Maıdandas dosyn 35 jyl izdegen

Jasyratyny joq, Ǵafýrjan Sarybaevtyń maıdandas dosyn izdegeni týraly habarlandyrý buǵan deıin de osy basylymda birneshe márte jaryq kór­gen bolatyn. Ol Ospanovty 35 jyl boıy izdepti. Dosynyń Q­azaqstannyń Oral oblysynan ekenin bilgendikten, Oral ob­lystyq partııa komıtetine de hat joldaıdy. Olardan «Sizdiń ha­tyńyzdy oblystyq gazettiń redaksııasyna jiberdik» degen jaýap keledi. Biraq, ózbekstandyq aqsaqaldyń hattaryn tek orys gazeti ǵana jarııalap otyrypty. Al ol izdegen Ospanovtar otbasy bul kezde Taıpaq aýdanynyń Qýraılysaı aýylynda turatyn. Bir orysy joq aýylǵa oryssha gazet qaıdan kelsin. Áıtpese, soǵys ardagerleriniń kóbiniń kózi tiri, Jeńis kúninde bir-birimen máre-sáre bolyp jatatyn kez edi ǵoı ol jyldar... Onyń ústine aýyl, keńsharlardyń attary jıi ózgerip jatty. Bul aralyqta Ospanovtar otbasy bir-eki márte kórshi aýyldarǵa qonys aýdarǵan da eken. Sóıtip Sársenǵalı Os­panovtyń deregi jýyq arada shyǵa qoımaıdy. Tipti, Qazaq­stannan habar bol­maǵan soń Ǵa­fýr­jan aqsaqal Reseı­diń Oral ok­rýgine kiretin Sverdlovsk ob­ly­synyń redaksııa­laryna da hat jazady. Tek 1980 jyldyń 13 naýryzynda Oral oblystyq gazetinde jarııalanǵan kezekti shaǵyn dúnıeni Qýraılysaıdaǵy Ospanovtar áýletin jaqsy tanıtyn bir azamat kezdeısoq oqyp qalyp, «Osy bir habarlan­dyrýdyń senderge qatysy joq pa?» dep qulaqqaǵys qylypty. Sol kezde ǵana Sársenǵalı Ospa­nov­tyń balalary ózbekstandyq ardagerdiń izdep júrgen dosy óz ákeleri ekenin biledi.

Al osy ýaqytqa deıin oral­­­dyq maıdangerdiń deregi shyq­paı, uzaq jyldar boıy habarsyz bolýynyń ózindik sebebi de bar edi. Sársenǵalı Ospanov 1969 jyly 54 jasynda dúnıeden ótip ketken bolatyn. Sońynda qalǵan urpaǵynyń asqar taý ákelerin maıdandas dosy izdeıdi degen oı úsh uıyq­tasa da tústerine kirmegeni anyq. Balalarynyń aıtýyna qa­raǵanda, ákeleri kózi tirisinde soǵys týraly, sol qanqasapta kór­­gen qıyndyqtary, qarýlas dos­tary týraly kóp aıta bermegen de kórinedi. Onyń ústine Sársenǵalı men Ǵafýrjan eke­ýi maıdan dalasynda birge júr­megen. Gospıtalda ǵana tanysyp, birneshe aı qatar jatyp emdelgen. О́zbek ardageriniń qazaq dosyn uzaq izdep, bir kórýdi otyz bes jyl boıy armandaýy bul eki azamattyń sol bir qıyn-qystaý kezeńde bir-birine baýyrdan da jaqyn bolyp ketkenin bildirse kerek. 

Sársenǵalı Ospanov 1914 jy­ly Batys Qazaqstan oblysy, Taıpaq aýdany, Kensýat aýy­lynda dúnıege keledi. 1942 jyly soǵysqa attanyp, aldymen atty ásker, keıinnen artıllerııa polkinde qyzmet etken. 1944 jyly aýyr jaralanyp, bir aıaǵynan aıy­rylyp, Chka­lov qalasyndaǵy áskerı gospıtalǵa túsedi. Al Ǵafýrjan Sa­ry­baev áskerge 1943 jyldyń 23 aqpanynda sha­­­qyrylyp, 1-shi Baltyq maıda­nynda artıl­lerıst retinde so­ǵysady. 120 m­m mınometi ras­chetiniń koman­dıri bolǵan. 1944 jyl­dyń 3 aq­panynda jaralanyp, Chka­lov qalasyndaǵy áskerı gos­pı­talǵa túsedi. Ǵafýrjan da soǵysqa bir aıaǵyn bergen. Mine, osynaý zulmattan aman shy­­­ǵyp, taǵdyrlary gospıtalda túıis­­­ken eki maıdanger osy kún­derine táýbe etip, bir-birin qur­met tutyp, qıyn sátterde bir-biri­ne qoldaý kórsetip, aǵa-inilik izet­pen máńgilik dosqa aınalyp ket­kenderi anyq.

Gazetke shyqqan habarlan­dyrýdan keıin kóp uzamaı Sár­senǵalı Ospanovtyń uly Jeńis ózbekstandyq maıdanger­ge hat jazady. Qart maıdangerge al­ǵysyn aıta otyryp, osy­dan on bir jyl buryn ákesi­niń qaıtys bolyp ketkenin, sońy­nda úbirli-shúbirli urpaǵy qalǵanyn, baýyrlary bireýden keıin, bireýden ilgeri ómir súrip jatqanyn jet­kizedi. Kóp uzamaı Ǵafýrjan Sary­baevtan da hat keledi.

«Qurmetti meniń týǵandarym Jeńisbek jáne jeńeshe!

Sizderden hat alǵanda Sár­sen­ǵalı aǵadan ba dep qýa­nyp qaldym. Biraq, bul hat Jeńis­bekten ekenin bildim. Men sizder­diń ákelerińizdi izdegenime kóp ýaqyt boldy. Onyń tek Oral oblysynan ekenin ǵana biletinmin. Sondyqtan Oral oblystyq partııa komıtetine de, jergilikti gazetterge de kóp hat jazdym. Mine, aqyrynda ózderińizden hat alyp otyrmyn. Ol úshin Jeńis­bekke kóp rahmet.

Men Sársenǵalı aǵamen gos­pıtalda tanysyp, týǵan baýyrdaı syılastyq. Palatadaǵy kereýetterimiz qatar turdy, ta­maqqa únemi birge baratynbyz. Men sol kezde 21 jasta edim. Meni gospıtaldan 22 tamyzda bosatty. Biz bir-birimizdi qı­maı, jylap qoshtastyq. Odan keıin biraz ýaqytqa deıin ol kisi­­den gospıtaldan hat kelip turdy. Sosyn úıinen de hat keldi. Biraq, soǵys bitkennen keıin bári umytyldy. Hattardyń bári jo­ǵaldy. Baılanysymyz úzilip qaldy.

Jeńisbek, Sársenǵalı aǵanyń qaıtys bop ketkenin estigende qatty kúızeldim. Ol kisi eń kemi 70-80 jyl ómir súretindeı densaýlyǵy myqty edi. Taǵdyr­dyń jazǵanyna kónbeske shara joq. Sizderde aǵa ekeýmizdiń gos­pıtalda túsken sýretimiz saq­talyp qalýy múmkin. Eger sol sýret bar bolsa, aǵanyń qasynda áskerı fýrajkada turǵan men. Jas bala sııaqty kórinemin.

Qymbatty Jeńisbek jáne jeńgeı! Eger ýaqyttaryńyz bolsa bizge qonaqqa kelińizder. Biz óte qarapaıym turamyz.

Sálemmen, ákelerińizdiń dosy Ǵafýrjan Sarybaev. 15 sáýir, 1980 jyl».

Rasynda eki maıdanger soǵys­tan qaıtqannan keıin bir-eki márte hat alysqan eken. Biraq keıinnen sol úsh buryshty hattar joǵalyp, bulardyń ózderi beıbit ómirdiń ıirimine shymdaı batyp kete barǵan ǵoı. Osylaısha gospıtalda bir-birimen qımaı qoshtasqan qos maıdangerge bir-birin qaıta tirideı kórýdi qudaı jazbapty. Taǵdyrdyń isine shara joq. Áıtse de, Sársenǵalı Ospanovty urpaǵy esten shyǵarǵan emes. Qaıta onyń erlikterin búgingi urpaǵy maqtanyshpen aıtady. Tipti, Almaty qalasynda turatyn shóberesi Ińkár Er­bolat­qyzy Ospanova mektepte oqyp júrgende atasynyń er­ligin shyǵarmasyna arqaý etip, ony maqtan tutatynyn názik júregimen jetkizdi. 1943 jyldyń 20 qyrkúıeginde Morozov atyn­daǵy 8-gvardııalyq atty ásker dıvızııasy 29-gvardııalyq atty ásker polkiniń komandıri, gvardııa maıory V.Sımbýhovskıı Sársenǵalı Ospanovty erlik kórsetkeni úshin Qyzyl Tý ordenine usynady. Marapatqa usyný qaǵazynda bylaı dep jazylǵan: «Gvardııanyń 120 mm mınometiniń dáldeýshisi qatardaǵy gvardııa jaýyngeri qazaq Sársenǵalı Ospanov 1943 jyldyń 8 qyrkúıeginde Starye Lýkı derevnıasy úshin bolǵan shaı­qasta artıllerııanyń jalyndy snarıadymen úsh márte jaý shabýylynyń betin qaıtaryp, 50-den asa dushpannyń kózin joıdy. Osy shaıqasta S.Ospanov ómirin qaterge tigip, jáshiktegi mınalardy ottan saqtap, órtti sóndirip, mınometten oq atýdy ary qaraı jalǵastyra berdi». Erlik eskerýsiz qalmaıdy. Sol jyldyń qazan aıynda Sársenǵalı Ospanov II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalady.

Soǵystan keıingi jylda­ry S.Ospanov Batys Qazaq­stan­ oblysynyń Taıpaq (qazir­gi­ Aqjaıyq) aýdanynda eń­bek­ etip, jubaıy ekeýi jeti ul-qyz tárbıelep ósiredi. Ul-qyz­dary­nyń barlyǵy joǵary bilimdi. Ekeýi matematıka jáne medısına salasy boıynsha ǵylym doktorlary atanady. Tipti, Ke­ńes Sársenǵalıulynyń eńbegi janyp, qatardaǵy dárigerden Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas memlekettik sanıtarlyq dárigeri qyzmetine deıin kóterildi. Iаǵnı Keńes Ospanov osy sala qyzmeti qurylǵaly bergi 90 jylda birinshi basshy bolǵan eń alǵashqy qazaq azamaty atandy. Ol óz qyzmetin abyroımen atqaryp, elimizde oba, tyrysqaq, túıneme, brýsellez sııaqty asa qaýipti aýrýlarmen qatar atıp­tik pnevmonııa, qus, shoshqa tu­maýy sııaqty jaǵdaılardan bolǵan indetke qarsy respýblı­ka boıynsha nátıjeli sharalar uıymdastyrýymen erek­she­lenip, keıingi jyldary ǵana zeınetkerlikke shyqty.

Maıdanger Sarybaevtan hat kelgennen keıin de eki jaq birden barys-kelis jasaı qoımaıdy. О́mir ǵoı. Kúndelikti tirlik, ju­mys, otbasy, áıteýir, bitpeıtin tir­shilik bárin umyttyryp, arada on jyldaı ýaqyt ótip ketedi. Onyń ústine bul jyldary odaqtas elderdiń jaǵdaıy kúrt ózgerip, zaman almaǵaıyp bolyp turdy emes pe? Degenmen de eki jaq sırek bolsa da hat almasyp turǵan. Tek 1990 jyly ǵana Sársenǵalı Ospanovtyń úlken uly Serik ákesiniń dosyn izdep, О́zbekstanǵa barady.

Biraq, qart maıdangerdi do­synyń uldaryna da tiri kórýdi jazbapty. Serik barǵannan az ǵana ýaqyt buryn Ǵafýrjan aǵa o dúnıelik bolǵan eken. Ǵafýrjan aqsaqaldyń bala-shaǵasy Seriktiń izdep kelgenine qatty rıza bolyp, ózbektiń ulttyq shapanyn jaýyp, eki maıdangerdiń gospıtalda túsken eski sýretin estelikke syılaıdy. Sodan keıin de eki jaqtyń qarym-qatynasy úzilgen emes. Áli kúnge jaqyn aǵaıyndar sııaqty aralasyp turady. Iаǵnı babalardyń máńgilik dostyǵy urpaǵymen jalǵasyp, táýelsiz eki eldiń, eki áýletiniń syılastyǵyna syzat túsirgen emes. Qazaǵym men óz-aǵamnyń osynaý dostyǵy búgingi urpaqqa da úlgi bola bergeı...