«Aıqaılaı-aıqaılaı qasqyrdan da uıat boldy», depti ǵoı baıaǵyda bir qoıshy. Jaryqtyq bir nárseni bilgen soń osylaı degen eken de. Biz osyny túsinip otyrmyz. Nege? El gazetiniń betinde Qyzylordanyń Shıeli aýdanynda ýran óndirý barysynda qoldanylatyn kúkirt qyshqylynyń tógilgenin birneshe ret jazdyq. Aıqaılap ta aıtyp kórdik. Baıyppen de jetkizgen sııaqty edik. Biraq sodan nátıje bolmaı tur. «Qazatomónerkásip» qazaqsha oqymaı ma, álde kúkirt qyshqylyn jutqan jurt qyryla bersin deı me, belgisiz?
«Aıqaılaı-aıqaılaı qasqyrdan da uıat boldy», depti ǵoı baıaǵyda bir qoıshy. Jaryqtyq bir nárseni bilgen soń osylaı degen eken de. Biz osyny túsinip otyrmyz. Nege? El gazetiniń betinde Qyzylordanyń Shıeli aýdanynda ýran óndirý barysynda qoldanylatyn kúkirt qyshqylynyń tógilgenin birneshe ret jazdyq. Aıqaılap ta aıtyp kórdik. Baıyppen de jetkizgen sııaqty edik. Biraq sodan nátıje bolmaı tur. «Qazatomónerkásip» qazaqsha oqymaı ma, álde kúkirt qyshqylyn jutqan jurt qyryla bersin deı me, belgisiz?
Osy jyldyń alǵashqy alty aıynda 5 ret 30 tonnaǵa jýyq kúkirt qyshqylyn tıep bara jatqan júk kólikteri aýdaryldy. Oılańyzshy, alty aıda 5 ret! Onyń birnesheýi eldi mekenderdiń irgesinde tórt dóńgelegi kókten kelip teńkıip jatty. Resmı aqparat 30 tonnalyq kúkirt qyshqylynyń az ǵana bóligi tógildi degen habar taratty. Tek sońǵy oqıǵa kezinde tutastaı sısternanyń aýdarylǵanyn aıtty. Qulaǵymyzdy qaǵyp qoıyp oǵan sengen syńaı tanytamyz-aý. Degenmen, ony kórgen jurt bar ǵoı. Oqıǵanyń kýágerleri tóńkerilip jatqan júk kóliginen kúkirt qyshqylynyń laq etip jerge sińgenin aıtady. Onyń taǵy birnesheýi Qarataýdyń qatparynyń arasynda qaldy. Tipti, jurt Darbaza ataıtyn jerdegi bulaqtyń basynda da qyshqyldyń tógilgen faktisi bar ekenin aıtady. Ol bulaqtan adam men maldyń sý ishetinin qaıtemiz? Sonda ýran óndirip jatqandar adam densaýlyǵy men ómirin oılamaıtyn bolyp tur ǵoı. Bizdiń «uıat boldy» degen tusymyz da osy.
Bul taqyryp kúndelikti kúıbeńmen umytylyp keter me edi? Eger qolymyzǵa tıgen halyqtyń janaıqaıy bolmasa. «Egemenniń» eldegi tilshiler qosynyna jergilikti basshylyqtyń, quqyq qorǵaý organdarynyń, «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasynyń basshysy V.Shkolnıktiń atyna jazylǵan hat keldi. Oǵan Eńbekshi eldi mekeniniń ákimi Maqsuthan Ishanqulov, aýdandyq máslıhattyń depýtaty Baǵlan Áshirbekov, aýyldyń ardagerler keńesiniń tóraǵasy Berikqara Ábdijapparov, ımam Muhammedqalı Bekqojauly, mektep dırektory Ersaıd Júsipov, áıelder keńesiniń tóraıymy Ulman Bátishova, №84 mektep dırektory men birneshe sharýa qojalyqtarynyń basshylary qol qoıǵan. Endi hattyń negizine toqtalaıyq.
«Aýrýyn jasyrǵan óledi», degen qazaqtyń sózi bar. Osy sózdi qart Qarataýdyń eteginde otyrǵan Eńbekshi aýylyna arnap aıtqandaı. Jalpy, bizdiń aýyl Keńes úkimeti tusynda jazda jaılaýǵa shyǵyp, qysta Syrdyń boıyn saǵalap mal sharýashylyǵymen aınalysqan. Áli de sol tórt túlik maldy baǵyp-qaǵyp, turmysymyzdy túzep otyrmyz. Biraq sońǵy kezderi oryn alyp jatqan jaǵdaılar eldi eleńdetip, azamattarymyzdy alańdatyp otyr. Sózimizdi ashyp aıtar bolsaq, «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasyna tıesili RÝ-6 mekemesiniń termınalynan ýran óndiretin oryndarǵa kúkirt qyshqylyn tasıtyn avtokólikterdiń apaty jıi oryn alýda. Bárin sanamalamaı, sonyń birnesheýine toqtalaıyq. Máselen, «TTK» JShS-ine tıesili avtokólik 2012 jyly, odan keıin bıyl Eńbekshi-Nartaı aýyldarynyń arasyndaǵy avtojol boıyna eki ret aýdarylyp, kúkirt qyshqylyn tókti. Tógilgen qyshqyldyń ıisinen turǵyndar dem ala almaı, tynys joldary aýrýlaryna shaldyǵyp jatyr. Odan keıin «Saıattransservıs» JShS-ine tıesili avtokólikter 3 ret apatqa ushyrap, tonnalaǵan qyshqyl topyraqqa, sýǵa sińdi. Darbaza, Saýysqandyq degen jerlerdegi ózenderge tógildi. Sol aımaqtarda egilgen aǵashtar qýrap, ózendegi balyqtar qyrylyp qaldy.
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, azyn-aýlaq mal sharýashylyǵymen aınalysyp otyrǵan aýyl turǵyndarynyń záre-quty qalmaı otyr. Sebebi, jol apaty bolǵan jerlerde mal jaıylyp, ózennen sý ishedi. Sonyń kesirinen qyshqyl tógilgen shópti jep, sýdy ishken maldar aýrýǵa ushyrady. О́sken aǵash, júzgen balyq, jaıylǵan malǵa áser etken kúkirt qyshqylynyń adamǵa da tıgizip jatqan zııany bar ekeni beseneden b elgili. Osy jaıttardy kórip-bilip, sezip otyrsa da apatty jerlerdi tazartý, qyshqyldyń qaýpin seıiltý jumystaryna kóńilimiz tolmaıdy. Turǵyndardyń densaýlyǵyna kelgen zııan men tórt túlik maldyń shyǵynyn kimnen talap etemiz?».
«Egemenge» arqa súıep kelgen hattyń mátini osyndaı. Álginde aıtqanymyzdaı, biz bul máseleni úsh ret jazdyq. Sóıtsek, bizdiń nazarymyzdan tys qalǵan apattar da bar eken. Mysaly, «Saıattransservıs» JShS-iniń bir kóligi 14 mamyr kúni Shıeli-Taıqońyr tas jolynyń 106 shaqyrymynda kúkirt qyshqylyn tógipti. Odan keıin 12 tamyz kúni de Seıitjan Turǵanbaıuly tizgindegen kólik Eńbekshi-Taıqońyr jolynyń 42-shaqyrymynda tóńkerilip qalypty. Onyń artynan baryp zalalsyzdandyrý jumysy júrgizilmegen. Tótenshe jaǵdaılar departamentine, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq ortalyqqa habarlamaǵan da sııaqty. Eger atalǵan mekemeler qulaǵdar bolsa, onda aqparat taraıtynyn biz bilemiz. Sol sebepti, olardyń yń-shyńsyz, tógilgen qyshqyl týraly eshkimge aıtpaı, mysyqkómbe jasaǵanyn sezip otyrmyz. Osy «Saıattransservıstiń» dırektory Serjan Janysuly degen azamat. Azamat dep otyrmyz ǵoı. Degenmen, oǵan qarasty mekemeniń tirligi azamattyq túgili, adamgershilikke de jatpaıdy. Al «TTK» JShS dırektory Berik Qaldybaı degen kisi. Qorshaǵan ortany qorlap jatqan «qaharmandardy» el bilýi kerek sııaqty. Sol úshin atyn atap otyrmyz.
Sonymen apat nege jıiledi? Birneshe jaýap bar oǵan. Sonyń negizgisi, tehnıkalardyń jaramsyzdyǵy. Tonnalaǵan kúkirt qyshqylyn tasyp júrgen júk kólikteri eskirgen. Osy arqyly kúrep qarjy taýyp jatqan kompanııalar tehnıkany jańartýdy oılamaıdy. Sonyń saldarynan olar aýdarylady, kúkirt qyshqyly tógiledi, halyq ýlanady. Biraq munyń olarǵa eshqandaı qatysy joq sııaqty únsiz otyra beredi. Tártip boıynsha ýly zatty tasıtyn tehnıkalar ár 2 jyl saıyn jańartylyp otyrýǵa mindettelgen kórinedi. Degenmen, «Saıattransservıs» pen «TTK» JShS-degi kólikterdiń jańarmaǵanyna 5 jyldan ári ketip qalǵan, deıdi biletinder. Odan keıin joldyń sapasyzdyǵy da erekshe áser etip tur. Shıeli-Taıqońyr jolymen tek kúkirt qyshqylyn tasıtyn júk kólikteri ǵana júrmeıdi. Sondaı-aq, jol qurylysyna qoldanatyn qıyrshyq tas tasıtyn «KamAZ» kólikteri de joldyń sapasyzdanýyna aıryqsha «kómektesip» jatyr. Oıqy-shoıqy joldan qashqan kólikter aqyry aýdarylyp tynady. Budan bólek, kúkirt qyshqylyn tasıtyn kóliktiń kóbi jalǵyz júredi. Eger olar tobymen júrip, aldy-artynda jol bastaıtyn adam bolsa, mundaı jaǵdaı oryn almas edi. Al jalǵyz ózi kele jatqan júrgizýshi ishi pysqannan uıyqtap ketedi nemese jeter jerine asyǵyp, jyldamdyqty arttyramyn dep opyq jeıdi. Negizgi úsh sebep retinde biz osylardy atar edik.
Myna apattarǵa halyq shynynda da úrpıisip qarap otyr. Ne isterin, kimnen suraryn bilmeıdi. «Qazatomónerkásiptiń» basshylyǵy óz ishinde tekserý júrgizip, kinálilerdi jazalaı ma, álde Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi máseleniń aq-qarasyn anyqtaı ma, ne bolsa da osy istiń rettelýin qalar edik. Áıtpese, is nasyrǵa shaýyp, eldiń obyrdan qyrylý qaýpi de joq emes. Jalpy, jerdiń astyndaǵy baılyqty ıgergen jaqsy ǵoı. Deı turǵanmen, jerdiń betindegi halyqty da oılaý kerek. Eń bolmasa, anda-sanda...
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.