Qazaq jerinde tuńǵysh mýzeı qashan qurylǵan?

Orynbordaǵy tuńǵysh mýzeı

Qazirgi ýaqytta jumys istep jatqan Reseıdiń Orynbor qalasyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qujattarynda «Oryn­bordyń gýbernatorlyq tarıhı-ólketaný mýzeıi Orynbordyń áskerı gýbernatory, graf Pavel Petrovıch Sýhtelenniń jar­lyǵy boıynsha 1830 jyldyń 24 qara­shasynda (qazirgi jyl sanaq boıyn­sha 6 jel­toqsan, – N.B.) ashyldy», dep taı­ǵa tańba basqandaı jazylyp tur. Qujatta belgilengendeı, Orynbor mýzeıleriniń qaz turyp, qalyptasýyna Reseıdiń syrt­qy ister mınıstrliginiń sheneýnigi  F.P.Shangıon-Gartıng, fılosofııa magıstri Tomash Zan, ksendz M.Zelenko, son­daı-aq  «Uly orys tiliniń túsindirme sózdigi­niń» avtory V.I.Dal eńbek sińiripti.

Qazirgi tarıhı-ólketaný mýzeıdiń ǵımaraty arhıtektor G.Gopıýstyń jobasy boıynsha 1830 jyldary salynǵan. Alǵashqyda A.Enıkýsev degen kópestiń ıeliginde bolǵan, sosyn munda general-gýbernatordyń kanselıarııasy ornalasqan.

1920 jyly RSFSR quramynda «Qyr­ǵyz Avtonomııalyq Sosıalıstik Sovet­tik Respýblıkasy» dep atalǵan Qazaq Respýblıkasy qurylyp, astanasy Orynbor qalasy bolǵanda, mýzeı Qazaqstannyń qaramaǵyna berilgen, 1924 jyly aradaǵy shekaranyń demar­ka­sııalan­ǵanyna oraı, mýzeı qaıta­dan Reseıge ótken, degenmen 1925 jyly Qazaq ASSR-i qurylyp, astana Aq­me­shit­ke (Qyzyl­or­daǵa) kóshkennen ke­ıin, 1927 jyly mýzeı jádigerleriniń 80%-y Qazaq­stan­ǵa qaı­tarylǵan. Astana Almatyǵa kóshi­ril­genge deıin bas mý­zeı Qyzylordada bolǵan.

Endi mýzeıdiń qurylǵan ýaqyty ne úshin 1831 jyly dep qalǵanyna toq­talaıyq. Mýzeıdiń qurylýy, onyń ár jyldaǵy ahýaly, jetekshileri týraly jazǵan, Orynbor qalasynda 1889-1917 jyl­dary jaryq kórip turǵan «Orynbor ǵylymı-arhıvtik komıssııasynyń eńbek­teriniń» (budan ári – OǴAKE) jarııa­lanym­darynda da «1831 jyl» degen data kezdesedi, bul jarııalanǵan maqa­la­lardyń avtorlarynyń ár basqa bolǵanyna da baılanysty bolýy múmkin.

 Mýzeı irgetasyn qalaǵandar

Gýbernator V.A.Perovskııdiń aldynda Orynbordyń general-gýbernatory bolǵan graf P.P.Sýhtelen «Baı­taq ólkeniń yqshamdalǵan, biraq dál beı­nesin árbir kórermenge jáne saıahat­shyǵa kórsete alatyn mýzeıdi Orynbor qalasynda ashý jóninde nıettenedi. Osyndaı mýzeıdi, anyǵynda, graf Sýhte­len ǵylymǵa qushtar  kóptegen adam­dar­dyń jáne tabıǵatty zerttegen oqy­mystylardyń janashyrlyq jár­demimen 1830 jyly negizdedi», dep jazady OǴAKE-niń 1913 jyly jaryq kórgen HHVIII-inshi shyǵarylymynyń 49-betinde. Mýzeı sol ýaqyttaǵy 1824-1832 jyldary G.Gens dırektorlyq etken Neplıýev áskerı ýchılıshesiniń bir zalyna jaıǵastyrylady.

Sondaı-aq osy bettiń aıaǵynda úsh silteme jasalyp, birinshisinde «Rýsskaıa starına» jýrnalynyń 1903 jyldyń shildesindegi sanynda  jarııalanǵan «V.I.Daldiń ómirinen hıkaıattar» degen maqalada naqtylyq bolmaǵany ja­zyl­ǵan. Biz «Rýsskaıa starınany» da paraq­tap kórdik. Munda P.Stolpıanskıı degen avtor V.I.Daldiń Orynborǵa 1933 jyly kelgenin aıta otyryp, oǵan alǵash­qy mýzeıdiń bastamashysy qatarynda qarap jańylysqan, onyń zoolo­gııalyq mýzeı­di ashqanymen shatastyryp alǵan. Ekinshisinde OǴAKE arhıviniń 1830 jylǵy 12 qarashadaǵy  shekara isteri bóliminiń is qaǵazyna silteme berilgen. Demek mýzeıdi ashý máselesi gýber­natordyń jarlyǵy shyqqanǵa deıin 12 kún buryn qaralypty. Úshinshi sil­temede «Buǵan baılanysty P.N.-niń anyq­ta­masyn múlde qate dep taný kerek» delingen. Munda 1930 jyldyń qate ekendigi aıtylyp otyr. P.N. – belgi­li shy­ǵys­tanýshy, 1898 jyly Alma­tyda Je­tisý oblystyq mýzeıin ashqan Pan­týsov Nıkolaıdyń ınısıaly bolsa kerek.

Graf, general Pavel Petrovıch Sýh­telen (1788-1833) orys patshasynyń pár­menimen 1830 jyldyń 21 sáýirinde Oryn­bor ólkesiniń áskerı gýbernatory bo­lyp taǵaıyndalǵan. Ol Orynborda bas­taýysh mek­tepterdi ashqan, qazaqtardyń tur­my­syn zerttegen, ony jaqsartýǵa kúsh jumsaǵan.

1830 jyldyń aqyrǵy aılarynda qu­ryl­ǵan tuńǵysh ólketaný mýzeıiniń «ba­qy­laýshy jáne uıymdastyrýshy» dep atal­ǵan qyzmettiń ýaqytsha mindetin áske­rı gýbernatordyń shtatynda turǵan syrt­qy ister mınıstrliginiń she­neýnigi  F.P.Shan­gıon-Gartıng óz yqtııary­men, eń­bek aqysyz moınyna alady.  Jańa jyl­­dan keıin Neplıýev áskerı ýchılı­­she­si­­niń ǵımaratyndaǵy osy mýzeıdiń meń­gerý­­shisi bolyp gýbernator Sýhtelen­niń jar­ly­­­ǵymen 1831 jyldyń 25 qańtaryn­da fı­­l­o­­sofııa magıstri Tomash Zan taǵaıyndalady.

Tuńǵysh mýzeı jóninde qalam terbegender osy jarlyqqa jáne joǵary­da atalǵan qatelikterge baılanysty «Mýzeı 1831 jyly qurylǵan» degen qatelik­ke boı aldyrǵan. Tomash Zan aqy tólengen qyzmetke taǵaıyndalǵanǵa deıin F.P.Shangıon-Gartıngdiń járdem­shisi bolyp, bul da óz yqtııarymen eńbek aqysyz jumys isteıdi.

Ulty polıak Tomash (Fome) Zan 1796 jyly Mınsk gýbernııasyna qarasty (qazirgi Polsha) Molodechanskıı qysta­ǵynda dvorıannyń otbasynda týǵan. Vılno ýnıversıtetin bitirgen. Mektepte oqyp júrgeninde-aq Tomash óleń jazyp, aty áıgilengen. О́zinen eki jas kishi, keıin polıaktyń ataqty aqyny bolǵan Adam Mıskevıchke Tomashtyń óleńderi qatty áser etken. Tomash úsh joldasymen jáne Adammen birigip,1817 jyldyń 1 qa­zanynda fılomattar (ǵylym dostary) degen astyrtyn qoǵamdy qurady,  bul keıin fılaretter (Izgi isti súıýshilerdiń ǵylymı-adamgershilik qoǵamy) uıymyn qurýǵa alyp keledi. Patsha ókimetine qarsy keleshekte, Polshada bolǵan 1830 jylǵy kóterilistiń órtin tutatqan bul uıymdar áshkerelenip, olardyń 20 múshesin orys patshasynyń ámirimen 1824 jyly 14 tamyzda Sibirge aıdaý týraly buıryq shyǵarylady. Tomash Zan Orynborǵa osy jyldyń qarasha aıynda jetip, mundaǵy túrmede bir jyl qamaýda bolady. Adam Mıskevıch 1823 jyly ustalyp, 1824 jyly Polshadan shyǵarylyp jiberilgen.

1833 jyly mýzeıde tómendegideı eksponattar bolypty: geognozııa bo­ıynsha – 972 dana, botanıka – 1575, zoolo­gııa – 443, statıstıka – 42, nýmızmatıka – 646, arheologııa – 30, shyǵystaný kitaptary – 5, ártúrli kitaptar – 35, orys tilindegi qoljazbalar – 4, shyǵys tilin­degi qoljazbalar – 3, jıvopıs jáne gravırovka – 9, portretter – 9.

1833 jyly 30 qyrkúıekte mýzeıdi aralap kórgen Voronına degen hanym mýzeıdiń baı mazmunyna tańǵalǵan. Oǵan mýzeıdiń kireberis zalyndaǵy ústelge qoıylǵan topan sýǵa deıingi janýardyń qańqasy jáne onyń tórt jaǵyndaǵy ólkedegi azııalyq ulttardyń sándi ulttyq kıimderi (arasynda qazaqtardyń qyz-jigitteriniń de)  erekshe áser etipti.

Zoologııalyq mýzeı. V.I.Dal jáne Isataı Taımanuly

Áıgili ǵalym, tórt tomdyq orys tiliniń túsindirme sózdiginiń avtory Vla­dımır Ivanovıch Dal Orynborda qyzmet etken 8 jyl mezgilinde ákimshilik jumystarymen qatar qoǵamnyń mádenı ómirine belsendi aralasty, túrki halyq­tarynyń aýyzsha ádebıetiniń sarynymen ádebı-kórkem shyǵarmalardy jazdy, sózdigine orys tiliniń túrki tilderinen bastaý alǵan sózderdi jınady. Sózdikten onyń jergilikti qazaq, bashqurt, tatar tilderin jaqsy bilgenin baıqaýǵa bolady.

V.I.Dal Orynborǵa gýbernator P.Perovskııdiń tusynda, 1833 jyl­dyń maýsym aıynda kelgen bolatyn. Qala­daǵy birden-bir mádenı oshaq – jergilikti ólke­taný mýzeıi zerdeli ǵalymnyń qyzy­ǵý­shylyǵyn týdyrǵan. Biraq Neplıýev ýchılıshesiniń G.T.Gensten keıin bol­ǵan dırektory (1832 jyldan bastap) I.M.Markovpen V.I.Dal jaqsy mámile túze alǵan emes. Sondyqtan mýzeı jetek­shisi T.Zanmen de kóp aralaspaǵan. Esesi­ne, ólketaný mýzeıimen básekelesip V.I.Dal Perovskııdiń qoldaýymen 1839 jyly sáýir aıynda Orynbordaǵy ekinshi, zoolo­gııalyq mýzeıdi uıymdastyrady. Ony ámbebap mýzeıge aınaldyrýdy kózdeıdi. Biraq 1841 jyly Peterbýrgqa qyzmetke shaqyrylýy, bul josparyn aıaǵyna deıin jetkizýge múmkindik bermedi.

Vladımır Ivanovıch Peterbýrgqa attanarda mýzeıdi din qyzmetkeri, ksendz Mıhaıl Zelenkoǵa kolleksııalardyń tolyq tizimin jasap, gýbernatordyń mórimen kýálandyryp, ótkizip beredi. M.Zelenko mýzeıdi 1860 jyly qaıtys bolǵanǵa deıin basqarady. 1881 jyly mýzeı jabylyp, mekeme Tomash Zan negizdep ketken ólkelik mýzeıge qosylady. Keıin Orynbor ǵylymı-arhıvtik komıssııa­sy­nyń qaramaǵyna alynady.

V.I.Dal Orynbor ólkesinde qyz­met istegen kezinde orys-qazaq qarym-qatynastarynyń órkendeýine qoldan kelgen qolǵabysyn jasaǵan, halyqqa shyn kóńilimen medısınalyq járdem kór­setken, qazaqtardyń senimi men yqy­lasyna ıe bolǵan. Ol Jáńgir hanǵa qarsy kóteriliske shyqqan Isataı Taıman­uly men Mahambet О́temisulynyń máse­lelerin sheshýge áreket etken. 1837 jyly halyqtyń kezekti tolqýynda Isataı batyr Orynbor áskerlik gýbernatoryna: «Bizdiń ótinishterimiz ben dattanýymyzdy eshkim qabyl almaıdy. Biz árdaıym qaýiptenip ómir súrip jatyrmyz. Búkilhalyqtyq tekserýdi júrgizý úshin bizge ádil sheneýnikti jiberińiz. Ásirese bizdiń dattanýymyz Dal myrzanyń qolyna tıgenin qalaımyz. Bizge ádiletti Daldi jiberińiz», dep hat jazǵany beker emes.

1841 jyly V.I.Dalden mýzeıdi qabyl­dap alǵan M.Zelenko jumysty jaq­­sy júrgizgenin myna málimetten bilý­ge bolady. 1854-1862 jyldary Orynbor shekara komıssııasynyń tóraǵasy bolǵan V.V.Grıgorev ksendz Zelenko 1960 jyldyń aıaǵynda dúnıeden qaıtqanda, 1861 jyly «Severnaıa pchela» gazetiniń №74 sanyna «Mýzeıge Zelenko qamqorlyq jasaǵan jyldardy mekeme tarıhyndaǵy eń úzdik jyldardyń qataryna qosýǵa bolady» dep jazǵan. Zelenko mýzeıdiń jumysyn órkendetip, ony 1845 jyly «Jergilikti tabıǵat jaratylysynyń bas mýzeıi» dárejesine jetkizgen.

 Postskrıptým ornyna

Maqalada Orynborda jumys istegen qyzmetkerleriniń ár alýan ulttyń ókili ekendigin arnaıy kórsettik. Orys patsha­lyǵyna jan-tánimen qyzmet etkenine qaramastan, áreketterinde jergilikti turǵyndarǵa izet jasaǵany, jylýlyq tanytqany – ózderi tıtýldyq ulttyń ókilderi bolmaǵandyqtan, olardyń júrek túpkirinde qazaq halqymen muńdas  bolǵany aıqyn ańǵarylady.

Bul maqalanyń alǵashqy nusqasy QazUÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetin bitiretin jyly jazylǵan bolatyn. Mine, sodan beri 41 jyl ýaqyt ótipti, bıyl jyl aıaǵynda mýzeıdiń 190 jyl­dyǵynyń jaqyndaýy bul taqyryp bo­ıynsha taǵy qolyma qalam alǵyzyp otyr.

Maqalany jazýdyń alǵashqy ıdeıasy Almatydaǵy Qazaqstannyń ortalyq memlekettik mýzeıine baryp,  ondaǵy asa baǵaly eksponattardy kórgennen keıin týyn­daǵan. Alǵashqy túıtkil ulttyq mý­zeı­diń shirkeýde ornalasqany boldy. Bas­qa ǵımarat joq pa? Zertteý barysynda qoıyn kitapshama 100-deı suraý jazy­lypty. Maqala eki bólimnen turdy. Birin­shisinde – ólkedegi mýzeılerdiń sol kez­degi hal-jaǵdaıy, ekinshisi – tarıhy. Keı­bir mýzeılerdiń albomdaryn jáne pros­pekt­terin eseptemegende, ólkemizde mýzeıtaný isi boıynsha jumys, ár jyldardaǵy biren-sa­ran jınaqtardy aıtpaǵanda, elý jyl bo­ıy múlde júrgizilmepti. 1930 jyldary Se­meı qalasynan shyǵarylyp turǵan «Semeı okrýgtik mýzeıiniń eńbekteri» men 1930 jyly Máskeýdegi Ortalyq mý­zeı­diń tapsyrmasymen Almatyda ja­ryq kórgen «Qazaqstannyń Ortalyq mýz­eıi­niń Habarshysy» mýzeıtanýdyń qana­tyn odan ári qaqpaǵan alǵashqy qarly­ǵash­­tary bolyp shyqty. Sol jyldary tarıh­shy-arheolog A.Adrıanov jazǵan taǵy bir jınaq – «Semeı mýzeıiniń qysqa­sha tarı­hı ocherkiniń» jalǵyz danasy Al­ma­ty­da­ǵy Chernyshevskıı atyndaǵy jas­ós­pirim­der kitaphanasynda saqtaýly turyp­ty. Respýbl­ıkada mýzeıtaný ǵylymy maq­rum qalǵan. Reseıdi aıtpaǵanda, kórshi О́z­bek­standa bul baǵytta edáýir jumys istelipti.

Almatydaǵy salalyq jáne 19 oblys­tyń, aýdandardyń ortalyq­taryn­daǵy, qalalardaǵy, barlyǵyn qosqanda 300-deı mýzeıdiń jumysyn úılestiretin, 100 myńnan astam eksponaty bar ortalyq mýzeıdiń, tipti baspadan shyqqan bir japyraq sıpattama qaǵazy da bolmaǵan. Ǵımaraty – anaý.

Árıne qazir bári ózgerdi. Nur-Sultan­da, Almatyda, Shymkentte jáne basqa qalalarda mýzeıge arnalyp, keremet ǵımarattar salynyp, mýzeıtaný ǵylymy jandanyp keledi.

Nazarbek BAIJIGITOV,

Qyrǵyz Respýblıkasynyń úkimettik «Qyrǵyz Týy» gazetiniń jaýapty hatshysy,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

Bishkek