Kezinde dańqty bapker Ábdisalan Nurmahanov BAQ ókilderine bergen suhbatynda ulttyq qurama sapyndaǵy óziniń tańdaýly shákirtteriniń biri Nurjan Smanovty «Qazaq boksynyń aqyl-oıy!» dep ataǵan edi. Kópshilik muny jas jigittiń aıshyqty óneri ǵana emes, oı-óresiniń de bıiktigine berilgen baǵa retinde qabyldady. Iá, uzaq jyldar otandyq boksty órge súıregen Ábekeńdeı aqsaqaldyń dýaly aýzynan shyqqan osy teńeýge eshkimniń talasy bolmaýǵa tıis. Shyraıly Shymkent óńiriniń týmasy elimizdiń eń úzdik bylǵary qolǵap sheberleriniń biri ári biregeıi bolǵany barshaǵa málim.
Shynynda da, Nurjan oıly boksshy edi. Sonymen qatar oqyǵany men toqyǵany kóp, oı-óresi bıik, parasaty joǵary azamat jaıshylyqta qarapaıym qalpynan aınyǵan emes. Osy qasıetiniń arqasynda aınalasyndaǵy adamdardy ózine birden baýrap alatyn. Qaı jerde júrse de Smanovtyń qolynan kitap túspeıtin. Saparǵa shyqqanda nemese qaýyrt jattyǵýdan qoly bosaǵan sátte álem ádebıeti men qazaq qalamgerleriniń shyǵarmalaryn tegisteı oqyp shyǵatyn. Mine, sol azamatpen jýyrda júzdesýdiń sáti tústi.
– Nurjan Diniqululy, sizdiń sporttyq jolyńyz óte jarqyn bastaldy. Olaı deýge negiz, 1987-1990 jyldar aralyǵynda jasóspirimder men jastar arasynda ótken KSRO birinshilikterine tórt márte qatysyp, barlyǵynda bas júldeni oljaladyńyz. Mundaı orasan tabystardyń tegin kelmeıtini belgili. Sol qupııańyzben bólisseńiz.
– Onyń esh qupııasy joq. Bylǵary qolǵapty alǵash kıgen kúnnen bastap baǵyt-baǵdarymdy anyq aıqyndap aldym. Jattyǵý barysy nemese jarys kezinde aıanyp, tartynyp qalǵan kezim joq. Maqsat taýyna shyǵý jolynda barymdy saldym. Baǵyma oraı, Nurǵalı Safıýllın men Haırtyn Faızýllın syndy bilikti bapkerlerden tálim-tárbıe alý baqyty buıyrdy. Ustazdarymnyń ár tapsyrmasyn buljytpaı oryndadym. Aıtqan ár aqyl-keńesine qulaq astym. Bir sózben aıtsam, ózim tańdaǵan kásipke barynsha adal bolýǵa tyrystym. Al jattyǵý zalynda tógilgen terdiń zaıa ketpeıtini belgili ǵoı. Sheberligim tolysa kele, óz qatarymnyń aldy boldym. Áýeli oblystyq, ile-shala respýblıkalyq dodalarda daralandym. Sodan keıin búkilodaqtyq jarystarda el namysyn qorǵaý qurmetine bólendim. Alǵashynda jasóspirimderdiń Lvov pen Dondaǵy, Rostovta ótken KSRO birinshilikterinde top jardym. Odan keıin Shymkent pen Irkýtskide uıymdastyrylǵan jastar arasyndaǵy jarysta joǵarydaǵy nátıjeni qaıtaladym. Sol básekelerdiń ekeýinde eń úzdik boksshyǵa tıesili arnaıy syılyqqa ıe boldym.
– Búkilodaqtyq dodalarda daralanǵan sportshyǵa halyqaralyq arenaǵa dańǵyl joldyń ashylatyny belgili. Al sheteldegi alǵashqy qadamdaryńyz qalaı boldy?
– Joǵarydaǵy jeńistiń arqasynda 1990 jyly jastar arasynda ótken eki birdeı dúbirli dodaǵa qatystym. Shilde aıynda Chehoslovakııanyń Ýstıa-nad-Laboı qalasynda uıymdastyrylǵan Eýropa birinshiliginde 63,5 kılo salmaq dárejesinde óner kórsetip, altyn tuǵyrǵa kóterildim. Jarys qorytyndysy boıynsha eń úzdik boksshy bolyp tanyldym. Qazan aıynda Ońtústik Amerıkaǵa attandyq. Perýdyń astanasy – Lımada ótken álem birinshiliginde 67 kılo salmaqta judyryqtasyp, kúmis medaldi ıelendim. Fınaldyq saıysta kýbalyq Arıel Ernandeske ese jiberdim. Bostandyq aralynyń ókili ýaqyt oza Olımpıada oıyndary men álem chempıonatynyń eki dúrkin jeńimpazy atandy.
– 1987 jyly alǵash ret Odaq birinshiliginde top jaryp, nebári 15 jasyńyzda KSRO sport sheberiniń kúmis belgisin keýdeńizge taqtyńyz. Sonda halyqaralyq dárejedegi sport sheberi normatıvin Eýropa birinshiliginde oryndadyńyz ba?
– Joq, bul ataqqa sál erterek qolym jetti. 1988 jyly Bolgarııanyń Haskovo qalasynda «Dostyq» oıyndary ótti. Bul – sosıalıstik baǵyttaǵy memleketterdiń Olımpıadasyna balanǵan jarys. Sol kezde shetelge tuńǵysh ret shyǵyp turǵanyma qaramastan barlyq qarsylasymdy sypyra utyp, fınalda Hektor Vınentpen kúsh synastym. Bul básekede qarsylasymnyń qabaǵyn jaryp, aıqyn jeńiske jettim. Vınent te keıin keremet nátıjelerge qol jetkizdi. Ol – Barselona men Atlanta Olımpıadasynda jáne Tampere men Berlındegi álem chempıonattarynda aldyna jan salmady. Al men osy jeńistiń arqasynda halyqaralyq dárejedegi sport sheberi normatıvin oryndadym. Bul mártebeli ataq maǵan 16 jasymda buıyrdy.
– Jastar arasyndaǵy jarystarda qarsylas shydatpaǵan boksshyǵa eresekter dýyna qosylý da aıtarlyqtaı qıyndyq týǵyza qoımaǵan shyǵar?
– Eresekter dýyna qosylǵannan keıin de nátıjem jaman bolǵan joq. 1991 jyly Rýmynııada ótken «Altyn belbeý» týrnırinde top jardym. Sodan keıin KSRO halyqtary Spartakıadasyna qatystyq. Mınskide jalaýy jelbiregen jarysta kúmis medaldi enshiledim. Negizi, fınaldyq aıqasta jeńilmegen edim. Biraq ádildikti belden basqan tóreshiler meni Reseı ókili Andreı Pestrıaevqa «jyǵyp berdi».
– 1991 jyly Almatyda Qazaq memlekettik tele-radıo komıtetiniń júldesi úshin ótken halyqaralyq týrnırde nebir dúldúlderdiń jınalǵany esimizde. Ásirese 67 kılo salmaq dárejesinde básekelestik óte kúshti edi. Solardyń arasynan sizdiń shoqtyǵyńyz bıik boldy. Aıtýly jarysty jadyńyzda jıi jańǵyrtyp turatyn shyǵarsyz...
– Siz áńgimelep otyrǵan jarysta úsh birdeı dúldúlmen kúsh synastym. Alǵashqy aınalymda Talǵat Berdibekovten basym tústim. Odan keıin Arkadıı Topaevty tize búktirdim. Aqtyq synda Ermahan Ybyraıymovtyń osal tusyn taptym. Joǵaryda atalǵan boksshylardyń barlyǵynyń da esimderi jankúıerlerge jaqsy tanys. Olardy esh kúmánsiz uttym. Eger meniń sózime kúmándansańyz osy básekelerdi ǵalamtordan qaıtalap kórýińizge bolady.
– Oǵan esh kúmán joq. Sizden jeńilgennen keıin qarsylastaryńyzdyń barlyǵy da ózge salmaqtarǵa aýysqany bizge málim. Sol tusta dáýirińiz júrip tursa da, Barselona Olımpıadasyna bara almadyńyz. Nege?
– Qyrsyq degen aıaqasty emes pe?! Sol kezderi sozylmaly bronhıt degen aýrý jabysty. Sol syrqattyń kesirinen Tambovta uıymdastyrylǵan TMD chempıonatyna qatysa almadym. Al irikteýden ótpegen sportshynyń baıraqty básekege qatyspaıtyny belgili ǵoı.
– Táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin Qazaqstannyń bylǵary qolǵap sheberleri Azııada aldaryna jan salmaı, dúnıejúzilik dodalarda daralana bastady. Siz bes jyl boıy sol juldyzdy komandanyń kapıtany boldyńyz. Sol kezden bastap, Atlanta Olımpıadasyna deıingi aralyqta qandaı belesterdi baǵyndyrdyńyz?
– 1994 jyly Tehranda Azııa chempıony atanyp, Hırosımada alaýy tutanǵan Azııa oıyndarynda bas júldeni qanjyǵama baıladym. Japonııadaǵy jarystan soń elimizge eńbek sińirgen sport sheberi ataǵyn aldym. Aıtýly dodalardyń ekeýinde de eń úzdik boksshyǵa tıesili arnaıy syılyqty ıelendim. Basqa da birqatar asa iri halyqaralyq týrnırde top jardym. 1995 jyly Tashkentte ótken Azııa chempıonatynda kúmis medaldi moınyma ildim.
– Nurjan, osy jerde sózińizdi bóleıin. Soǵan deıingi jarystarda ózbekstandyq Narıman Ataevty esh qınalmaı utyp júrgen edińiz. Biraq Tashkent tórinde ese jiberdińiz...
– Tashkentte de Ataevty «oınap-kúlip» júrip-aq utatanyma kúmánim joq edi. Biraq fınaldyq aıqasta áldekimder tula boıymdy dýalap tastaǵandaı kúı keshtim. Senseńiz, rıngke qalaı kóterilgenimdi jáne básekeniń qalaı órbigenin de bilmeımin. Áıteýir, aıqas aıaqtalyp, kıim aýystyratyn bólmege jetkende ǵana esimdi jıdym. Sol kezde týǵan aǵam Nurlan men bapkerim Nurǵalı Safıýllın «Saǵan ne boldy? Tipten, qarsylasyp jarytpadyń ǵoı» dep suraýly júzderimen qaraıdy. Men únsizbin. Ne dep jaýap bererimdi de bilmeımin. Elge oralǵannan keıin beınetaspany kórdim. Masqara! Báseke barysynda Narıman meni nokdaýnǵa jibergen eken. Ishim ýdaı ashyp, jylap jibere jazdadym. Keıin bildim, qarsylasym qara magııaǵa qatysy bar adamnyń kómegine júginipti. Záýlim sport kesheniniń bir buryshyna jaıǵasqan áıel adam básekeniń basynan aıaǵyna deıin meni dýalap otyrypty. Bul jaıtty maǵan keıin ózbekterdiń ózderi aıtty.
– 1996 jyly Atlanta Olımpıadasynda kúlli qazaq jurty Smanovqa erekshe senim artty. Alaıda siz jeńis tuǵyryna synyq-súıem qalǵanda súrindińiz. Ne jetpedi dep oılaısyz?
– Jarysty jap-jaqsy bastaǵan edim. Alǵashqy aınalymda Aýstralııanyń ókilin ekinshi raýndta uryp jyǵyp, kelesi kezeńde pákistandyqty oısyrata uttym. Alaıda shırek fınalda jolym Hýan Ernandespen qıysty. Shyny kerek, Barselona Olımpıadasynyń kúmis júldegeri, úsh dúrkin álem chempıony degen ataǵy bar áıgili Kýba boksshysyna álim jetpedi.
– Baıyptap qarasaq, Olımpıada oıyndary men álem chempıonatynda kóbine-kóp sizdiń jolyńyzdy bógegen Hýan Ernandes eken. Sonda Kýba qabylanynyń osal tusyn tabýǵa esh múmkindik bolmady ma?
– Iá, 1993 jyly Tampere men 1997 jyly Býdapeshte ótken álemdik dodada jáne 1996 jyly Atlanta Olımpıadasynda dáp sol bylǵary qolǵap sheberinen utyldym. Nesin jasyraıyn, kezinde ol óte myqty boksshy boldy. О́zderińizge málim, 1998-1999 jyldary aralyǵynda Kýba quramasy Qazaqstanǵa kelip, qos komanda birlesken oqý-jattyǵý jıyndaryn ótkizdi. Sol kezde Hýan Ernandespen bes ret sparıngke shyqtym. Bes kezdesý de meniń paıdama sheshildi. Tipten, bir ret ońbaı eseńgiretip te tastadym. Ataǵy alysqa jaıylǵan Hektor Vınent pen Roberto Gýerony da jaqsylap turyp sabaǵanmyn. Árıne resmı jarystarda utpaǵannan keıin ondaı jeńisterdiń asa bir jelpindirmeıtini anyq qoı. Biraq sol jıyndardan soń asa jaýapty jarystardyń sheshýshi tustarynda nege esem ketip júrgenin túsindim. Barlyǵy da shekten tys salmaq qýǵannan eken. Ár jarys qarsańynda keminde tórt-bes kılodan arylatynmyn. Al salmaq qýǵan saıyn boıdaǵy kúsh-qýat kemıdi. Bálkim, keıbireýlerge qaıta qalpyna kelý qıyndyq týǵyzbaıtyn shyǵar. Al maǵan babyma kelý óte qıyn edi. Sonyń zardabyn tartyp júrippin. Mine, barlyq gáp osyda eken.
– Olaı bolsa, 71 kılo salmaq dárejesine aýysýyńyzǵa ne kedergi boldy?
– 1997 jyly Azııa chempıony atanǵannan keıin 71 kılo salmaq dárejesinde kúsh synasýǵa bel býdym. Alǵashynda aıaqalysym jaman bolǵan joq. 1998 jyly Qostanaıda el chempıony atandym. Sol aralyqta Ermahan Ybyraıymov 75 kılo salmaqqa aýysyp úlgerdi. Ol da Qostanaıda bas júldeni oljalady. Kóp uzamaı Shymkentte Serik Qonaqbaevtyń júldesi úshin halyqaralyq týrnırdiń jalaýy jelbiredi. Aqyry sol jerde ekeýmizdiń jolymyz qıysty. Fınaldyq saıysta men Ermahandy uttym. Azııa oıyndary qarsańynda Almatyda Eskendir Hasanovtyń týrnıri ótti. Bastapqy básekelerde óz qarsylastarymnan basym túsip, jartylaı fınalǵa joldama aldym. Kelesi kúni qonaq úıden shyǵyp, Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıyna barýǵa baǵyttalǵanymda jol toryǵan belgisiz bireýler betime ýlandyrǵysh zat seýip, kólikke otyrǵyzyp, aıdalaǵa aparyp tastap ketti. Birer saǵattan soń esimdi jısam, Panfılov saıabaǵynda jalǵyz jatyr ekenmin. Jarys áldeqashan aıaqtalyp qoıǵan. Osy oqıǵadan soń kópke deıin óz-ózime kele almaı júrdim. Men eshýaqytta bireýdiń ala jibin attap kórmegen edim. Eshkimge qııanat jasaǵan da emespin. О́zimshe «Ne bolsa da, jaý alystan kelgen joq. Osyndaı arsyzdyqqa barǵandar bokstyń tóńireginde júrgen nıeti qara, pıǵyly aram adamdar» dep topshyladym.
– Iá, ol oqıǵadan qulaǵdarmyz. Sol tusta respýblıkalyq basylymdardyń birinde sport taqyrybyna qalam tartyp júrgen kórnekti jýrnalıst Baqtııar Taıjannyń «Nurjanǵa qol salǵany, er jigittiń azǵany» degen maqala jaryq kórdi emes pe?
– Joǵarydaǵy jaǵdaıdan keıin júıkeme salmaq túskeni bylaı tursyn, densaýlyǵym da syr bere bastady. Birer kúnniń ishinde qatty azyp kettim. Qaıta jattyǵý zalyna kelip, daıyndyqty bastaǵan edim, salmaǵym 68 kılodan kóterilmeı qoıdy. Amaldyń joqtyǵynan, úırenshikti salmaǵyma qaıta oraldym. 1998 jyly Almatyda Kýba men Qazaqstan quramalary arasynda joldastyq kezdesýi ótti. Men 67 kılo salmaqta Roberto Gýerrony aıqyn basymdyqpen jeńip, eń úzdik boksshy atandym. Kóp uzamaı Bangkokta alaýy tutanǵan Azııa oıyndaryna attanyp, elge kúmis medalmen oraldym. Negizi fınalda da jeńgen edim. Qarsylasymdy úsh raýnd boıy aýyr soqqylardyń astyna alǵanymmen, tóreshiler jergilikti boksshynyń «yǵyna jyǵyldy». Kóp keshikpeı Hıýstondaǵy álem chempıonatynda kúsh synasyp, shırek fınalda oıda-joqta ıtalııalyq Leonard Býndýdan utyldym. Sodan keıin bylǵary qolǵabymdy shegege ildim.
– Sol kezde siz jalyndap turǵan 27 jasta edińiz. Joǵaryda atalǵan salmaqtardyń ekeýinde de elshilik jarystarda eshkimge ese jibermeı júrdińiz. Biraq dál Tashkenttegi lısenzııalyq Azııa chempıonaty qarsańynda úlken sporttan qol úzýdi qup kórgen ekensiz. Nege? Alda Sıdneı Olımpıadasy menmundalap turǵan edi ǵoı...
– Bul aıaq asty qabyldanǵan sheshim emes. Súıikti kásibimnen birden qol úzip ketý maǵan ońaı bolǵan joq. О́tkenge zer salsam, judyryqtasý ónerine 15 jyl ǵumyrymdy arnappyn. Alty jyl boıy KSRO quramasynda bolsam, jeti jyl Qazaq eliniń týy astynda óner kórsettim. Sol ýaqyt aralyǵynda 52 medalǵa qol jetkizdim: 35 altyn, 9 kúmis jáne 8 qola. Jarys, jattyǵý jıyndary dep júrip, úı kórmedik. Ondaı tynymsyz tirlik adamdy jalyqtyrady eken. Aǵza da, júıke de sharshaıdy. Buryndary kúsh-qýatym boıyma syımaı, ár jekpe-jekke qushtarlanyp shyǵatynmyn. Sońǵy kezderi qulshynys kemı bastady. Senseńiz, keıingi ýaqytta jattyǵý zalyna óz-ózimdi qınaǵandaı bolyp baratynmyn. Iá, Sıdneıge sapar shegýge múmkindigim boldy. Tashkentte de Azııanyń aldy bolyp, joldamaǵa ıelik etýge kúsh-qýatym jetetinine esh kúmánim joq. Biraq 67 kılo salmaq dárejesinde synǵa tússem, Olımpııa oıyndarynda alysqa shappaıtynymdy ishteı sezindim. Al Sıdneıge jaı týrıst retinde barýǵa arym jibermedi. Al 71 kılo salmaqta Ermahan Ybyraıymov bar. Onyń ústine, Ermahan bul salmaqqa ábden beıimdelip qaldy. Qol jetkizgen tabystary da qomaqty. Bir jaǵynan dosymnyń jolyn bógegim kelmedi. Ekinshi jaǵynan bos eles qýmaıyn dep, úlken sportpen túbegeıli qosh aıtystym.
– Jankúıerlerdiń aýzynan «Jastaıynan jasyndaı jarqyrap, dara talantymen oqshaýlanǵan bolmysy bólek Nurjan Smanovtaı boksshynyń ne Olımpıadada, ne álem chempıonatynda júlde almaǵany qandaı ókinishti» degendeı áńgimelerdi jıi estımiz. Al siz ózińiz soǵan ókinesiz be?
– KSRO, Eýropa jáne Azııany moıyndatqanymmen, joǵaryda atalǵan qos jarysta jeńis tuǵyryna kóterile almaǵanyma esh ýaıymdamaımyn desem, ótirik aıtqan bolar edim. Iá, ishte bir ókinish bar. Biraq bul jalǵanda bári biz oılaǵandaı bolmaıdy eken. Barlyǵy da Allanyń qalaýymen júzege asady. О́kinishke qaraı, ondaı baq maǵan buıyrmady. Esesine táýelsizdik alǵaly beri qanshama qazaq boksshysy kóz arbaǵan bıikterdi baǵyndyrdy. О́z zamandastarym jáne izimizdi basqan inilerimniń birazy Olımpıada men álemdik dodalarda atoı saldy. Mine, sonyń altyn bastaýynda bizder turdyq. Soǵan da shúkir!
– Úlken sporttan qol úzgennen keıin qandaı kásiptiń tutqasyn ustadyńyz? Qazirgi qyzmetińiz qandaı?
– Elimizdegi úsh joǵary oqý ornyn támamdap, ınjener-ekonomıst, zańger jáne dene shynyqtyrý bakalavr mamandyǵyn aldym. Ár jyldary Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ekonomıka kafedrasynda stajer-zertteýshi, «Kazkommersbank» AQ-nyń fılıalynda qaýipsizdik bólimi bastyǵynyń orynbasary, Shymkent qalasynyń dene shynyqtyrý jáne sport bóliminiń basshysy qyzmetterin atqardym. Qazirgi kezde jergilikti sport mektepteriniń birinde jas órenderdi jattyqtyramyn. Sonymen qatar M.О́tebaev atyndaǵy joǵarǵy tehnologııalar kolledjinde dene shynyqtyrý kafedrasynda eńbek etip jatyrmyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»