Elimizdiń Soltústigindegi turǵyndarynyń úlken jaýlarynyń biri – qysqy búrseń qaqtyratyn qatty sýyq. Jeltoqsan, qańtar, aqpan aılaryndaǵy sýyq munda 20-30 gradýstan kem bolatyn kúnderi az. Keıde tipti 40-45 gradýsqa deıin tómendep ketetin kezderi de bolyp turady.
Sondyqtan mundaǵy turǵyndardyń qysqy shyǵyndarǵa ketetin qarajattary elimizdiń basqa aımaqtaryna qaraǵanda anaǵurlym kóbirek. Ol ústinen tastamaı kıgendikten jıi aýystyrýǵa týra keletin qymbat jyly kıimder ǵana emes, jylýǵa tólenetin kommýnaldyq tólemderdiń de artyp ketýi. Aýyldyq jerlerde otyn-kómir shyǵyndarynyń ósýi. Basqa óńirlermen salystyrǵanda uzaqqa sozylatyn qystyq mal azyǵyn kóptep satyp alýdyń shyǵyndary da aýyl turǵyndary úshin az bolmaıdy. Osyǵan baılanysty únemshil Keńes Odaǵynyń ózinde de tólengen 15 paıyzdyq «soltústik» degen qosymsha tólemdi mundaǵy jurtqa berý kerek degendi biz de jazdyq, depýtattardyń da aıtyp qalatyndary bar, biraq ókimet ony qulaqqa ilmeıdi. Halyqqa qanshalyqty jandary ashıtyny osyndaıda kórinip qalady...
Jyl saıyn qys bitkende jergilikti bılik eshkimdi úsitip almaǵanyna, jylý qazandyqtaryn qatyryp almaǵandyqtaryna táýbe etip, aman ótkendi qorytyndylaǵan bir jıyn ótkizedi. Sondaı úlken jıyn jýyrda oblys ákimi Qumar Aqsaqalovtyń aldynda boldy. Onda qystyń qalypty jaǵdaıda ótkendegi, eshqandaı apatty nemese adam úsigen, mal qyrylǵan tragedııalyq jaǵdaılardyń bolmaǵandyǵy aldymen aıtyldy.
Qala ákimi Bolat Jumabekov jylý maýsymynda ortalyqtan jylytylǵan Qyzyljar qalasyndaǵy barlyq 4,5 myń nysannyń qysqy sýyqtan aman shyqqandyǵyn jetkizdi. «Sonyń ishinde 170 nysan áleýmettik salanyń nysandary. Báriniń de qysqa daıyndyǵy aldyn ala muqııat tekserilgendikten eshqandaı oqys oqıǵaǵa jol berilgen joq. Bári de shtatty rejimde jumys istedi», dedi ol.
Alaıda turǵyndar tarapynan kúzdiń qara sýyǵynda úıdiń salqyndyǵyn aıtyp eki júzden artyq qaıyrylýlar bolǵan eken. Mundaı shaǵymdar páter ıeleri kooperatıvteri basshylarynyń jumys shalalyǵynan bolypty. Olar daıyndyq pasporttaryn ýaqytynda jasamaǵan, sondyqtan mundaı úılerge jylý da kesh berilgen. «Ondaı úılerdiń PIK tóraǵalaryn biz jaqsy bilemiz. Bıyl olarmen erte bastan áńgime ótkizip, jumys júrgize almaıtyn bolsa basqa adamdardy saılaý kerektigin turǵyndarǵa túsindiremiz», dedi ákim.
Turǵyn úılerdiń salqyn bolatyndyǵynyń taǵy bir sebebi – turǵyndardyń túrli jolmen óz páterlerleriniń josparlaryn ózgertýge ruqsat alýy eken. Árkim bólmelerdiń ornalasýyn ózinshe ózgertkende jylý berilýdiń qalypty jumys isteý júıesi buzylatyn kórinedi. Sondyqtan úılerge jylý teńgerimdi túrde berilmeı, bir bólmeler ystyq, ekinshileri sýyp ketedi. Úlken jıynda aldaǵy ýaqytta osy máselelerge de baqylaý jasalatyndyǵy aıtyldy.
Sonymen qatar byltyr «Bereke» men «Temirjol vokzaly» aýdandarynda TM-3 ótkizgishteri ornatylǵanyn, sonyń arqasynda turǵyndardyń shaǵymdary da, apattar da eki ese azaıǵandyǵy aıtyldy. Qumar Aqsaqalov osyndaı ozyq tehnologııalardy kóptep ornatý qajettigin atap ótti. Sonymen qatar ol jylý júıesin, jalpy kommýnaldyq sharýashylyqty qarjylandyrý jyl saıyn artyp kele jatqanyn aıtty. Oblysta jylý maýsymynyń shyǵyndary bıyl úsh ese artyp, 600 mln teńgege jetkizilgen. «Jekemenshik jylý-energetıkalyq kompanııalary da burynǵydaı eskini jamap-jasqap, tek tabys tabýdy ǵana oılamaı, qazir jańa tehnologııalar satyp alýǵa yqylas tanytýda. Máselen, «Sevkazenergo» kásiporny sońǵy úsh jylda ǵana óndiriske 24 mlrd teńge bóldi. 48 shaqyrym jerdiń elektr ótkizgish júıelerin jańalady. Bıylǵa olar taǵy da 9 mlrd teńgeniń shyǵynyn jumsaýdy josparlap otyr», dedi oblys ákimi.
Qumar Aqsaqalov jıynda qala kóshelerin jıi qazyp, odan keıin ornyn talap deńgeıinde tegistemeıtin kompanııalar týraly qynjylys bildirdi. «Byltyr qala kóshelerin qazýǵa 254 order alynǵan eken, sonyń tek 145 ǵana ornyn oıdaǵydaı tegistegen. Qalǵandarynda túrli qoqystar, qurylys materıaldarynyń qaldyqtary shashylyp qalǵan. Kóshe de tegistelmegen. Turǵyndardyń ótýine kedergiler jasalǵan. Bul qalalyqtar tarapynan narazylyqtar týdyrady», deı kelip qala ákimine osy máselege muqııat bolýdy yqtııattap tapsyrdy. Qazýǵa ruqsat orderin alǵan kompanııalar kórsetken ýaqytynda jumysyn aıaqtamasa nemese jumysyn bitirgen soń kósheni qalpyna keltirmese aıyppuldy aıamaı salý kerektigin de qatty eskertti.
Bıyl qazirgi jáne buryn aýdan ortalyqtary bolǵan selolardaǵy ortalyqtandyrylǵan júıemen jylytylǵan úılerdiń birazy qaıtadan jylýǵa qosylatyndyǵy belgili boldy. Ol úshin jańadan jylý qazandyqtary ornatylady. Qazir ondaıdyń jetilgen túrleri kóbeıtilgen, eshqandaı problemasyz satyp alýǵa bolady. Sóıtip, bıyl burynǵy jáne qazirgi aýdan ortalyqtary – Mamlıýtka, Aryqbalyq, Iаvlenka jáne taǵy basqalarynda 53 úı ortalyqtandyrylǵan jylý júıesine qosylyp, 3 myńdaı adam qýanyshqa keneledi.
Sondaı-aq elektrmen jylytylyp kelgen mektepter de osyndaı qazandyqtarǵa qosylmaqshy. Bul ári aqshaǵa únemdi, ári jylýy da artady. Bıoqazandyqtar ornatylý da josparda bar eken. Barlyǵy 9 aýdanda 19 qazandyq ornatý kózdelgen.
«Qystyń qamyn jaz oıla» degendeı shilde aıynan bastap barlyq qazandyqtarǵa kómir jetkizile bastaıdy. Sóıtip Teristik aldymyzdaǵy qysqa osy bastan qamdana bastady. Amal qansha, «basqan izi syqyrlaǵan» qystyń mundaǵy álegi orasan.
Soltústik Qazaqstan oblysy