǵalasyp, qaltarystan shyǵyp tobyqtan qaǵyp, tasada jatyp tas laqtyryp dúrligisip jatar edi. Mynandaı adamzatqa ortaq apat, tilsiz jaý tónip kelgende, bárin qaıyryp jer betiniń tynyshtyǵy men álemniń amandyǵyna judyryqtaı jumyldy. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev osyndaı kúrdeli kezeńdi kóre bilip, óz oıyn bylaısha jetkizedi. «Tutqıyldan kelgen jaman indet – koronavırýs derti barsha adamzatqa qaýip-qater tóndirýde. Búgingi zamannyń bar kúsh-qýatyn, aqyl-oıy men ǵylym-biliminiń jetistigin ortaq maqsat jolyna birlese jumyldyryp, yntymaqtasa áreket etýde» dep, bar shyndyqty barshaǵa jetkizdi. Bul indet adam tańdamaıdy, baı men kedeıdi, aryq pen semizdi, han men qarashany ajyratyp jatpaı-aq baıqaýsyz jerden jarmasa ketedi eken. Ol tipti ult ta tańdamaıdy, seniki-meniki degen joq. Jer shary – ortaq úıiń, memleket – kıeli shańyraǵyń. Seniń amandyǵyń – onyń amandyǵy, onyń amandyǵy – seniń amandyǵyń! Qazaqstandaǵy júzden asa ult ókili bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, osynaý qıyn kezeńde kerispeı, tebispeı teń qımyldaýǵa tıispiz. Tek bul kezde ǵana emes, ómir boıy osylaı qol ustasa tirshilik etýge tıis ekenimizdi taǵy bir ret túsindirdi. Sondyqtan da, álem birlesýge, jurt jumylýǵa tıis. Baıaǵy dúnıejúzilik birinshi, ekinshi soǵystaǵydaı atoılap alǵa umtylatyn shaıqasqa uqsamaıdy. Toptasyp, shoǵyrlanyp shoqtaı janýǵa bolmaıdy. «Bul soǵystyń» aty –salǵylasý emes, saqtaný. Atoılap atý emes, «okopta» tynysh jatý. О́rshelenip baryp jaýyńdy taptaý emes, qymtanyp jatyp tártipti saqtaý. Elbasymyz bul jaǵyn da qaǵys qaldyrmaı Baýyrjan Momyshulynyń: «Tártipsiz el bolmaıdy, tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy» degen dana sózin alǵa tartypty.
«Bizdiń ata zańymyzdyń birinshi babynda: «Qazaqstan Respýblıkasynyń eń qymbat qazynasy – adam jáne onyń ómiri» dep, naqty jazylǵan. Sondyqtan elimizde densaýlyq saqtaý salasyn damytýǵa aıyryqsha kóńil bólindi» degen Elbasy adam máselesin taǵy da jurttyń jadyna salyp eskertedi. Sol úshin de Elbasynyń nusqaýy, Prezıdenttiń naqty tapsyrmasy boıynsha aýrýmen betpe-bet kezdesip otyrǵan medısına qyzmetkerleriniń aılyq jalaqysyn kóterip olardyń ómirin elep-eskerip saqtandyryp otyr. О́ıtkeni olar halyqtyń qaıǵysyn seıiltýge, barshanyń bas amandyǵyn qorǵaýǵa baryn salýda, arpalysyp aldyńǵy shepte júr.
«Kól tolqysa, kóbigi betine shyǵady, el tolqysa, tentegi shetke shyǵady» dep, halyq bolǵan soń tirekti kúsh, tegeýrindi qaırat berer qaımaǵy da bar, kórshiniń úıi órtense, janǵan otyna shaı qaınatyp alǵysy kelip turatyn oraıshyl saıǵaǵy da bar. Ol týraly Elbasy jurt minezin de dóp basa aıtypty: «Ádette jurt kóńili alań osyndaı kezde el ishine úreı taratyp, baıbalam salýshylar óz múddesine paıdalanýǵa tyrysady. Men halyqty ártúrli sondaı azǵyryndy, arzan áńgimelerge erýden saq bolýǵa shaqyramyn» deıdi aǵynan jaryla ádil sóz aıtyp. Ondaı jaǵdaı bolyp ta jatyr... Onymen quqyq qorǵaý qyzmetkerleri aınalysyp, halyqtyń kózin aq pen qaraǵa jetkizýde. Osylaısha memlekettiń ornyqtylyǵyna qyzmet etip jatyr.
«Elimizdiń eń úlken baılyǵy – adam men onyń ómiri bolǵandyqtan, árbir adam óziniń, otbasynyń, ata-anasy men bala-shaǵasynyń ómirine, densaýlyǵyna zor janashyrlyqpen, erekshe jaýapkershilikpen qaraýy kerek. О́ıtkeni ult densaýlyǵy – memleket qaýipsizdiginiń quramdas bóligi», depti Elbasy sózin ári qaraı jalǵap. Memleket boıynsha birtutas qımyldap, judyryqtaı jumylýǵa shaqyrady. Memleket bıligi uıymdastyrýshy kúsh, ekonomıkalyq berik tuǵyr ekeni ras. Desek te, halyq qarap qalýǵa, beıbereket sapyrylysýǵa bolmaıdy. Bári tártippen, saqtyqpen, sanaly túrde ózine, otbasyna jaýapty. Otbasylardyń amandyǵy memleketimizdiń amandyǵynyń kepili. Jýyqta Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń tótenshe jaǵdaı jarııalaǵan kezdegi sózinde memlekettiń táýelsizdigi qazaqstandyqtardan basqa eshkimge kerek emes. Biz kúrdeli tarıhı kezeńge týra keldik. Táýelsizdigimizdi saqtap, ony bekemdep urpaqqa amanat etý bárimizdiń ortaq boryshymyz ekeni qadap turyp aıtyldy. Mine, Elbasy men Prezıdenttiń oıynyń da, maqsatynyń da bir núktede toǵysyp jatqanyn osylaı túsinýimizge bolady.
Kez kelgen ult pen memlekettiń basynda uıytqy bolar tulǵa, uıymdastyra otyryp bastaı biletin kósem kerek. Onsyz baǵytymyzdy taýyp, jaýymyzdy jasqap, dosymyzdy tanyp shyǵar jol tappas edik. Elbasy óz sózinde ataqty gýmanıst, dáýir bólgish dara tulǵa, Úndi halqynyń táýelsizdik tańy bolǵan Mahatma Gandı týraly tiline tıek etip, onyń: «Álemdi ózgertý úshin áýeli ózimiz ózgerýimiz kerek», degen naqylǵa aınalyp ketken naqty tujyrymyn esimizge salady. Bıyl bastalǵanyna úsh jyl bolyp kele jatqan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy da ózimizdi ózgertýdiń eń utymdy joly bolatyn. Úsh jyl buryn alǵa qoıylǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» birinshi kezeń desek, onan sońǵy «Uly dalanyń jeti qyry» ekinshi kezeń edi. Ol kezderde qalam ıesi bolǵan biz de ún qosyp baspasózde ashyq pikirimizdi bildirip, zııaly jurt atynan eldi ortaq maqsatqa shaqyrǵanbyz. Onan keıingi ekinshi Prezıdentimizdiń ótken jylǵy halyqqa Joldaýy, oǵan ilese hakim Abaıdyń 175 jyldyǵyna oraı jarııalaǵan maqalasy, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Birlese bilgen el bárin jeńedi» degen maqalasy «Rýhanı jańǵyrýdyń» úshinshi kezeńi der edim. Munyń bári salalas, sabaqtas, berik ıdeologııa dep aıtar edim. Demek, ushy-qıyry kórinbeıtin aıdyn-shalqar teńizde kememizben ketip baramyz. Bir shúkir etetinimiz, ol kemeniń adastyrmas kapıtany bar, biz oǵan senemiz!
Joǵaryda aıttym, Elbasynyń ár kezdegi Úndeýleri men Joldaýlaryna der kezinde pikir bildirip artymyzda otyrǵan oqyrmandarymyzǵa, bizden lebiz kútip otyrǵan qarapaıym jurtqa jaqsylap túsindirip keldik. Shama-sharqymyzsha oı qosyp ulttardy yntymaqqa, tatýlyq pen tutastyqqa shaqyrdyq. Elbasy bul jolǵy sózinde taǵy da: «Men sózimdi aldymen aǵa urpaq pen zııaly qaýym ókilderine arnaımyn: Halyqty yntymaqqa shaqyryp, jaqsylyqqa, izgi amaldar jasaýǵa, salamatty ómir saltyn ustanýǵa úndeńizder» dedi. «Elbasy bireý, halyq oǵan tireý» degendeı, bul aıtyp-aıtpaı bizdiń mindetimiz. Jazýshylar beıbitshilik pen tynyshtyqtyń arqasynda ǵana oılaryn kórkemdep kópke jetkize alyp otyr. Al jastar bolsa, osy táýelsizdiktiń jemisimen, arqasyn keńge salyp ósip keledi. Olar memlekettiń tikeleı qamqorlyǵy bolǵandyqtan ǵana bilim alyp, biliktilikterin kóterýde. Endeshe mynandaı qıyn kezde eldiń erteńine qyzmet etpeı ne istemek! Sondyqtan Elbasy «jas óskinderge» jaqsy sózin arnap, olardy shabyttandyra otyryp erteńgi bolashaqtyń ıeleri ekenin esterine salypty. Tynyshtyq bolǵandyqtan ǵana jurt alańsyz jumystarymen aınalysyp, kásipkerler saýda-sattyǵyn jasaı alady. Olardyń aqsha tabýyna, qýattana túsýine el saıasaty men turaqtylyq kepil. Sondyqtan da Elbasy kásipkerlerge baǵyttaı baıypty pikir aıtyp, olarǵa oı tastaıdy. Búgingi tańda Elbasy úndeýine ún qosqan kóptegen kásipkerler aýrýǵa qarsy kúreste ózderiniń qyrýar qarjysyn usynyp, ulttyń bolashaǵyna dem berýde.
Qarap otyrsaq, damyǵan 30 eldiń qataryna ótýde, kemeldengen memleketke aınalýdyń ózi de halyqtyń amandyǵy men densaýlyǵyna tikeleı baılanysty eken. Osyny tereń sezingen Elbasy atalǵan úndeýinde: «Ult densaýlyǵy men memleket qaýipsizdigi – bir-birimen etene, egiz uǵymdar», degen parasatty paıymyn halyq sanasyna sińire otyryp naqtylap ketipti.
Prezıdenttiń jańa Úndeýiniń ózi kúlli qazaqstandyqtarǵa, túsingen adamǵa jetkilikti dúnıe der edim. Dese de, osy eldiń bir azamaty bolǵanymyz úshin, qolymyzǵa qalam alǵan jazýshy degen atymyz bolǵandyqtan oı-pikirimizben bólispeı taǵy tura almaımyz. Memleketti quraýshy qazaq halqymen bir aspannyń astynda, bir topyraqta teń jasap kelemiz. О́mirdiń qyzyǵy men qıyndyǵyn bir kórip otyrmyz. Ár adamnyń mańdaıyna jazylatyn taǵdyr bar. Sol sekildi ár halyqtyń da mańdaıyna jazylǵan taǵdyr bar. Ony eshkim syzyp tastaı almaıdy. Biz mádenıetimiz ben ádebıetimiz tyǵyz aralasyp ketken «Tósekte basymyz qosylǵan, tóskeıde malymyz qosylǵan» túrkiniń tarmaqtarymyz. Osydan buryn bir suhbatymda aıtqanymdaı, ózbek halqynda «joldasyń qazaq bolsa, jolda qalmaısyń» degen sóz bar eken. Bizdiń uıǵyr halqynda «kórshiń qazaq bolsa, uıqyń tynysh bolady» degen mátel bar.
Iá, men solaı aıtqanmyn, búginde sol lebizimdi qaıtalasam, esh artyqtyq etpeıdi. Qazaq halqy bizge kerek bolǵany sekildi, biz de qazaq halqyna kerekpiz. Búgingi bolyp jatqan tarıhı sabaqtar, ashyq aıtsam, koronavırýstyń bizge berip turǵan sabaǵy nemese ózindik «dárisi» bar. Ol bolsa, «Adamzattyń armany ortaq, maqsaty bir. Dúnıeni teketires janjaldar emes, birlik pen súıispenshilik qana qutqarady». Maqalanyń ón boıynda salmaqty oılar, salıqaly pikirler óte mol. Tutas qoǵam talqylap, qoldap, saraptap jatyr. Biz de basymyzǵa kelip, janymyzǵa nur bolyp sińgen tustaryna pikir bildirdik. Sózimniń sońyn Elbasynyń qorytyndy sózimen aıaqtaǵym kelip otyr. «Biz birgemiz. Qıyndyqqa qaıyspaı, belimizdi bekem býyp, bereke-birligimizden aıyrylmaıyq. Sonda ǵana biz qasterli táýelsizdigimizdi saqtap, Qazaqstandy «Máńgi el» bolýǵa laıyqty ete alamyz»
Ahmetjan AShIRI,
jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
«Qurmet» ordeniniń ıegeri