Taıvandy Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyna baqylaýshy retinde tirkeý máselesi halyqaralyq daýǵa ulasyp barady. Naqtyraq aıtqanda, AQSh pen Qytaı arasyndaǵy janjaldyń bir bóligine aınalatyn túri bar.
DDU-nyń jyl saıynǵy dástúrli jıyny bıylǵy 18-19 mamyrǵa josparlanǵan. Ádette konferensııaǵa ár eldiń ókilderi baratyn edi, biraq koronavırýsqa baılanysty is-shara vıdeo baılanys arqyly ótpek. Jıyn barysynda BUU-ǵa múshe memleketter bir jyl ishinde atqarylǵan jumystyń esebin tyńdap, aldaǵy jospardy bekitedi.
AQSh tarapy atalǵan konferensııaǵa Taıvandy baqylaýshy el retinde qatystyrýǵa múddeli. Osyǵan baılanysty Qurama Shtattardyń dıplomattary eýropalyq áriptesteri men basqa da memleketterge saýyn aıtyp otyr. Buǵan Beıjiń bıligi túbegeıli qarsy.
«Men búkil álem halqyn, Eýropadaǵy áriptesterimdi Taıvannyń Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń jıynyna jáne basqa da BUU sharalaryna baqylaýshy retinde qatysýyn qoldaýǵa shaqyramyn. Sondaı-aq DDU-nyń Bas dırektory Tedrostan bıylǵy konferensııaǵa Taıvandy qatystyrýdy ótinemin. Mundaı qadamǵa onyń kúshi jetedi ári buǵan deıin DDU basshylary birneshe ret ondaı áreketke barǵan», dedi AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maık Pompeo.
Fransııa Syrtqy ister mınıstrligi Qurama Shtattardyń usynysyna kelisetinine toqtalyp, Taıvanǵa baqylaýshy mártebesin berýdiń mańyzyn atap ótti. Jalpy, M.Pompeonyń bastamasyn Ulybrıtanııa, Germanııa sekildi Eýropadaǵy basqa da memleketter qoldaýy yqtımal. О́ıtkeni olar úshin Qytaıdyń kúsh alyp ketkeni qajet emes.
DDU tarapy Taıvannyń mártebesine qatysty resmı túsinikteme berýden bas tartyp otyr. Degenmen, mundaı geosaıası máselede uıymǵa múshe memleketterdiń kelisiminsiz Taıvanǵa baqylaýshy mártebesin berýge quqyǵy joq ekenin alǵa tartady.
Jalpy, osy koronavırýs pandemııasy kezinde Taıvan men DDU birneshe márte túsinispeı qaldy. 2019 jylǵy 31 jeltoqsanda osy eldiń dárigerleri DDU-ǵa hat joldap, koronavırýs týraly qolda bar málimetpen bólisýdi suraǵan. Hatta medısına qyzmetkerleri Qytaıdaǵy jańa aýrý túri adamnan adamǵa juǵýy múmkin ekenin eskertken. Biraq Densaýlyq saqtaý uıymy taıvandyqtardyń eskertpesine mán bermegen syńaıly.
DDU-nyń bas keńesshisi, doktor Brıýs Eılýard RTHK arnasyna bergen suhbatynda Taıvandy Qytaıdyń aımaǵy dep málimdedi. DDU bas keńesshisiniń pikirine Taıvan tarapy birden jaýap qatty. El prezıdenti Tsaı Ing-ven pandemııamen kúrestegi óz eliniń áreketin baǵalaıtyn kez keletinin aıtty. Al osy eldiń syrtqy ister mınıstri Djozef Vý tipti qatty ketip, Twitter-degi paraqshasyna «DDU-da «Taıvan» sózin aıta almaısyńdar ma? Pandemııamen kúreste saıasatty qoıa turý kerek», dep jazdy.
Álemdik arenada ústemdik etýge talpynǵan eki memlekettiń Taıvanǵa shúıligýiniń máni mynada. Taıvan – BUU tarapynan resmı moıyndalmaǵan memleket. Sondyqtan DDU quramyna enbegen. Alaıda 2009-2016 jyldary uıymǵa baqylaýshy mártebesin alǵan. Biraq Qytaı buǵan qarsylyq kórsetip, Taıvan odan da aıyrylyp qaldy. Iаǵnı DDU-nyń kezekten tys kezdesýlerine, mańyzdy máseleler talqylanǵan jıyndarynan shet qalyp júr. Bıyl koronavırýs pandemııasy týraly talqylaýlar ótkende de Taıvan taǵy qatystyrylǵan joq.
Áıtse de, aldaǵy jıynǵa da Taıvannyń baqylaýshy retinde shaqyrylýy neǵaıbyl. Fransııa sekildi birqatar memlekettiń Aq úı usynysyn qoldaǵanyna qaramastan, Qytaıdyń yqpalyna tótep berý ońaı emes. Negizi Taıvannyń mártebesi DDU-ǵa múshe 194 memlekettiń daýys berýi arqyly anyqtalady. Qytaı sol elderdiń basym bóligine qarjylaı hám basqalaı da kómektesip júr. Ásirese Afrıka sekildi sheteldik ınvestısııaǵa muqtaj memleketterge ıýan aıaǵan emes. Endeshe, olardyń aqshasyn ala otyryp Qytaıǵa qyryn qaramaıtyny aıtpasa da túsinikti.
Jalpy, Qytaıdyń shetelderge qomaqty ınvestısııa quıýy Afrıkamen shektelmeıdi. Keıingi 10 jylda onyń kólemi 2 trln dollarǵa jetti. Beıjiń bıligi «Bir beldeý, bir jol» jobasy aıasynda Shyǵys Eýropanyń 16 eline qarjylaı kómegin usyndy. Qytaıdyń Shyǵys Eýropaǵa salǵan ınvestısııasynyń kólemi 8 mlrd dollardan asyp ketken.
Azııada da Qytaıdyń qaldyrǵan qoltańbasy jeterlik. 2017 jyly Malaızııa 12 mlrd dollar qaryz aldy. Beıjiń Pákistanǵa 62 mlrd dollar ınvestısııa quıýǵa ynta tanytyp otyr.
Alda-jalda Aq úı bıligi Taıvandy DDU-ǵa baqylaýshy retinde qatystyrýǵa álem elderiniń kózin jetkizse, AQSh úshin saıası sahnadaǵy zor jeńis sanalmaq. О́ıtkeni Qurama Shtattary men Qytaıdyń arasynan qara mysyq júgirip ótkeni keshe ǵana emes. Saýda soǵysy, koronavırýstyń shyǵýy sekildi kóptegen máselede Qytaı men AQSh jıi shekisip qalady. Degenmen Beıjiń bıliginiń álemdik arenadaǵy yqpalyn kúsheıtý úshin qarjy aıamaıtynyn eskersek, Qurama Shtattardyń úndeýine turmysy tómen elderdiń qulaq asýy neǵaıbyl. Eń bastysy, «eki túıe súıkense, arasynda shybyn óledi» keıpi kelmese bolǵany...