Esenberlın ultshyldyq jalasyna iligýden qoryqpady

Jazýshy «Kóshpendiler» trılogııasyna arqaý bolǵan derekterdi 1943 jyldan bastap tirnektep jınaǵan: «Kóńilimde, is josparymda halqymyzdyń bes júz jyldyq tarıhyn qamtıtyn trılogııa bolyp qalyptasty. Biraq trılogııany eń sońynan bastaýyma sebep boldy. Eń aldymen tirshiliktiń keıbir taý­qymetin tartqandyqtan ba, úsheýin bir­den qamtyp jazýǵa ómirim jete me, jetpeı me dep qaýiptendim. So­dan bolar halyqqa, bolashaq úrim-butaqqa aıtpaq bolǵan oıym­nyń tarıhı oqıǵalarǵa degen jazý­shylyq tendensııam men pozı­sııamnyń aıqyn kórinisi bolǵan basty temir qazyǵym – «Qahar» edi. Eger al­dyn­daǵylarymdy aıta kelip, kóksegen negizgi oıyma qol jetpeı qalsa, ómir baqı armanda, orny tolmas ókinishte ótýim múmkin ǵoı. Oıǵa alǵan, kóńilge túıgen trılogııanyń eń áýeli sońynan bastap jazylý sy­ry osy edi», dep óz oıyn anyq bil­diredi.

I.Esenberlınniń «Kóshpen­diler» trılogııasynda oqıǵalardyń sıýjettik jelisi sheber tartylǵan, keıipkerler obrazy tereń sýrettelgen, qoǵamdyq jaǵdaı men ta­rıhı oqıǵalar bir-biri­men jymdasa baılanysqan, bul jazý­shynyń shyǵarmadaǵy kór­­­­kem­dik tutastyqty saqtap, shy­ǵar­­­­mashylyq sheberlikti jaq­sy meń­gergenin kórsetedi. Trı­­logııada kóptegen janr­ to­ǵy­sa ornyqqan. Bul rette trı­logııa­nyń hronıkalylyǵymen qatar, tanymdyq, mıftik, este­tı­ka­lyq, maǵlumattyq, shejirelik, kór­kemdik, folklorlyq sıpattaryn naqty mysaldar arqyly kór­setkimiz keledi.

Jazýshy trılogııada qazaq ta­rı­hyn­daǵy el bıleýshiler men el qorǵaǵan batyrlardy, ot tildi, oraq aýyzdy aqyn-jyraýlardy, qarapaıym halyq ókil­derin, tarıhı, mádenı, saıası oqıǵalar men sol kezeńdegi zań-qujattardy kór­­­­­kem shyǵarma kókjıeginen qa­lys qaldyr­maý maqsatynda ar­hıv qujat­tary men tarıhı derek­ter­di tir­nek­tep  jınaqtaıdy, su­ryp­taıdy, sóıtip eń mańyzdy de­gen oqıǵalarǵa mán berip, tereń toq­tala sýrettep, keıde sanamalap ketý­di jón kóredi, ıaǵnı tarıhı shyǵar­manyń epopeıalyq úl­gisin jasaý­dy basty maqsat tutyp, ha­lyq tarıhyn tolyqtaı qarastyrýǵa mán bergen.

Trılogııada maǵlumat kóp be­rilgen, eger týyndy ótken ǵasyr­larda jazyl­ǵan bolsa, ony tarıhı derek retinde paı­dalanýǵa da bolar edi. Jazýshynyń tarıhshyǵa tán kó­regendigi men baıqa­ǵyshtyǵy ushqyr oı qýatymen sabaqtasa órilgen.

I.Esenberlınniń  shejirelerdi she­­­ber paıdalanýy bes júz jyldyq ta­rıhty aınalyp ketýge bolmaıtyn, degenmen atap ótetindeı ma­ńyzy azdaý keıbir oqıǵalardy shejirelik baıan úlgisimen aıtyp ketýi – onyń taǵy bir  shyǵar­mashylyq qyry. Qalamger trılogııada mıftik shyǵarmalardy, ıaǵnı ejelgi mońǵol ańyzdaryn, qazaq ańyz-ápsanalaryn, ertegilerin, aıtys úlgi­lerin, jyrlardy mol paıdalanǵan, bul rette tarıhı qujattardy mıftik shy­­ǵar­ma­larmen bekitý ádisi utymdy shyq­qan. Jazýshy monologtik baıanǵa kóp oryn bergen, sebebi bul belgili bir bıikke kóterilgen keıipkerdiń, mysaly, el bıleýshiniń, ózgemen oılas­paıtyn, ózinshe kesip-pishetin, sheshimin sońynan aıtatyn qasıetin kórsetedi.

Arhaızm sózderdi taýyp, onyń mán-maǵynasyn ashý, ádet-ǵu­ryp ere­je­lerine, turmystyq jaǵdaılarǵa, jaý­gershilikke baılanysty qaǵıda, tár­tipterge, tabıǵat erekshelikterine basa nazar aýda­ryp, tarıhqa qylaý túsirmeı, shynaıy ja­zý I.Esenberlınniń daryndylyǵyn, sheberligin tanytady. Qazirgi fılologııalyq zertteýlerde kórkem mátin­derdegi jekelegen leksıkalyq bir­likterdiń nemese leksıkalyq qabat­tardyń (sonyń ishinde kónergen sóz­derdiń) erekshelikterine, ádisterine jáne statıstıkalyq minez­demelerine zor mán berilýde, sebebi ti­limiz­degi kónergen sóz­derde tarıhı aqparattar saqtalǵan.

Jazýshy sheberliginiń taǵy bir qyry tabıǵat qubylystary men turmystyq jaǵdaılarǵa qatysty tirkesterdi obrazdy qoldana bi­lýinen kórinedi: «túksıgen qaba­ǵynan qyraýly qystaı kárin tó­gip», «ókpe-ashýyn tolǵaı ketti», «Jeı­hun ózenindeı tasyǵan jyry úshin», «tusaǵan jylqydaı órisińdi keńittirmeı» («Almas qylysh»), «tunshyǵa bezergen dúnıe», «altyn tuǵyrǵa qonǵan aq suńqardaı», «be­zek qaqqan ushqyr oıy», «kermıyq sar dala ólik tárizdi úreıli, moladaı azynaǵan sýyq», «bozǵylt shól», «sala qulash kók qu­rysh aldaspandar», «ash búrkitteı shúıildi», «qanjardaı tyrnaǵymen jyrtqan qandy kóz barystaı», «nardaı qara aıǵyr», «qazandaı qara dýlyǵa», «aq kóbik atyp, doldana tasyǵan ózen», «judyryqtaı tastar», «kári búrkitteı tuǵyrda otyryp qalǵan qart jyraý», «qamys qulaq, bóken san júırik», «qulan qomdas bota tirsek súlekten jaratylǵan býdan» («Jantalas»), «tóńirek sandyqtan sýyrǵan gaýhar tas­taı jalt-jult oınap ǵajaıyp sáýletti túrge endi», «súmbildeı sáıgúlik júırik», «shaıqala yrǵalǵan jorǵa», «qaıyńnyń be­zindeı berik, qazan tastaı shombal, tórtbaq kelgen bireý», «esik pen tórdeı, aı tabandy jaıma jal qara­kók aıǵyr», «kesken qara tomardaı kelte qara sur jigit», «sýyq kekesin», «laqa bas, bilekteı jýan, qaıraq tas tús­tes taý jylany», «bas búıendeı ólek­sesin salbań etkizip top etkizdi», «qardaı opyrylyp at ústinen qulap tústi», «qysh­qashtaı jabysqan temir saýsaqtar», «shoıyndaı aýyr shombal dene», «qulashtaı siltegen qamshy», «boz torǵaıdaı kishkentaı bolǵanmen, bıik ushar halqym bar edi», «ózen jylandaı sýmań qaǵyp aǵady», «súmbideı sulý bedeýiniń ústinde qorǵasyn quıǵan qulja asyǵyndaı berik otyrǵan jas jigit», «kózinde bir sáýle jalt etti de, kenet úrlep sóndirilgen bilte sham jaryǵyndaı joq boldy», «bıe saýymyndaı keńesý», «kúnshyǵys jaq­ty synyq taǵadaı qorshaı kóm­kergen kári Qarataý alystan qara qosh­qyldanyp kórinedi», «eki kózi ottaı jaınap, kúre tamyry bileýdeı bolyp, keń tamaǵy torǵaı jutqan qýraı jylannyń kómeıindeı isip ketti», «báıgege shapqan júırikteı, jyr jelisinen mańdaı teri burshaqtap aqty», «súıek tıgen tóbetteı upaıym tú­gel dep óz betine ketpeıdi», «ja­ńa týǵan aıdaı tolyqsyǵan Arqanyń jas sulýy», «mysyqtyń murtyndaı túksıgen sırek qasy», «salpy erindi aýzyn qısańdata shaı­naǵanda sarshunaqtyń quıry­ǵyndaı jińishke uzyn murty edireń-edireń ete qaldy», «jaralanǵan qasqyrdaı tipti doldanyp aldy», «murty uıqydan oıanyp kerilgen mysyqtyń quıryǵyndaı tikireıe qaldy», «ańshy qýyp jetken eliktiń laǵyndaı záresi ushyp, tostaǵandaı kózi sharasynan shyǵa jazdaı jaýtańdaǵan», «arbaǵan jylanǵa taıaǵan torǵaıdaı jaqyndaı berdi», «jaǵaltaıdy ilgen qara búrkitteı», «jańa týǵan qozynyń eltirisindeı qara qosh­qyl bup-buıra shash», «súlikteı qara sý jorǵa», «kári qy­lysh – karatelnyı otrıad» («Qahar»).

Aýyz ádebıetiniń janrlary – ańyz, ertegi, áńgimelerdiń pro­fessıonaldyq ádebıetke óz ishi­nen qanshama ózgeris jasap kele jatqanyn este tutý shart. Bul tek qazaq ádebıetine ǵana emes, álem­dik ádebıetke de tán qubylys. Osy zamanǵy jazba prozalyq, ási­rese romandar men povesterdiń birtalaıynda tikeleı erteginiń, mıfologııalyq sıtýa­sııalardyń  aralasyp júretinin kóremiz. I.Esenberlınniń tarıhı trılogııa­synda álgindeı ańyzdaýlar aıryq­sha kórkemdik element bolyp qosyl­ǵan. Belgili tvor­chestvolyq maqsat turǵysynan shyǵarmaǵa engizilgen ertegilik qabattar iri ıdeıalardy, tyń beınelerdi kórsetýge qolaıly.

«Almas qylysh» romanyndaǵy Ábilqaıyr, Jánibek, Kereı, Qasym, «Jantalas» romanyndaǵy Abylaı, Ábilqaıyr, Baraq,  Nuraly, «Qahar» romanyndaǵy Kenesary syndy el bıleýshiler tulǵasy aıbyndy jasalǵan. Jyraýlyq poezııanyń kórnekti ókilderi jazý­shynyń «Kóshpendiler» tarıhı trılogııasynda el taǵdyryn oı­laǵan abyz, el bıleýshilerdiń keńesshisi retinde kórkem beınelengen. Táýke, Haqnazar, Abylaı handardyń mańyna toptasqan Buqar jyraý, Shalkıiz jyraý sııaqty alty alashqa aty shyqqan ataqty jyraýlar beınesi shyn máninde bizge jetken ańyzdar men aýyz ádebıeti úlgileri negizinde jasalǵan. Jazýshynyń sheberligi sonda  –  ol tarıhı tulǵanyń bol­mys-bitimin halqy qalaı qalasa, solaı jasap bere alǵan naǵyz kórkem týyndynyń has sheberi ekenine kózimiz jetedi. I.Esenberlınniń tarıhı trılogııalarynda  aýzy dýa­ly, sózýar, sózderi mirdiń oǵyndaı ótkir qazaqtyń bı-sheshender beı­nesi bir shoǵyr.  

«Kóshpendiler» trılogııasyn batyrlar beınesiniń jıyntyǵy deýge bolady.Jazýshy tarıhı ýa­qyt pen keńistikti qoldana otyryp, ótken kúnniń oqıǵa­laryn keı­de monolog, keıde aıtys óneri, keıde suhbat túrinde berýge den qoıa­dy. Bul – tarıhı shyǵarmaǵa tán qasıet. Al romandy taldaýda qol­danylǵan salystyrmaly-tarıhı ádis shyǵarmanyń sıýjetinde jazýshynyń sýretkerlik qııalynyń tarıhı materıalmen tyǵyz baılanysta ekenin aıǵaqtaıdy.

I.Esenberlın trılogııanyń ón boıynda tarıhı faktilerdiń izin joǵaltyp almaý jáne jalań derektilikke urynbaý úshin ár­qıly ádis-tásilderdi qoldanǵan. Munda keıipkerdiń monologyn («Almas qylysh» romanyndaǵy Ábilqaıyr hannyń uzaq tolǵanysy, «Jantalas» romanyndaǵy Buqar jyraýdyń Abylaı han týraly oılary), tarıhı oqıǵalardy beıneleý úshin  dıalogty  (Qotan jyraý men Qaztýǵannyń aıtysy), kópúndilikti (Ábilqaıyr hannyń  óz qyzymen  kenet kezdeskendegi hannyń, Saıan batyrdyń, Gúlbahramnyń  oılary arqyly oqıǵany shıelenistirýi; Shah-Býdaqtyń asynda Saıan batyr qashyp ketkendigi týraly habardy estigende Qobylandy batyrdyń, Aqjol bıdiń, Ábilqaıyr hannyń ısharat-qımyldary arqyly Asan Qaıǵynyń erteńgi kúnniń kúmándi ekendigi týraly oıǵa kelýi), dástúrli emes kommýnıkasııany qoldanýy (Shyńǵys hanǵa Joshynyń ólimin estirtý úshin dombyrany paıdalanýy), halyqtyń salt-dástúriniń oqıǵany sózsiz uǵyndyratynyn kórkem beınelenýi (Aqjol batyr­dyń qaraly ordasynyń sıpaty: «Ordanyń syrty qandaı bolsa, ishi de sondaı qan jylaǵan eken. Altyn, kúmispen zerlegen qara syrly ýyq, kerege, baqan. Abajadaı qara shańyraqtan jerge salbyraǵan qara shýda jipten órgen shashaqty tujyrma. Úı ishi adamnyń záresin alyp, qutyn qashyrǵandaı…»; Ábilqaıyr hannyń Jánibek pen Kereıdi ań aýlaýǵa shaqyrǵandaǵy eki toptyń kıim kıisi, adamdar sany, olardyń bet-beınesin sýretteý arqyly hannyń shyn nıetin kór­setýi; Jaǵannyń otaýyna kelgende áıeliniń óz júrisi arqyly han­ǵa degen súıispenshilik sezimin bil­dirýi) jazýshynyń sheberligin kórsetedi.

Trılogııada naqty jyldardy kórsetý, keıde qujattardan úzindi keltirý  se­kil­di derektilik kóp kezdesedi, bul jazý­shynyń  osynshama uzaq ýaqytty bir keńistikke syıǵyzý úshin jasaǵan áreketi sekildi. Sebebi trılogııada ýaqyt bir orynda turmaıdy, oqýshy HV ǵasyrda otyryp, keıipkerlerdiń monology nemese dıalogy arqyly odan birneshe ǵasyr burynǵy keńis­tikke túsip ketedi, nemese jazýshy naqty tarıhı tulǵalardy beı­nelegendikten, abyzdardyń tús jo­rý ádisi (Buqardyń Abylaıdyń túsin jorýy, Kenesarynyń túsi) ar­qyly bolashaqtaǵy, keıinnen tarıhta naqty oryn alǵan oqıǵalarǵa kóshedi, ıaǵnı trılogııada keshe – búgin – bolashaq ýaqytynyń tizbegi qoldanylǵan. Jazý­shy ýa­qyt kóshiniń úzdiksizdigin de, bir sát­tiligin de sıpattaǵan.

Jazýshy trılogııaǵa bes ǵa­syr­­lyq oqıǵany syıǵyzý úshin fol­­klorlyq, epıkalyq ýa­­qyt pen keńistikti paıdalanady. Fol­­klorlyq ýaqyt – kór­kem shyǵar­manyń ýaqyty, fol­klor­­lyq qııal tarı­hı shyn­dyq bolǵandyqtan, ol kór­kem shyǵar­manyń sheti men shegin saq­taıdy. Epıkalyq ýaqytta baıandaý saryny basym, jazýshy ony ár­qı­ly jańa formalarǵa engizip, sheber­lik kóriginen ótkizip baıandaıdy. Fol­klordyń prozalyq túriniń kór­­kem shyǵarmaǵa kirigýi, jazýshy qala­mynyń kúshimen kórkemdikke ula­sýy – onyń shyǵarmashylyq jetistigi.

Qalamger makrokeńistik pen mıkro­keńistikti qatar beıneleý tásilin she­ber qoldanady. I.Esen­berlın keıipker­leri­niń kópshiligi tarıhı tulǵalar, nemese solar­dyń prototıpteri bolǵandyqtan, tarıhı oqıǵalardy beıneleý arqyly jazýshy ár keıipkerdiń mıkroálemine úńile ketýdi jón sanaıdy. Keıipker obrazyn to­lyq ashý úshin qajetti detaldarǵa mán beredi, mysaly onyń ata-babasyn, qoǵamdaǵy alatyn ornyn, ataq-dáre­jesin, turmys-tirshiligin, kıim kıisin nemese sóz saptaýyn shyǵarmanyń qa­jetti jerine arqaý etedi. Bul rette avtordyń ata dástúri men salttaryn sýretteýde sheber­lik tanytatynyn basa aıtýymyz qajet. 

«Kóshpendiler» trılogııasy ýaqyt pen keńistik turǵysynan qaras­tyrǵanda kúrdeli týyndy, munda hronotoptyń kóptegen túrleri kezdesedi. I.Esenberlın trı­logııada tarıhı oqıǵalardy sýretteýde ýaqytty jáne keńis­tikti shekte­meı, ótken zamannyń oqıǵalaryn jyljy­malylyǵy, aýyt­qýy turǵysynan epıka­lyq­ keńistik pen epıkalyq ýaqyt­ta sheber beıneleıdi. Iаǵnı shyǵar­mada qıly-qıly sheginister, retro­spektıvti monologtar, baıandaýlar osy epıkalyq baıandy júzege asyrý úshin qoldanylǵan.

Kórnekti jazýshy Á.Nur­shaıyqov: «Qahar» shyqpasa, «Kósh­pendiler» trı­lo­gııasy týmas edi. «Altyn Orda» trılo­gııasy da jazyl­mas edi. Onda qa­zaq áde­bıeti grekterdiń «Illıadasy» men «Odısseıasy» sııaqty eki máńgilik kitap­tan maqurym qalar edi», dep bir aýyz sózben ádil baǵalaǵan taǵylym­dy týyn­dylardyń árqaı­sysy – tól tarı­hymyz­dyń kórkem betteri, sondyqtan qalam­gerdiń bul arnadaǵy eńbekteri urpaq tárbıesine qosylǵan eleýli úles. Ony osy turǵydan kelgende ultyn súıetin ult janashyry jáne ult jazýshysy deý­ge bolady.

Zamanynyń zańǵar jazýshysy Ilııas Esenberlın qazaq tarıhı ádebıetinde qozǵalmaǵan taqyrypta qalam tartyp, tyńnan túren saldy. Totalıtarlyq júıe men keńestik ıdeologııanyń qursaýly senzýrasynan taısalmaı, ultshyldyq jalasyna iligýden qoryqpaı qazaq ta­rı­­hyndaǵy el bıleýshilerdiń, bıler men aqyn-jyraýlardyń, halyq batyr­larynyń tulǵasyn somdaýdy ózi­niń Azamattyq mindeti dep sanady. Qazaq halqynyń ulaǵatty salt-dás­túri, tereń maǵynaly ǵu­ryptary, atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan etnografııalyq bıik mádenıeti Azamat jazýshy qala­mymen sándi, naqyshty, órnekti tuskıizdeı órildi. Dana hal­qynyń baı folklorlyq murasy men aýyz ádebıeti úlgilerin, shuraıly ti­lin dáripteý arqyly talaıly tarıhyn bederleý jazý­shynyń azamattyq pary­zynyń bıigi sanalady.

Mıra Baltymova,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti

Aqtóbe