Oljas Qudaıbergenov: 6 trln 9 aıda ıgerilýge tıis

– «Memleketten bólin­gen 6 trıllıon teńgege jýyq qar­jy qaıda jumsalyp jatyr?» degen saýal qazir jıi aı­tylyp júr. Qarjy mınıstr­ligi aqshanyń qandaı maqsat­qa bólingenin jiliktep turyp taldap berse de el ishinde senbeı­tinder bar. Nege?

– Senimsizdik – «6 trln teń­ge ka­rantın jarııalanǵannan ke­ıin­gi 1,5 aıda jumsalyp ketti, qarjy túgelimen koronavırýs­pen kúreske jumsaldy» degen oı­­dan týyndady. Mundaı áń­gi­me­ge negiz joq. 6 trln teńge esh­­­­qaıda joǵalyp ketken joq. Ko­ro­­­navırýstyń taral­ýyn eń­se­rý­ge 125 mlrd teńge jum­sal­dy. Qar­­jynyń qalǵan bóligi álem­­dik kataklızmge alyp kelgen daǵ­­d­aryspen kúres paketin qar­jy­­landyrýǵa jumsalyp jatyr. Qaı­da jáne qansha teńge bóli­nge­nin ótken aptada Qarjy mı­nıstr­ligi aıtty. О́tken aıdaǵy tal­qy­laýda keıbir parametrler ózger­di. Sonda Úkimet shy­ǵyn­dar­dyń qosymsha baptaryn daǵ­da­rys­qa qarsy dep qarastyrýy múmkin.

Jalpy bólingen qarjy 2020 jyldyń sáýir aıynan bas­tap jeltoqsan aıyna deıingi ara­lyqta ıgeriledi.

– Siz jyl basynda zeı­net­aqy jınaǵyn baspana alý úshin shamamen 102 myń qazaq­standyqqa alýǵa ruqsat be­rilýi múmkin ekenin aıtqansyz. Osy baǵyt­taǵy jumys toqtap qalýy­­na qazirgi jaǵdaılar áser etkeni anyq. Degenmen al­da­ǵy ýa­qyt­ta bul bastama qaı­ta kóterile me?

– Iá, jaqyn arada másele qaıtadan karastyrylady. Qudaı qalasa, maýsym-shilde aıynda bir sheshim bolady. Meniń oıym­sha, qazir 700 myń adamnyń zeınetaqy jınaǵy ruqsat alý úshin jetkilikti. Máseleniń múl­dem qarastyrylmaı, toqtap qal­ǵanynan az da bolsa alǵa jyl­jyp otyrǵany durys. Bul aldaǵy ýaqytta osyǵan qatysty sheshim­der­diń durys qabyldanýyna yq­pal etedi.

– Shilde aıynda Ulttyq bankti Nur-Sultanǵa kóshirý týraly Memleket basshysynyń jar­lyǵy shyqty. Kásipkerler arasynda bul pikirdi qoldaı­tyndardyń sany azdaý sııaqty. Olar ekinshi deńgeıli bank­ter men bıznestiń, ShOB-tyń basym bóligi Almatyda, sol sebepti Ulttyq banktiń, ekonomıka qaıta qalypqa kelgenshe Almatyda bolǵany durys deıdi. Siz ne deısiz?

 – Ulttyq banktiń Nur-Sul­tan qalasyna kóshýi Alma­ty­nyń ekonomıkasyna da, bıznesine de áser etpeıdi. Ulttyq bank ártúr­li kezeńderge bankterge aqsha bóle­di, ártúrli máselelerdi ba­qy­­laıdy jáne retteıdi, bul sheshim­deri Ulttyq banktiń or­nalasqan jerine táýeldi emes. Bas banktiń Nur-Sultan qala­syna kóshýi onyń 6 myń qyz­metkeriniń tek 1,5 myńyna ǵana áser etedi. Bul kór­setkish Al­ma­tynyń eńbek na­ryǵy úshin teńiz­diń tamshysyndaı ǵana.

– Áleýmettik jelidegi paraq­shańyzda daǵdarysqa qarsy áleýmettik pakettiń oryndalý tetikterin synadyńyz. Bul pikirińizdi «kópshilik aǵys­qa qarsy júzýmen birdeı» dep qabyldady...

– Birinshiden, men resmı emes, táýelsiz keńesshimin. Memleket maǵan aqsha tólemeıdi, resmı shek­teýler joq. Qalaı bolǵanda da, adamdarǵa eshqandaı paıdasy joq, tek qana «kezekshilikte» sóıleıtin sheneýniktiń formatyn qabyldamaımyn. Meniń oıym­sha, jalpy memlekettik bas­qarý júıesi ashyqtyq pen jandy qarym-qatynas jaǵyna beıimdelýi  kerek.

Ekinshiden, Memleket basshysyn meniń tarapymnan aıtyla­tyn pikirlerdiń bárin aldyn ala habardar etý týraly kelisim bol­ǵan emes. Qasym-Jomart Kemel­uly kerisinshe aınalasynan balama pikir, balama kózqarasty kórgisi keledi. Shyndyqtyń ózegi ashyq pikirtalasta aıqyndalady. Qabyldanǵan sheshim qısynsyz bolsa, kelisimge kelýdiń múmkin­dikteri shektelip qalsa ǵana eki tarap arasynda pikir qaıshylyǵy týyn­dap, onyń áseri syrtqa sezi­lip qalady. Bul arada biz jeke bastyń emes, áleýmettiń áleýe­ti­ne keri áser etýi múmkin jaǵdaı­lar týraly aıtyp otyrmyz.

Jalpy, jumys barysynda kelise almaı qalǵan tulǵalar týraly kózqarasym oń. Olardyń bári ózindik kózqarasy bar jáne us­ta­nymyna adal azamattar. Bi­raq kóz aldyńda qate she­shim­der qabyldansa, ony ashyq aıtý kerek.

– Túrkistan oblysynda Maq­ta­aral aýdanynyń bir­neshe aýyly sý astynda qal­ǵanda «О́zbekstan ótemaqy tóleýi kerek» degen pikirler áleý­met­tik jelide qyzý talqy­lan­dy. Sońynda, eki el arasyn­daǵy dostyq pen dıplomatııa jeń­genine kýá boldyq. Jalpy, fors-major sıpaty bar osyndaı oqıǵalar úshin Ortalyq Azııa elderi arnaıy qor qurý kerek emes pe?

– Ortalyq Azııa elderi úshin ortaq qor qurýdyń keregi joq. Irgeles 5 memlekettiń bir-biri­ne kómek­tesýge múmkindik bere­tin tetik­teri jetkilikti. Kúni búgin­ge deıin baqy­laýdan shy­ǵyp ketken tó­ten­she jaǵdaı bol­ǵan emes. Bári mem­­le­ket­aralyq kelisimder sheń­berinde sheshilip keldi.

Maqtaaraldaǵy jaǵdaı da alǵash­qy kúnnen bastap mem­le­kettiń baqylaýynda boldy. О́z­bek­stan shyǵynnyń ornyn toltyrý úshin adam kúshi men tehnıkasyn jiberýge sheshim qabyl­daǵanyn kórip otyrmyz. Siz aıtqandaı, elderimiz arasyndaǵy dostyq pen dıplomatııa tótenshe jaǵdaılardan da joǵary tur.

– Úkimettiń ekonomıka qu­raý­shy kompanııalarǵa kómek berý týraly pikiri qoǵa­m ara­syn­da qoldaýǵa ıe bolma­ǵa­nyn bilemiz. Bul oraıda 2009 jyl­dardaǵy Úkimet pen Ult­tyq banktiń tórt bankke 10 mlrd AQSh dollaryn ból­geni jáne Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaev ol qarjyny  qaı­tarý kerek­tigin eskertkeni eske tústi. Sizdiń pikirińiz qalaı?

– Iá, 360 kompanııaǵa qatysty biraz áńgime aıtyldy, túsin­bes­­tik te boldy. Iri bızneske olar­­dyń aksıonerleri men top me­nedj­mentteri shetelde mal-múl­ki joq ekenin dáleldegende ǵana kómektesýge bolady. Eger iri bız­­nestiń sheteldik bankterde kapı­taly bolsa, olar tyǵyryqtan shy­­ǵa­tyn joldy ózderi izdeýi kerek. Bul tusta memlekettiń qar­jy­­laı kómegi týraly aıtýdyń ózi qısynsyz.

Dál qazir karantındegi ekonomıka qatty jyldamdyqpen kele jatyp, qabyrǵaǵa soǵylǵan kólik­ke uqsaıdy. Mundaı jaǵ­daı­­da iri kólik te, usaq kólik te bir­­deı qıraıdy. Sondyqtan ak­sıo­­ner­lerdiń tyǵyryqtan shy­ǵa­tyn joly qalmasa, iri bızneske de, ShOB-qa da kómek berilýi kerek.

– Úkimet pen Ulttyq bank shaǵyn jáne orta bızneske múmkindiginshe qol ushyn sozyp jatyr. ShOB daǵdarystan qalaı shyǵady? Jumys istep turǵan bıznes sýbektilerinen aırylyp qalmaımyz ba?

– Memleket tarapynan beri­letin kómek – qysqa merzimdi. Ol áli talqylaný deńgeıinde. ShOB-tyń daǵdarys qyspaǵynan shyǵýyna 1 nemese 1,5 jyldaı ýaqyt ketedi. Eger ekonomıka mamyr aıynan qalypqa kele bastasa, IJО́ 5-10 paıyzǵa tómendeıdi degen boljam bar.

Siz qoıǵan suraqqa eń optımıst sarapshylardyń ózi tolyq­qandy jaýap bere almaıdy. Bári jaǵdaıdyń betalysyna qarap retteletinine senemin.

– Damyǵan elderde Tótenshe jaǵdaıda saqtandyrý segmenti memlekettiń «qutqarý jastyq­shasyn» atqarady. Al bizde ózińiz bilesiz, barlyq kúsh Úkimettiń ıyǵyna túsedi...

– Ekonomıkadaǵy saqtandyrý segmentiniń mindeti tek jekelegen jaǵ­daılarda ǵana qarjylaı kó­mek kórsetýge baǵyttalǵan. Tó­ten­she jaǵdaı jalqylyq emes, jal­py­lyq sıpat alyp ketken kezde áleýmettiń aýyrtpalyǵyn tek saq­tandyrý kompanııalary ǵana sheshýi múmkin emes. Son­dyqtan mundaı jaǵdaıda bar­lyq elde halyq mem­­lekettiń kómegine qol sozady, jaýapkershilik júgi de memleket­tiń qaraýyna ótedi.

Tótenshe jaǵdaılardan týyn­daǵan daǵdarystyń orny bólek, onyń sıpaty naryq zańdylyǵyna sáıkes kele bermeıdi. Sol sebepti mun­daı jaǵdaıda qıyndyqtyń ekono­mıkaǵa nemese halyqtyń tur­my­syna áseri ekonomıkanyń qalyp­qa kelýine sáıkes álsireı beredi. Al saqtandyrý segmenti bizde na­ryq jolymen damyp kele jatyr. Onyń damýy halyqtyń tó­lem qabiletine táýeldi ekenin es­ten shyǵarmaǵan durys.

 – Táýelsiz sarapshylar BJZQ aktıvterinde sheteldik úlesti kóbeıtýdi, Ulttyq bank­­tiń qolastynan alyp, Par­­la­ment­ke berýdi usynyp otyr. Olar­­dyń paıymdaýynsha, mun­daı ózgeris zeınetaqy salym­dary­na syrt kúshterdiń neme­se saıa­sat­tyń aralasýyna jol ber­meı­di jáne aǵymdaǵy bıýd­jet­tik maq­sat­tarǵa paıdalanýdy shek­teı­di. Osyǵan qatysty siz ne deısiz?

– BJZQ aktıvteri sheteldik aktıvterge salynbaýy kerek. Bul – meniń jeke pikirim. BJZQ aktıvteri syrtqy qaryzdarǵa degen qajettilik joıylmaıynsha, el ekonomıkasyna jumys isteýi qajet. Zeınetaqy aktıvterin syrt­qy aktıvterge salý úshin shetel valıýtasyn satyp alǵan jón. Bul halyqaralyq rezervterge qy­symdy kúsheıtedi. «BJZQ Par­lamenttiń basqarýyna berý kerek» degen de qate pikir. Qazaqstanda Ulttyq bank qana BJZQ avtıvterin basqara alady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY