Sonaý surapyl soǵysta qan maıdannyń qaq ortasynda júrip, fashıstermen shaıqasqan mıllıondaǵan jaýynger erlikpen qaza tapty. Talaı qalanyń kúl-talqany shyǵyp qırady. Talaı ana jesir, talaı bala jetim qaldy. Talaı taǵdyr tálkekke túsip, talaı armannyń joly kesildi... Adamzat tarıhynda bolǵan osy eń soıqan soǵys tarttyrǵan qaıǵy-qasirette shek joq!
...Sol kezdegi aýyr kúnderdiń azaby Egor atty orystyń jeti jasar jetim balasynyń basyna da batpandaı salmaq bolyp túsken eken. 1942 jyly Voronej qalasyndaǵy balalar úıindegilerdi de túgelimen evakýasııalap, oq pen ottyń ortasynan alysqa attandyrady.
«Bir jerde jaıaý, bir jerde eshelonmen maıdan dalasynan tylǵa qaraı uzaı berdik, uzaı berdik, – dep jazypty Jora Djýmabaev (onyń aty-jóniniń qalaı bulaı bolǵanyn tómende aıtamyz). – Nemis samoletteriniń eshelondy jıi bombalaǵany esimde qatty qaldy, olardyń tómen ushatyny sonshalyqty, fashıstik svastıkasy anyq kórinetin. Mundaıda záremiz ushyp esten tana qoryqqan biz bárimiz de betimizdi qolymyzben basyp, jerge kirip ketetindeı bolyp jabysyp jatatynbyz. Sondaıda balalardyń birazy qaıta turmaı qalatyn...».
Sonymen júzge jýyq bala men jasóspirimdi Jambyl jerine de ákelgen. Ony odan ári bir top balamen birge ógiz jegilgen úlken arbalarǵa mingizip stansadan qashyq, shalǵaıdaǵy aýdanǵa áketken. Bul qazirgi Moıynqum, burynǵy Kókterek aýdany edi.
...Bala ǵoı, qansha qamqorlyq, kómek kórse de, basqa turmys-tirshilikke kóndige almaǵan ári týǵan tilin saǵynǵan Jora alǵashqy túsken úıin kóp uzamaı bir túnde tastap ketedi.
«Iа byl syt. Moloko s lepeshkamı, dyny – chego eshe nado rebenký? Ko mne horosho otnosılıs, no ıa sbejal... V tý porý ým moı ne mog osoznovat merý beskorystııa etıh shedryh ı mýjestvennyh lıýdeı, prııýtıvshıh v lıhııý godıný sotnı takıh bezdomnyh kak ıa! No vse eto stalo mne ponıatnym lısh spýstıa nekotorye vremıa... Sohranılıs v dýshe pamıat o teh, komý obıazan ıa ı jıznıý, ı ımenem svoım» (bul jerde oryssha jazǵanyn berip otyrmyz) dep jazypty Jora aǵamyz taǵy da.
Osylaısha jer-kókke syımaı qashyp-pysyp júrgende Qudaı ony 1943 jyly júregi keń, kóńili daladaı darhan jan Jumabaıǵa jolyqtyrǵan. Jumabaı Beısenov atamyz kezinde Kókterek aýdanynda ozat shopan atanǵan, eki márte Eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaevpen qatarlas, qanattas bolǵan Máskeýdegi halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesine (sol jaqtan ákelgen patefonǵa kúıtabaq qoıyp, talaı tyńdaǵanmyn) eki-úsh ret baryp qaıtqan. Al soǵys jyldarynda aýdan ortalyǵy Kókterekten úsh-tórt shaqyrymdaǵy komıntern (qazirgi Bınazar batyr aýyly) kolhozynda mal baǵatyn. Ol kisi áıeli Kúlátaı ekeýi aýyryp qalǵan Egorǵa jany ashyp, sondaı-aq onyń elgezek, pysyq, til alǵysh, talaby taýdaı ekenin ishki túısikterimen anyq ańǵaryp, asyrap alǵan, ata-analyq meıirim shýaǵyn aıamaı tókken, kóp uzamaı qujatyn rásimdegen. Sóıtip kózi aspan tústes sap-sary balanyń aty-jóni Allanyń qudiretimen Jora Jumabaev bolyp shyǵa kelgen!.. Bul kezde atamyzdyń birinshi áıeli Kenjekeı apamyzdan Nurıpa, Roza, Raıa esimdi qyzdary bar edi. Jorany olardan artyq kórmese, kem kórgen joq. Kúlátaı apa malda júrip-aq, ony jazýǵa, oqýǵa úıretken. 1949 jyly kolhoz jas jigitti shopyrlyq kýrsqa jibergen (Men elý ekinshi jylǵymyn, bala shaǵymda Jora aǵamyzdy san ret kórgenmin, «polýtorka» degen mashına aıdaıtyn).
Jora áskerde Estonııada bolypty. Ol elden áıeldikke Anıa atty ýkraın sulýyn alyp kelipti. Sol jaqta resmı nekege turypty. Anıa jeńgemiz de qujat boıynsha Jumabaeva degen tekti alypty. Bul, sóz joq, Joranyń myna alasapyranǵa toly, ókinishi de az emes ómirde ózin ógeısitpeı adam etip ósirgen ekinshi áke-sheshesine, otbasyna degen úlken qurmeti!
Bul elýinshi jyldardyń aıaǵy ǵoı, Jumabaı ata sol kezdiń deńgeıinde, dúrildetip toı jasaǵan. Árıne qazaqy salt-dástúrmen. Árıne shyn kóńil, shynaıy nıetimen. Jora kolhozda mehanık, aýdandyq atqarý komıtetinde júrgizýshi bolǵan. Keıin mılısııaǵa jumysqa kirgen.
Meniń Kúlbaǵıla ápkemniń joldasy – Bazarqul Dorbabaev jezdemiz Merki aýdanynda sot tóraǵasy edi. Osy kisiniń aqylymen Jora endi sondaǵy mılısııaǵa aýysyp, Qyrǵyz Alataýy baýraıynda birneshe jyl isteıdi, Anıa ekeýiniń eki uly dúnıege keledi. Osynda júrgende, qysqarta aıtsam, Tambov oblysynan onyń Anıa atty týǵan qaryndasynyń habary shyǵyp uzaq oılanyp, tolǵanǵan soń qansha qımasa da, qınalsa da Reseıge ketýge bekem bel baılaıdy. Ári óziniń jazýynsha áıeline bul jaqtyń aýa raıy jaqpaǵan kórinedi. Alǵashynda eki-úsh jyl turyp kóreıik degen eken. Alaıda ómirdiń aryndy aǵysy keıde adamnyń ózine yryq bermeıdi ǵoı, sol betimen sol jaqta qalyp qoıǵan.
Sonymen jazýynsha dep, bir-eki ret úzindi keltirgen maqalasynyń aty «Iа syn tvoı, Kazahstan!» dep atalady. 1982 jyly 30 jeltoqsanda Rıazan oblysy, Rıajsk qalasyndaǵy «Avangard» gazetinde jarııalanypty. Astynda «J.Djýmabaev, starshına mılısıı ROVD» dep jazylyp tur. Munda ol kóńil túkpirindegi sartap bolǵan saǵynyshyn bildirip, et-júrekti eljireter sózin aıtady. Jazǵanyn «Iа syn tvoı, Kazahstan! Ty moı otes, Jýmabaı!» dep túıindepti.
Onan keıin Jora aǵa aýylǵa keldi me? Árıne keldi, tek bir-aq ret – 1975 jyly mamyr aıynda, ózi ǵana. Jumabaı atamyzdyń ekinshi áıeli Kúlátaıdan Tileýkúl, Tileýqabyl, Qabylkúl atty ul-qyzy bar edi. Tileýqabyl baýyrymyz avtokólik apatynan qaza taýyp, soǵan kóńil aıtý úshin jedel jetken. Sonda biraz aýnap-qýnap jatyp, mal baqqan Hantaýyn, basqa da jumys istegen jerlerin asyqpaı aralaǵan, qaıtys bolǵandardyń úıine baryp shyqqan, balalarǵa alystan ákelgen syılyǵyn úlestirgen.
Munan keıin eki jaq hat jazysyp turǵanymen, ol birte-birte sıreı beredi... Bir jaǵynan zaman ózgerdi, alyp ımperııa KSRO kúıredi, baılanys úzildi... 2018 jyly Jora aǵa qaıtys bolypty, odan tórt jyl aryda áıeli dúnıeden ótken eken. Bir-eki jyl buryn Jumabaı atamyzdyń úlkeni Nurıpa ápke qatty aýyrǵanda ál ústinde jatyp, Jorany qaıta-qaıta aıta beripti. Sonda onyń Qordaıdaǵy qyzy Ǵazıza ınternet ıirimderi ishinen Svetlana Djýmabaeva degen esimge «kezigedi» de ile habarlasady. Sóıtse ol týra Jora aǵanyń muǵalim kelini eken. Svetlana bylaı aıtypty: «Atamyz balalary bizge úılengende tek Djýmabaeva dep jazylasyńdar dep shart qoıdy ǵoı, sodan solaı atalyp júrmiz. Menen basqa taǵy eki kelini de».
Mine, osyndaı taǵylymdy, qyzyqty jaǵdaı bul. Jora aǵanyń urpaǵy ákeleriniń, atalarynyń ósip azamat bolǵan jerin bir kórgisi keledi eken. Jumabaı atanyń úrim-butaǵy da (ishinde Nurıpa ápkeniń uly Asqar Ábeshbaev ta bar) bul máseleni oılap qoıatyn kórinedi. Biraq ázirshe munyń reti kelmeı turǵan sııaqty. Adamdy alǵa jeteleıtin bir jaqsy qasıetteri – senim men úmit qoı. Endeshe, alda onyń da sáti túser dep seneıik, úmitteneıik...
Aıtqandaı, Jumabaı ata keıinnen taǵy bir jetim balany asyrap alǵan. Ulty tatar edi, atyn Amanjol dep qoıǵan bolatyn. О́mir boıy jekemenshik maldy baǵyp ótken, aqysyn alady, árıne. О́riste qolynan kitap túspeıtin. Jas kezimde onyń talaıyn surap alyp oqyǵanmyn. Áıeli Shýra degen jetim ýkraın qyzy boldy, ekeýin qosqan da sol baıaǵy atamyz. Shýra jeńgemizdiń týǵan jerin saǵynǵanda kógildir kózi móltildep «Verhovına, mat rodnaıa...» dep muńaıa ándetkenin talaı estip edim...
Qazir Amanjoldyń Meıramqul Jumabaev atty uly bala-shaǵasymen Shý qalasynda turady.
Berikbaı QADYQOV,
jýrnalıst
Almaty oblysy,
Qarasaı aýdany