Búgingi tańda elimizde 1 mln 700 myńǵa jýyq qosalqy sharýashylyq bar. Aýyl halqyn ǵana emes, qala halqyn da aýylsharýashylyq ónimimen qamtyp otyrǵanyna qaramastan, olardyń ónimi saýda oryndarynda resmı túrde satylmaıdy, óńdeýshi kásiporyndarǵa jetkizilmeıdi. Memleketke 1 tıyn da salyq tólenbeıdi. Qosalqy sharýashylyqta jumys isteıtinder áleýmettik jaǵynan da qorǵalmaǵan. Buǵan Memleket basshysy Q.Toqaev ta nazar aýdaryp, Úkimetke aýyldaǵy kooperasııany damytýdy tapsyrǵany belgili.
Jýyrda «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» KeAQ basqarma tóraǵasy Tóleýtaı̆ Raqymbekov onlaın rejimde brıfıng ótkizip, Prezıdenttiń osy tapsyrmasyna baılanysty jáne basqa da máselelerge qatysty jýrnalısterdiń saýalyna jaýap berdi.
– Qosalqy sharýashylyq degenimiz – aýyldaǵy úı men mańaıyndaǵy baý-baqshasy, qora-qopsysy. Bir úıde erli-zaıypty adamdar bolady desek, eń azy 2 jarym mıllıon adam osyndaı otbasylyq sharýashylyqpen aınalysady. Bul aýyldyq jerdegi 7 jarym mıllıon halyqtyń jartysyna jýyǵy. Osy otbasylyq sharýashylyqtar elimizdegi aýylsharýashylyq salasyndaǵy ónimniń 50 paıyzǵa jýyǵyn óndirip otyr. Atap aıtqanda, et-sút óniminiń – 70 paıyzy, kókónistiń – 80 paıyzdan artyǵy, kartoptyń – 90 paıyzdan artyǵy solardyń úlesinde. Bul óte úlken kórsetkish. Zańda agroóndirýshiler retinde zańdy tulǵalar men sharýa qojalyqtary belgilengen. Menińshe, úshinshi top retinde otbasylyq sharýashylyqtar aıqyndalýy kerek, olar týraly qazirgi zańda eshteńe aıtylmaǵan. Biz sony eskerip otbasylyq sharýashylyqtarǵa memlekettik qoldaý kórsetsek, salanyń qarqyndy damýyna yqpal eter edik, – dedi ol.
Onyń pikirinshe, fermerler Qazaqstanda óndiriletin dástúrli agrarlyq ónimmen ishki naryqty tolyq qamtamasyz etip qana qoımaı, eksportqa da shyǵara alady. Durys jolǵa qoıylsa, agrarlyq sektorda jylyna 40-50 mlrd dollardyń ónimin eksporttaýǵa múmkindik bar.
– Keıbir shalǵaı aýyldarda jumyssyzdardyń úlesi 90 paıyzǵa deıin jetedi. Aýyldaǵy negizgi jumys isteıtin adamdar – mektep muǵalimderi, ákimdik qyzmetkerleri, polıseıler, medısına qyzmetkerleri jáne mádenıet úıleriniń mamandary, sharýa qojalyqtaryndaǵy adamdar. Qalǵan halyqtyń bári jumyssyz. Olar memleketten eshqandaı kómek almaı-aq, óziniń jeke sharýashylyǵyn dóńgeletip, tabys taýyp, otbasyn asyrap otyr. Is júzinde jumyssyz sanalady. Eger kooperatıvter quryp, osy adamdardyń kelisimshart negizinde ónimin kooperatıvke tapsyrýyna jaǵdaı jasalsa, olardy jumyssyzdardyń, ózin ózi jumyspen qamtyǵandardyń sanatynan shyǵarýǵa bolady. Ekinshiden, kooperatıvke ónimin ótkizýshiden zań boıynsha salyqqa kirisiniń 10 paıyzy ustalady. Joǵaryda aıtylǵan 1 700 myń sharýashylyq meniń esebimshe jylyna 204 mlrd teńgeden artyq salyq tóleı alady. Salystyrý úshin aıtaıyn, qazir qazaqstandaǵy búkil aýyl sharýashylyq salasynan túsetin salyq 50 mlrd teńge. Másele halyqtan salyq jınap alýda emes. Olar bul kirisiniń bir bóligin Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna, Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qoryna jáne medısınalyq saqtandyrý qoryna aýdarar edi. Bul ózin ózi jumyspen qamtýshylarǵa qatysty ózekti problema, oǵan qosa ber rettik áleýmettik tólemniń de qajeti bolmaıdy, – dedi T.Raqymbekov.
Salyqtan túsken qarjynyń qalǵan bóligin, ıaǵnı 100 mlrd teńgeni jergilikti aýyldyq okrýgterdiń ákimdigine aýdarǵan jón. «Tórtinshi deńgeı bıýdjetin» qalyptastyrýǵa bul úlken kómek. 100 mlrd teńgeni eldegi 2 myń 300 aýyldyq okrýgke bólse, ortasha eseppen jylyna shamamen 45 mln teńgeden aınalady. Bir jaǵynan, bul ákimniń atqarǵan jumysynan da habar beretin kórsetkish bolady. Salyqtyń kóbirek túsýine jaǵdaı jasaǵan, sol qarjyǵa aýylda balalar alańyn nemese basqa da nysan saldyrǵan ákimdi jergilikti halyq ta qoldaıdy.
T.Raqymbekov aıtqandaı, jalpy agrarlyq salaǵa tán úlken problemanyń biri – ınfraqurylymnyń joqtyǵy. О́nimdi sharýalardan satyp alý, saqtaý, dúken sórelerine nemese qaıta óńdeý kásiporyndaryna jetkizý júıesi qalyptaspaǵan. Janar-jaǵarmaı, tyńaıtqysh, qosymsha saıman jetkizý, bilimmen qamtý jumystary qarastyrylmaǵan. Kooperatıvter osy júıeni qalyptastyra alady.
– Nesıelendirýdiń ózin kooperatıv arqyly jasaýǵa bolady. «Aýylsharýashylyq kooperatıvteri týraly» Zańda nesıelendirý kórsetilgen, biraq nesıelendirý prosedýralary týraly zańdar joq. Prezıdent aıtqandaı, «Egistik dalasynan – dúken sóresine deıin» ónim jetkizetin, basqa da artyqshylyqtary bar kooperatıvterdi qanatqaqty joba retinde birneshe aýdanda bastaý kerek. Onyń tıimdi jaqtary, artyqshylyqtary baıqalǵannan keıin halyqtyń ózi ári qaraı kooperatıvke birigýge tyrysady, – dedi Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵynyń basshysy.
Kooperatıvter jelisin uıymdastyrý, nasıhattaý, halyqqa túsindirý jumysyn memleket qolǵa alýǵa tıis.
Búgingi tańda aýyl mańyndaǵy jaıylymdyq nemese egistik jerlerdi iri sharýashylyqtar alyp qoıǵandyqtan, keıbir aýyldarda qosalqy sharýashylyq ıeleri azǵantaı malyn baǵatyn jer tappaı, qysylyp qalǵany jasyryn emes.
– 2015 jyly qabyldanǵan «Jaıylymdyq jerler týraly» zańda jergilikti atqarýshy organdar eldi mekenderdiń mańyndaǵy jerdi qoǵam malyna jaıýǵa berýge tıis ekeni aıtylǵan bolatyn. Bir ókinishtisi, keıingi qabyldanǵan basqa zańdarǵa ózgeris engizilip, ol jerlerdi naryq baǵasymen satyp alýǵa tıis boldy. Bálenbaı mıllıard turatyn jerdi iri sharýalardan satyp alyp, jergilikti halyqqa berýge ákimdiktiń qarjysy joq, – dedi spıker.
Alaıda kooperatıv jelilerin qurý bul problemany da sheshýge jol ashady. Kooperatıvter otbasylyq sharýashylyqtardyń malyn qosyp, aýyldan qashyqtaǵy bos jaıylymdarǵa aparyp baǵýdy uıymdastyra alady. Aýyldyń irgesinde jaıylym joq eken dep, halyqty malsyz qalatyn jaǵdaıǵa jetkizýge bolmaıdy.